Taý etegindegi qaladan oqshaýyraq, topyraǵynan da ár qashqan eski obanyń qasynan oiandy. Áýeli aýyr syǵyraityp oń kózin ashty. Toń basqandai zil tartady. Meńireý aqsur álemnen ózge eshteńe janaryna shalyna qoimady. Sol kózin ashý úshin, tipti, boiyndaǵy biraz kúshti jumsaýǵa týra keldi. Bylshyq basqan kirpigi býylyp, tipti, kiizdei tutasyp alǵan. Sońǵy ýaqytta osy obanyń qasynan oianýdy jiiletip júr... Qalanyń tar kóshlereniniń birinen sýmańdai shyǵyp, osynda ákeletin tatyr súrleýdiń shóbin taptamaǵaly da birer jyl bolyp qalǵan edi... Sońǵy kúnderi bul tusaýyn laqtyryp, osynda tartyp ketetindi taǵy tapty.
«Qap!!!»
Tastai sańyraý tartqan sanasyna alǵash osy sóz synalai endi.
«Qap!!!»
Basy men aiaǵy eki kisi boiyndai, ainalasyn aq shi torlap, jermen jeksen bolýǵa ainalǵan obanyń etegin qusha qulaǵan eken. Ańyryp az otyrdy. Bileýlenip isingen bet-aýyz sipalap, seldir óskenimen qýshiia bitken jaǵyn qaptaldai qaýlaǵan saqalyn da kúdir alaqanymen bir sipap ótti. Tańsári, ári mizamshýaqtyń balybyraǵan shaǵy ótip, qara sýyqtyń mimyrt ulyǵan zilmaýyr kezi bolǵandyqtan bolar, topyraqtyń syzy ón boiyn tońazytqan.
Basyn kóterip, tyń-tyńdady. Uiqysynan oianǵan shaǵyn shárdiń shýyly álsiz estiledi. Eki umtylyp orynan turdy da, aiaǵyn aýyr basyp sondaǵy turaǵyna bet aldy.
Taý etegin bókterlei qonǵan qalany qaq jaryp, órlei jatqan kósheniń de aiaǵyna ilindi. Endi tek eshkimniń de kózine shalynbai óziniń mynaý shárdiń meiriban turǵyndary aldyndaǵy paryzyn ótep júrgen mindetti mekenine jetý kerek.
Tot basqan qańyltyrdan ilekerlene salǵan qaqapany qaqyrata ashyp, qoimanyń ishine de túnei beredi. Bunda qalanyń búkil azyǵy saqtalatyn. Kúnuzaq kóktemnen, ala jazdai damyl tappai kútip qaraǵan kókenis pen astyq osy daladai qoimaǵa búrkeýli. Al, bul qazynanyń bir túiirin de adasqan qusqa shoqytpai saqtaý bunyń abyroily mindeti. Qala basshysy basy artyq, paidasy kem biraz miskindi jinap alyp, árqaisysyna janashyrlyqpen mindet júktep jatqan ýaǵynda ózi qalap osyny surap edi... Odan beri de on jylǵa jýyq ótti. Osy qalanyń turǵyndary aldyndaǵy paryzyna esh kir keltirgen emes. Tek, osydan birneshe jyl buryn qylt shyǵaryp, qala basshysynyna sógis alǵany bar. Sodan beri buny barsha turǵyndar «shyraqshy miskin» atap ketti.
Kún taý qyratynan qazyq boiy kóterilip, qurysqan qalaǵa entelei tónýde. Kóshelerde sabylǵan júrister molaia bastapty. Burysh-buryshty syǵalap, ár kózden boi tasalap bul keledi. Eń tar, eleýsiz degen kóshelerdi saǵalai otyryp, mekenine de jaqyndady. Boiynyń sireskeni, aiaǵynyń syltyǵany jazylyp, onyń oryna alań bilep alypty. Jiilei bastaǵan demi tań shyǵynyń salqyn býymen aýada sharpysady. Jedel basyp, mekenine de jetken. Keshigipti...
