Ómir qiynshylyǵyn jeńýge tabandylyǵy men taǵdyr syiyndai sáttilikter sebep bolǵanyn áserli áńgimeleitin «Janym sadaǵa» ǵumyrbaian kitaby aty ańyzǵa ainalǵan general-polkovnik Sát Toqpaqbaevtyń qalamynan týǵan. QazUÝ-diń zań fakýltetiniń sońǵy kýrsynda oqyp júrgen stýdenttiń barlaýshy bolsam degen bala armany Memlekettik Qaýipsizdik komitetine ózi suranyp barýyna sebep bolady. Minsk MQK joǵarǵy kýrsyn bitirip kelgen leitenant shenindegi qylshyldaǵan jas jigit shaqyrtylǵan jumysyna kelgen alǵashqy kúni shetelge shyqqan týristerdiń keńes ideologiiasyna jat áreketterine tosqaýyl bola almaǵan qart barlaýshyny jumystan shyǵaryp jatqan jaisyz oqiǵanyń ústine dóp keledi. Sonda: «Memlekettik qaýipsizdik komitetinde adal qyzmet atqaryp, tolyq 25 jylymdy kapitan bolyp bitirsem eken!» dep táńirge jalbarynatyn jas maman taǵdyr joly ózin qyzmet satysymen biik mansaptarǵa jetkizip qana qoimai, bolashaqta egemendigin alatyn jas memlekettiń irgesi qalanatyn jaýapty kezeńde úlken saiasattyń qyzǵan ortasynda júrip, bir ulttyń atynan tarihi sheshimder qabyldaitynyn dál sol kezde bilmegen edi.
On jeti bólimnen turatyn ǵumyrbaiandyq kitaptyń alǵashqy betteri generaldyń shyqqan tegi, týǵan otbasy jaiynan syr shertedi. Ujymdastyrý zobalańynyń qandy sheńgelinen bir túnde sytyla qashqan tekti áýlet bulyńǵyr bolashaqtan dámetip, kámpeske áýresinen bas saýǵalap kete barady. Ómir súrýge zor qulshynys pen aq adal eńbek qana Toqpaqbai áýletin aman alyp qalǵandai. Ákesi Besimbaidyń qara jumystan qoryqpaityn qajyrlylyǵynyń arqasynda talai qiyndyqty artqa tastaǵan bul otbasy Almaty oblysynyń KazTsik aýylyna kelip qonystanady. Aýyl shetinen qurylysy bitpegen úidi alyp, jóndep jatqan ákesine kómektesip júrgen bala Sát: «Áke, býyny qatpaǵan balańyzdy jumysqa sala beresiz, aiamaisyz ba?» - deitini osy kez. Ákesi jalǵyz ulynyń bul sózin qyzyq kórip, kópke deiin jurtty kúldirtip aityp júredi eken. Sát Besimbaiuly keiin laýazymdy qyzmetter atqarǵan kezinde de oiyndaǵysyn búkpesiz aitatyn qasietimen kez-kelgen qiyndyqtyń kúrmeýin sheshýge batyl qadam jasaýdan taisaqtaǵan emes. Keńes Odaǵy quramynda bolǵanda Máskeýden taǵaiyndalyp kelip, tez aýysyp ketip jatatyn tóraǵalardyń ushqary sheshimderine, «Jeltoqsan oqiǵasy» kezindegi qazaqtarǵa taǵylǵan negizsiz aiyptaýlarǵa, egemendik alǵan alǵashqy jyldarda sheteldermen arada týyndap qalatyn keleńsizdikterge aqylmen toitarys bere bilgen áreketterinen osy bir ańyz tulǵanyń qaisarlyǵy men tabandylyǵyn, parasaty men ádiletshildigin baiqap, tánti bolamyz. Onyń bul qasietteri o basta ákeden daryǵanyn ǵumyrbaiandy oqyp otyryp jaqsy túsinemiz, sebebi, ómirine sabaq bolǵan áke ulaǵaty kitapta kóbirek alǵa tartylǵan.
Besimbai qariia qara qyldy qaq jaratyn týrashyldyǵy men qolyndaǵysyn joq-jitikke bólip beretin jomarttyǵy boiyna jarasqan qazaqy qońyr minezdi kisi bolǵan eken.
Jas kezinde oqýdaǵy qiyndyqtardy, ásirese MQK oqýyndaǵy erekshelikterdi, qaýipsizdik-qorǵaný ádisterin qaita-qaita aita bergenin jaqtyrtpaǵan ákesi:
– Ái, Sát, qaidan shyqqan pálesiń óziń, ne dep basty aýyrtyp júrsiń? Qudai ózi bergen jandy ózi alady. Seniń babań batyr, erjúrek bolǵan, - dep, tún ishinde aýylyn shapqan jaýǵa jalǵyz shoqparmen qarsy shyǵyp, tize búktirgen babasyn úlgi etipti.
