ٶمٸر قيىنشىلىعىن جەڭۋگە تاباندىلىعى مەن تاعدىر سىيىنداي سەتتٸلٸكتەر سەبەپ بولعانىن ەسەرلٸ ەڭگٸمەلەيتٸن «جانىم ساداعا» عۇمىربايان كٸتابى اتى اڭىزعا اينالعان گەنەرال-پولكوۆنيك سەت توقپاقباەۆتىڭ قالامىنان تۋعان. قازۇۋ-دٸڭ زاڭ فاكۋلتەتٸنٸڭ سوڭعى كۋرسىندا وقىپ جٷرگەن ستۋدەنتتٸڭ بارلاۋشى بولسام دەگەن بالا ارمانى مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنە ٶزٸ سۇرانىپ بارۋىنا سەبەپ بولادى. مينسك مقك جوعارعى كۋرسىن بٸتٸرٸپ كەلگەن لەيتەنانت شەنٸندەگٸ قىلشىلداعان جاس جٸگٸت شاقىرتىلعان جۇمىسىنا كەلگەن العاشقى كٷنٸ شەتەلگە شىققان تۋريستەردٸڭ كەڭەس يدەولوگيياسىنا جات ەرەكەتتەرٸنە توسقاۋىل بولا الماعان قارت بارلاۋشىنى جۇمىستان شىعارىپ جاتقان جايسىز وقيعانىڭ ٷستٸنە دٶپ كەلەدٸ. سوندا: «مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸندە ادال قىزمەت اتقارىپ, تولىق 25 جىلىمدى كاپيتان بولىپ بٸتٸرسەم ەكەن!» دەپ تەڭٸرگە جالبارىناتىن جاس مامان تاعدىر جولى ٶزٸن قىزمەت ساتىسىمەن بيٸك مانساپتارعا جەتكٸزٸپ قانا قويماي, بولاشاقتا ەگەمەندٸگٸن الاتىن جاس مەملەكەتتٸڭ ٸرگەسٸ قالاناتىن جاۋاپتى كەزەڭدە ٷلكەن ساياساتتىڭ قىزعان ورتاسىندا جٷرٸپ, بٸر ۇلتتىڭ اتىنان تاريحي شەشٸمدەر قابىلدايتىنىن دەل سول كەزدە بٸلمەگەن ەدٸ.
ون جەتٸ بٶلٸمنەن تۇراتىن عۇمىرباياندىق كٸتاپتىڭ العاشقى بەتتەرٸ گەنەرالدىڭ شىققان تەگٸ, تۋعان وتباسى جايىنان سىر شەرتەدٸ. ۇجىمداستىرۋ زوبالاڭىنىڭ قاندى شەڭگەلٸنەن بٸر تٷندە سىتىلا قاشقان تەكتٸ ەۋلەت بۇلىڭعىر بولاشاقتان دەمەتٸپ, كەمپەسكە ەۋرەسٸنەن باس ساۋعالاپ كەتە بارادى. ٶمٸر سٷرۋگە زور قۇلشىنىس پەن اق ادال ەڭبەك قانا توقپاقباي ەۋلەتٸن امان الىپ قالعانداي. ەكەسٸ بەسٸمبايدىڭ قارا جۇمىستان قورىقپايتىن قاجىرلىلىعىنىڭ ارقاسىندا تالاي قيىندىقتى ارتقا تاستاعان بۇل وتباسى الماتى وبلىسىنىڭ كازتسيك اۋىلىنا كەلٸپ قونىستانادى. اۋىل شەتٸنەن قۇرىلىسى بٸتپەگەن ٷيدٸ الىپ, جٶندەپ جاتقان ەكەسٸنە كٶمەكتەسٸپ جٷرگەن بالا سەت: «ەكە, بۋىنى قاتپاعان بالاڭىزدى جۇمىسقا سالا بەرەسٸز, ايامايسىز با?» - دەيتٸنٸ وسى كەز. ەكەسٸ جالعىز ۇلىنىڭ بۇل سٶزٸن قىزىق كٶرٸپ, كٶپكە دەيٸن جۇرتتى كٷلدٸرتٸپ ايتىپ جٷرەدٸ ەكەن. سەت بەسٸمبايۇلى كەيٸن لاۋازىمدى قىزمەتتەر اتقارعان كەزٸندە دە ويىنداعىسىن بٷكپەسٸز ايتاتىن قاسيەتٸمەن كەز-كەلگەن قيىندىقتىڭ كٷرمەۋٸن شەشۋگە باتىل قادام جاساۋدان تايساقتاعان ەمەس. كەڭەس وداعى قۇرامىندا بولعاندا مەسكەۋدەن تاعايىندالىپ كەلٸپ, تەز اۋىسىپ كەتٸپ جاتاتىن تٶراعالاردىڭ ۇشقارى شەشٸمدەرٸنە, «جەلتوقسان وقيعاسى» كەزٸندەگٸ قازاقتارعا تاعىلعان نەگٸزسٸز ايىپتاۋلارعا, ەگەمەندٸك العان العاشقى جىلداردا شەتەلدەرمەن ارادا تۋىنداپ قالاتىن كەلەڭسٸزدٸكتەرگە اقىلمەن تويتارىس بەرە بٸلگەن ەرەكەتتەرٸنەن وسى بٸر اڭىز تۇلعانىڭ قايسارلىعى مەن تاباندىلىعىن, پاراساتى مەن ەدٸلەتشٸلدٸگٸن بايقاپ, تەنتٸ بولامىز. ونىڭ بۇل قاسيەتتەرٸ و باستا ەكەدەن دارىعانىن عۇمىرباياندى وقىپ وتىرىپ جاقسى تٷسٸنەمٸز, سەبەبٸ, ٶمٸرٸنە ساباق بولعان ەكە ۇلاعاتى كٸتاپتا كٶبٸرەك العا تارتىلعان.
بەسٸمباي قارييا قارا قىلدى قاق جاراتىن تۋراشىلدىعى مەن قولىنداعىسىن جوق-جٸتٸككە بٶلٸپ بەرەتٸن جومارتتىعى بويىنا جاراسقان قازاقى قوڭىر مٸنەزدٸ كٸسٸ بولعان ەكەن.
جاس كەزٸندە وقۋداعى قيىندىقتاردى, ەسٸرەسە مقك وقۋىنداعى ەرەكشەلٸكتەردٸ, قاۋٸپسٸزدٸك-قورعانۋ ەدٸستەرٸن قايتا-قايتا ايتا بەرگەنٸن جاقتىرتپاعان ەكەسٸ:
– ەي, سەت, قايدان شىققان پەلەسٸڭ ٶزٸڭ, نە دەپ باستى اۋىرتىپ جٷرسٸڭ? قۇداي ٶزٸ بەرگەن جاندى ٶزٸ الادى. سەنٸڭ باباڭ باتىر, ەرجٷرەك بولعان, - دەپ, تٷن ٸشٸندە اۋىلىن شاپقان جاۋعا جالعىز شوقپارمەن قارسى شىعىپ, تٸزە بٷكتٸرگەن باباسىن ٷلگٸ ەتٸپتٸ.