Tot basqan qańyltyr qaqpany aiqara ashyp tastaǵan eki-úsh adam qoima ishinen áldenelerdi syrtqa shyǵarýda. Qimyldary erkin, daýystary da jarqyn. Soǵan qaraǵanda resmi ókilder. Jalma-jan qaltasyn sipalap edi, kilttiń syldyry estildi. Qoimanyń kilti. Óziniń ruqsatynsyz emin erkin tairańdap júrgenderge yzasy kelgendei boldy. Entigin basyp sál turdy da, alysyraqta júkshilerge nusqaý berip turǵan býryl shashty jasamysqa qarai jaqyndady. Ol shań basyp, kirleńkiregen qara Pradaǵa arqasyn súiep, áldedeni tereń oilanyp turǵandai kórindi. Tanydy. Qala basshysynyń úkimin bunyń qolyna ustatyp, qoimadan talai ret astyq áketkeni bar.
Oǵan jaqyndaǵan saiyn búgin taǵy da kúnáǵa batqany esine túsip, jańaǵy yzanyń basy qaitadan buǵyp qaldy. Býyny da bosap, aiaǵynyń júrisi de mańdymai barady.
Ol buǵan maǵynasyz kóz salyp, temekisin ármen qarai tarta berdi. Uzaq, baiaý shegedi eken. Saýsaqataryna syǵymdalyp qalǵan temeki bel ortasyna deiin endi ǵana shegilipti. Kúzdiń salqyn aýasynan bolý kerek, eki aiaǵyn aragidik bir-birine soǵyp qoiyp, búrisińkirep tur.
Eki-úsheýi qoimadan sońǵy qaptardy tiedi de, ústi-bastyrynyń shańyn qaǵyp, júrýge yńǵailandy. Tez qaitýǵa bul da peiil eken, shala shegilgen temekisin tasta salyp, tabanmen bir basty da kólikke otyrdy. Bul ańtarylyp, ári bul qylyǵyna esh baǵa almai qalyp bara jatqanyna tańdanyp qaldy. Birjaǵy buny jaqsylyqqa da jorydy. Motor gúrili estilip Prada orynan qozǵalýǵa ainalǵan, kenet onyń kózi buǵan túsip, endi kórgendei shaqyraia qarady.
- Ái, shyraqshy, kel munda!
- Sen endi bul qaimany kúzetpeisiń, - dedi ilbi basyp janyna barǵan edi. Senýge bolmaidy eken. Búkil qalanyń kúni osyǵan qarap otyr. Yńyrana keiip, tereń tynystady da, sózin syzdyqtata jalǵady. – Qarashy myna adamdarǵa, ýaiymsyz, jaibaraqat baqytty tańdaryn qarsy alýda. Kúnáńniń qanshalyqty aýyr ekeni sezinesiń be?
- ......
- Iá, sezinbeisiń. Sondyqtan, saǵan amanat tapsyra almaimyz. Esikti tars japty da asyǵys ornynan qozǵaldy.
Qoiý, túbit shańdy shubalta bezgen kólikti kózimen qýalap az turdy. Ýaqytty da bailap, toqtatyp tastaǵan sanasy sosyn azdap serpilgendei boldy. Boiynyń jylynǵanyn sezdi. Eki qolyn bar ekeni esine túsip, ár-beri qozǵady da bet aýzyn sipalady. Aýyr tartqan aiaǵyn qiralańdai basyp, qoima qaqpasyna jaqyndady. Basqa qulyp salynypty.
Kúzdiń qorǵasyn bulttarynyń ysyryp tastaǵan kún boi jazyp, jadyrap qalǵan eken. Júzin tosyp, esinegen miskin arqasyn qabyrǵaǵa tosa sylq etip otyra ketti. Adamdar arly-berli saýlai bastapty, kózine shaǵylǵan kún sáýlesi sulbalaryn ǵana anyq kórsetedi.
Birneshe kúnnen soń qala turǵyndarynyń biri belgisiz obanyń basynan miskinniń múrdesin taýyp aldy.
***
...300 jyl buryn
Jemsaýyna ystyq qan aralas balǵyn ettiń dámi kelip, qaita-qaita tamasantqanyna búgin mine, qyrqynshy kún. Kóziniń qyzyly kún sanap shoqtanyp, seńgir taýlar men alasur dalany, quz-jartastar men shapymshyma, asýlardy tynymsyz kezip júrgenine de búgin qyrqynshy kún. Tek, búgingi tún ǵana áldeneden habar berip, tabiǵat bitken tynys almai búrisip jatty. Tańerteń qýrai tústenip, kibirtiktegen kún shapaǵyn kózi shalǵan. Qurdymy zor qulqyny búlk etti. Qyryq kún boiy ańsatqan oljanyń búgin sáti túsetinin shyńyraý túisigi birden sezdi. Tań aldyndaǵy úkiniń silkingenin kútpei-aq, alyp jartastan aýyr qozǵalyp sonar taýdyń teriskei jaǵyna bet aldy.