1969 jyly dúnieden óterinde, tóseginiń janynda kóńili bosap, kemseńdep otyrǵan balasynan: «Ái, Sát, osy million degen san bar emes pe?» - dep suraidy. «Iá, bar, ata!». «Millionnan keiin milliard degen san bar ma?». «Iá, ata!». «Odan keiin she?». «Odan keiin trillion». «Odan keiin qandai san?». «Bilmeimin...». Osyndai suraqtarmen bir tyqsyrtyp alǵan soń, dana qart jalǵyzyna ýájdi, ýytty sózderin arnapty:
«Odan keiin de san bar. Osy jer, dúnie jaralǵaly adamzat ta jaraldy emes pe?! Sonsha kóp halyq, barlyǵy ketti o dúniege. Al endi o dúniede ómir bar ekenin bilesiń. Óliden tiriniń bir sany artyq. Eger o dúnie jaman bolsa, sol adamnyń eń bolmasa bireýi qaityp kelmes pe edi? Sen meniń jalǵyz ulym maǵan sol ómirdi qimai, sorańdy aǵyzyp, jylap otyrǵanyń mynaý!» - depti. Ajal aýzynda jatqan ákeniń artynda qalyp bara jatqan jalǵyzynyń kóńilin demdegen osy bir sońǵy sóziniń ǵibraty mol.
Bala úshin ananyń orny tym bólek. Jaryq dúnie syilaǵan anasyn «óte qaǵylez, eti tiri, kórikti adam bolatyn» dep sýretteidi, nemerelerin arqasynan túsirmeitin meiirimin, ózine tán ańqaýlyǵyn perzentke tán tereń súiispenshilikpen eske alady. Sát Besimbaiulynyń jastyq shaǵy qiynshylyqqa, turmys aýyrtpashylyǵyna toly. Sóitse de, kitapta birge oqyǵan jora-joldastarynyń, tar jerde qol ushyn sozǵan aǵaiyn-týǵannyń aty-jónderi kóp atalady. MKQ Máskeý joǵary oqý ornyn bitirip kelip, jumysqa kiriskende, ózin qaǵaz isiniń sheberi etip shyǵarǵan, barlaýshylyq tásilderdi úiretken bilikti de bilimdi qyzmettesterin iltipatpen eske alady.
Estelikterdiń oi salar tustary mol. Respýblika Ulttyq Qaýipsizdik komitetiniń tóraǵasy bolyp otyrǵan kezinde akademik Manash Qozybaev bastaǵan ǵalymdardyń 60 jyl boiy jabýly bolǵan UQK muraǵatyna kirýine jol ashyp, ózi de repressiia aqiqatynyń astaryn ashý úshin atsalysqan eńbegi Sát Besimbaiulynyń onysyz da taý tulǵasyn biiktete túsedi. Laýazymyn paidalanyp, el bailyǵyn ysyrap etken A.G.Braýn degen ákimniń tezge salýǵa kóngisi kelmegen tákapparlyǵyn, ózin teksergen MQK qyzmetkeriniń artyna sham alyp túsken kekshildigin áńgimelegen jerinde, «sý ishken qudyǵyna túkirgen» talailardyń áreketine «áttegen-ai» demeske amalyń joq.
Kitaptaǵy Prezident Kúzeti men Ulttyq Gvardiiany qurý jáne kemeldendirý kezindegi qyzyǵy men qiyndyǵy mol oqiǵalar áńgimelenetin bólimderdi egemendik tarihynyń bir bólshegi deýge bolady.
Aitýynsha, azan shaqyryp qoiǵan esiminiń «Sát» atalýy da jaidan-jai emes.
1920 jyldarda Sát degen bolys el basqarypty. Álgi kisiniń túske deiin qorasyna mal tolady da, tústen keiin jalǵyz atynan basqa eshqandai maly qalmaidy eken. Sebebi, qolyndaǵy baryn joq-jitikke taratyp beretin jomart, el arasyndaǵy daýdy ádiletti sheshetin bi kisi bolypty. Sol bir el alǵysyn arqalaǵan azamattyń esimin alǵan Sát Besimbaiulynyń ǵumyrbaian kitabyn oqyp otyryp, ómiriniń ózi oilamaǵan jerden oń baǵytqa oiysa beretinin, qandai da bir tyǵyryqqa tirelgen kezderde ne nárseniń de durys sheshimi tabylyp júre beretinin baiqaimyz. Alǵa entelegen arnasy asaý ózendei ómir jolynda ózin biik belesterge kótergen aqyl-parasaty men qajyr-qairatyna sáttiliktiń de sózsiz serik bolǵany ǵumyrbaian kitabynan taiǵa tańba basqandai kórinip tur. Ózi oilamaǵan jerden Memlekettik qaýipsizdik komiteti Tóraǵasynyń birinshi orynbasary bolady. Zeinetke endi shyǵamyn-aý degende, kútpegen jerden Qorǵanys ministri bolyp taǵaiyndalady. Parlament depýtaty bolyp sailanyp, sertine adal halyq qalaýlysy da boldy.
Ult qairatkeri mol tájiribesi men iskerligin týǵan halqynyń igiligine jumsaýyna múmkindik týǵyzǵany úshin Qazaqstannyń tuńǵysh Prezidenti Nursultan Ábishulyna erekshe qurmetin bildiredi. «Eger ómir joly Elbasymen kezdestirmegende, múldem bólek óter me edi?» - deidi ol.
Otan aldyndaǵy paryzdy seziný – adam boiyndaǵy qasiettiń úlkeni bolsa, bul kitap – patriottyq sezimdi tárbieleýde taptyrmaityn qural der edim.
Anar Qabylqaq, ádebiettanýshy.