1969 جىلى دٷنيەدەن ٶتەرٸندە, تٶسەگٸنٸڭ جانىندا كٶڭٸلٸ بوساپ, كەمسەڭدەپ وتىرعان بالاسىنان: «ەي, سەت, وسى ميلليون دەگەن سان بار ەمەس پە?» - دەپ سۇرايدى. «يە, بار, اتا!». «ميلليوننان كەيٸن ميلليارد دەگەن سان بار ما?». «يە, اتا!». «ودان كەيٸن شە?». «ودان كەيٸن تريلليون». «ودان كەيٸن قانداي سان?». «بٸلمەيمٸن...». وسىنداي سۇراقتارمەن بٸر تىقسىرتىپ العان سوڭ, دانا قارت جالعىزىنا ۋەجدٸ, ۋىتتى سٶزدەرٸن ارناپتى:
«ودان كەيٸن دە سان بار. وسى جەر, دٷنيە جارالعالى ادامزات تا جارالدى ەمەس پە?! سونشا كٶپ حالىق, بارلىعى كەتتٸ و دٷنيەگە. ال ەندٸ و دٷنيەدە ٶمٸر بار ەكەنٸن بٸلەسٸڭ. ٶلٸدەن تٸرٸنٸڭ بٸر سانى ارتىق. ەگەر و دٷنيە جامان بولسا, سول ادامنىڭ ەڭ بولماسا بٸرەۋٸ قايتىپ كەلمەس پە ەدٸ? سەن مەنٸڭ جالعىز ۇلىم ماعان سول ٶمٸردٸ قيماي, سوراڭدى اعىزىپ, جىلاپ وتىرعانىڭ مىناۋ!» - دەپتٸ. اجال اۋزىندا جاتقان ەكەنٸڭ ارتىندا قالىپ بارا جاتقان جالعىزىنىڭ كٶڭٸلٸن دەمدەگەن وسى بٸر سوڭعى سٶزٸنٸڭ عيبراتى مول.
بالا ٷشٸن انانىڭ ورنى تىم بٶلەك. جارىق دٷنيە سىيلاعان اناسىن «ٶتە قاعىلەز, ەتٸ تٸرٸ, كٶرٸكتٸ ادام بولاتىن» دەپ سۋرەتتەيدٸ, نەمەرەلەرٸن ارقاسىنان تٷسٸرمەيتٸن مەيٸرٸمٸن, ٶزٸنە تەن اڭقاۋلىعىن پەرزەنتكە تەن تەرەڭ سٷيٸسپەنشٸلٸكپەن ەسكە الادى. سەت بەسٸمبايۇلىنىڭ جاستىق شاعى قيىنشىلىققا, تۇرمىس اۋىرتپاشىلىعىنا تولى. سٶيتسە دە, كٸتاپتا بٸرگە وقىعان جورا-جولداستارىنىڭ, تار جەردە قول ۇشىن سوزعان اعايىن-تۋعاننىڭ اتى-جٶندەرٸ كٶپ اتالادى. مكق مەسكەۋ جوعارى وقۋ ورنىن بٸتٸرٸپ كەلٸپ, جۇمىسقا كٸرٸسكەندە, ٶزٸن قاعاز ٸسٸنٸڭ شەبەرٸ ەتٸپ شىعارعان, بارلاۋشىلىق تەسٸلدەردٸ ٷيرەتكەن بٸلٸكتٸ دە بٸلٸمدٸ قىزمەتتەستەرٸن ٸلتيپاتپەن ەسكە الادى.
ەستەلٸكتەردٸڭ وي سالار تۇستارى مول. رەسپۋبليكا ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى بولىپ وتىرعان كەزٸندە اكادەميك ماناش قوزىباەۆ باستاعان عالىمداردىڭ 60 جىل بويى جابۋلى بولعان ۇقك مۇراعاتىنا كٸرۋٸنە جول اشىپ, ٶزٸ دە رەپرەسسييا اقيقاتىنىڭ استارىن اشۋ ٷشٸن اتسالىسقان ەڭبەگٸ سەت بەسٸمبايۇلىنىڭ ونىسىز دا تاۋ تۇلعاسىن بيٸكتەتە تٷسەدٸ. لاۋازىمىن پايدالانىپ, ەل بايلىعىن ىسىراپ ەتكەن ا.گ.براۋن دەگەن ەكٸمنٸڭ تەزگە سالۋعا كٶنگٸسٸ كەلمەگەن تەكاپپارلىعىن, ٶزٸن تەكسەرگەن مقك قىزمەتكەرٸنٸڭ ارتىنا شام الىپ تٷسكەن كەكشٸلدٸگٸن ەڭگٸمەلەگەن جەرٸندە, «سۋ ٸشكەن قۇدىعىنا تٷكٸرگەن» تالايلاردىڭ ەرەكەتٸنە «ەتتەگەن-اي» دەمەسكە امالىڭ جوق.