Kónektei jemsaýy aldamapty. Kún arqan boiy kóterilip, sonar taýdyń iyǵyna asylǵan kezde qara-qurdym maidan dalasyna da jetti. Taý kún batysqa qarai jaiyla túsip, oqtyn-oqtyn qyrqaly keń adyrǵa ainalatyn. Odan ármen jasyl maýyty men sur shekpendi alma-kezek aýystyryp kietin keń alap. Eki jaqtyń qoly dál osynda túiisip, alapat aspannyń astyn qanǵa bóktirip tastapty. Búlkildei aqqan kúreń qan qoiý shańmen aralasyp, maidan dalasyn qoshqyl tústendirip jibergen. Jaqyndaý tym qaýipti bolǵandyqtan, biikteý ushyp barlady da, qyzýy áli basyla qoimaǵan qan aralas etke tumsyǵyn batyryp toiattanar sátti asyǵa kútip, maidan dalasyn ainala ushty.
Bul kezde eki jaqtyń aýyr qoly bir-birine suǵyna enip, qiian-keski urysqa kóshken. Yshqynǵan aýdystar údep, kektengen sherikter qylysh-naizalaryn jaý alqymyna ekilene sermeýde. Qaharlanǵan qolbasylar bel orta ainalasynsyn japyra sulatyp, uran sap júr.
...Sáske tús bolsa da eki jaq taban tiresip turyp aldy. Áldene ýaqytta han alaman tobymen maidan dalasynan sytyla, oqshaýdaǵy áli qan jamlylyp úlgere qoimaǵan omyraý tóbeniń basyna shaýyp shyqty. Dýlyǵany serpe kóterdi de, maidan dalasyn jedel sholyp ótti. Kiizdei tutasqan qalyń sheriginiń arasy synalanyp, bytyrai bastaǵan eken. Jaý áskeri qan dalany ózine ikemdep, túnergen bulttyń kóleńkesindei eppen syrǵi, qos búiirge baiaý qaptaldap kele jatqanyn baiqady da qolbasshylardy dereý qasyna aldyrdy.
Qulashtary jazylyp, súiekteri endi qyza bastaǵan qolbasshylardyń júzinen hannyń bul qylyǵyn jaqtyrmaǵan túr baiqalady. Ústilerinen qońyrsyq qan men kúlimsi terdiń isi aralasa burqyraidy. Tizginderin ezýlete tartyp, han júzine aýyr qabaq artap, entelep tur. Han maidan dalasyna taǵy baiaý kóz salyp edi, qyrǵi kózi shatynap, qabaǵy túiilip ketti...
***
Qalyń ásker shatqaldyń aýzyna jetti de shubap óte bastady. Tek, júz qaraly alaman top dara bólinip, tizgin tartty. Han da atynyń basyn tartyp, ajaldy qarsy alýǵa qalǵan sarbazdardyń qasyna keldi.
- Erlikterińdi myna taýdyń jaqpar tasyna máńgilik qashatyp, myń urpaqtyń jadynan óshpestei etem. Qoshtasý sózim osy.
Hannyń júzine beiqam qaraǵan sarbazdardyń biri myrs etti. Artynsha qalǵandary da jasyra kúlip, shatqaldy jańǵyryqtyryp áketti.
- Qara tasta atymyz qalsyn demeimiz, qara jerge adal qanymyz tamsa deimiz, han iem - dedi sarbazdardyń biri.
Qalyń qol shatqaldan ótip te úlgerdi. Han da únsiz ǵana basyn bas idi de, jasaǵymen birge alqyna shaýyp shatqalǵa enip ketti. Qýǵan jaýdy sheti de kóp kúttirgen joq. At shaptyrym jerdegi adyrdy ordaly jylannyń kóshindei tilip keledi. Alys-alys taý silemderi munartyp jatyr. Aspan shaidai ashyq. Jartastar únsiz múgidi. Tek, bir top quzǵynnyń qanatyn lepire qaqqandaǵy samaly úp etti.
Janasyl Serikbol