كٸتاپتاعى پرەزيدەنت كٷزەتٸ مەن ۇلتتىق گۆاردييانى قۇرۋ جەنە كەمەلدەندٸرۋ كەزٸندەگٸ قىزىعى مەن قيىندىعى مول وقيعالار ەڭگٸمەلەنەتٸن بٶلٸمدەردٸ ەگەمەندٸك تاريحىنىڭ بٸر بٶلشەگٸ دەۋگە بولادى.
ايتۋىنشا, ازان شاقىرىپ قويعان ەسٸمٸنٸڭ «سەت» اتالۋى دا جايدان-جاي ەمەس.
1920 جىلداردا سەت دەگەن بولىس ەل باسقارىپتى. ەلگٸ كٸسٸنٸڭ تٷسكە دەيٸن قوراسىنا مال تولادى دا, تٷستەن كەيٸن جالعىز اتىنان باسقا ەشقانداي مالى قالمايدى ەكەن. سەبەبٸ, قولىنداعى بارىن جوق-جٸتٸككە تاراتىپ بەرەتٸن جومارت, ەل اراسىنداعى داۋدى ەدٸلەتتٸ شەشەتٸن بي كٸسٸ بولىپتى. سول بٸر ەل العىسىن ارقالاعان ازاماتتىڭ ەسٸمٸن العان سەت بەسٸمبايۇلىنىڭ عۇمىربايان كٸتابىن وقىپ وتىرىپ, ٶمٸرٸنٸڭ ٶزٸ ويلاماعان جەردەن وڭ باعىتقا ويىسا بەرەتٸنٸن, قانداي دا بٸر تىعىرىققا تٸرەلگەن كەزدەردە نە نەرسەنٸڭ دە دۇرىس شەشٸمٸ تابىلىپ جٷرە بەرەتٸنٸن بايقايمىز. العا ەنتەلەگەن ارناسى اساۋ ٶزەندەي ٶمٸر جولىندا ٶزٸن بيٸك بەلەستەرگە كٶتەرگەن اقىل-پاراساتى مەن قاجىر-قايراتىنا سەتتٸلٸكتٸڭ دە سٶزسٸز سەرٸك بولعانى عۇمىربايان كٸتابىنان تايعا تاڭبا باسقانداي كٶرٸنٸپ تۇر. ٶزٸ ويلاماعان جەردەن مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى بولادى. زەينەتكە ەندٸ شىعامىن-اۋ دەگەندە, كٷتپەگەن جەردەن قورعانىس مينيسترٸ بولىپ تاعايىندالادى. پارلامەنت دەپۋتاتى بولىپ سايلانىپ, سەرتٸنە ادال حالىق قالاۋلىسى دا بولدى.
ۇلت قايراتكەرٸ مول تەجٸريبەسٸ مەن ٸسكەرلٸگٸن تۋعان حالقىنىڭ يگٸلٸگٸنە جۇمساۋىنا مٷمكٸندٸك تۋعىزعانى ٷشٸن قازاقستاننىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان ەبٸشۇلىنا ەرەكشە قۇرمەتٸن بٸلدٸرەدٸ. «ەگەر ٶمٸر جولى ەلباسىمەن كەزدەستٸرمەگەندە, مٷلدەم بٶلەك ٶتەر مە ەدٸ?» - دەيدٸ ول.
وتان الدىنداعى پارىزدى سەزٸنۋ – ادام بويىنداعى قاسيەتتٸڭ ٷلكەنٸ بولسا, بۇل كٸتاپ – پاتريوتتىق سەزٸمدٸ تەربيەلەۋدە تاپتىرمايتىن قۇرال دەر ەدٸم.
انار قابىلقاق, ەدەبيەتتانۋشى.
