تاۋ ەتەگٸندەگٸ قالادان وقشاۋىراق, توپىراعىنان دا ەر قاشقان ەسكٸ وبانىڭ قاسىنان وياندى. ەۋەلٸ اۋىر سىعىرايتىپ وڭ كٶزٸن اشتى. توڭ باسقانداي زٸل تارتادى. مەڭٸرەۋ اقسۇر ەلەمنەن ٶزگە ەشتەڭە جانارىنا شالىنا قويمادى. سول كٶزٸن اشۋ ٷشٸن, تٸپتٸ, بويىنداعى بٸراز كٷشتٸ جۇمساۋعا تۋرا كەلدٸ. بىلشىق باسقان كٸرپٸگٸ بۋىلىپ, تٸپتٸ, كيٸزدەي تۇتاسىپ العان. سوڭعى ۋاقىتتا وسى وبانىڭ قاسىنان ويانۋدى جيٸلەتٸپ جٷر... قالانىڭ تار كٶشلەرەنٸنٸڭ بٸرٸنەن سۋماڭداي شىعىپ, وسىندا ەكەلەتٸن تاتىر سٷرلەۋدٸڭ شٶبٸن تاپتاماعالى دا بٸرەر جىل بولىپ قالعان ەدٸ... سوڭعى كٷندەرٸ بۇل تۇساۋىن لاقتىرىپ, وسىندا تارتىپ كەتەتٸندٸ تاعى تاپتى.
«قاپ!!!»
تاستاي ساڭىراۋ تارتقان ساناسىنا العاش وسى سٶز سىنالاي ەندٸ.
«قاپ!!!»
باسى مەن اياعى ەكٸ كٸسٸ بويىنداي, اينالاسىن اق شي تورلاپ, جەرمەن جەكسەن بولۋعا اينالعان وبانىڭ ەتەگٸن قۇشا قۇلاعان ەكەن. اڭىرىپ از وتىردى. بٸلەۋلەنٸپ ٸسٸنگەن بەت-اۋىز سيپالاپ, سەلدٸر ٶسكەنٸمەن قۋشييا بٸتكەن جاعىن قاپتالداي قاۋلاعان ساقالىن دا كٷدٸر الاقانىمەن بٸر سيپاپ ٶتتٸ. تاڭسەرٸ, ەرٸ ميزامشۋاقتىڭ بالىبىراعان شاعى ٶتٸپ, قارا سۋىقتىڭ ميمىرت ۇلىعان زٸلماۋىر كەزٸ بولعاندىقتان بولار, توپىراقتىڭ سىزى ٶن بويىن توڭازىتقان.
باسىن كٶتەرٸپ, تىڭ-تىڭدادى. ۇيقىسىنان ويانعان شاعىن شەردٸڭ شۋىلى ەلسٸز ەستٸلەدٸ. ەكٸ ۇمتىلىپ ورىنان تۇردى دا, اياعىن اۋىر باسىپ سونداعى تۇراعىنا بەت الدى.
تاۋ ەتەگٸن بٶكتەرلەي قونعان قالانى قاق جارىپ, ٶرلەي جاتقان كٶشەنٸڭ دە اياعىنا ٸلٸندٸ. ەندٸ تەك ەشكٸمنٸڭ دە كٶزٸنە شالىنباي ٶزٸنٸڭ مىناۋ شەردٸڭ مەيرٸبان تۇرعىندارى الدىنداعى پارىزىن ٶتەپ جٷرگەن مٸندەتتٸ مەكەنٸنە جەتۋ كەرەك.
توت باسقان قاڭىلتىردان ٸلەكەرلەنە سالعان قاقاپانى قاقىراتا اشىپ, قويمانىڭ ٸشٸنە دە تٷنەي بەرەدٸ. بۇندا قالانىڭ بٷكٸل ازىعى ساقتالاتىن. كٷنۇزاق كٶكتەمنەن, الا جازداي دامىل تاپپاي كٷتٸپ قاراعان كٶكەنٸس پەن استىق وسى دالاداي قويماعا بٷركەۋلٸ. ال, بۇل قازىنانىڭ بٸر تٷيٸرٸن دە اداسقان قۇسقا شوقىتپاي ساقتاۋ بۇنىڭ ابىرويلى مٸندەتٸ. قالا باسشىسى باسى ارتىق, پايداسى كەم بٸراز مٸسكٸندٸ جيناپ الىپ, ەرقايسىسىنا جاناشىرلىقپەن مٸندەت جٷكتەپ جاتقان ۋاعىندا ٶزٸ قالاپ وسىنى سۇراپ ەدٸ... ودان بەرٸ دە ون جىلعا جۋىق ٶتتٸ. وسى قالانىڭ تۇرعىندارى الدىنداعى پارىزىنا ەش كٸر كەلتٸرگەن ەمەس. تەك, وسىدان بٸرنەشە جىل بۇرىن قىلت شىعارىپ, قالا باسشىسىنىنا سٶگٸس العانى بار. سودان بەرٸ بۇنى بارشا تۇرعىندار «شىراقشى مٸسكٸن» اتاپ كەتتٸ.
كٷن تاۋ قىراتىنان قازىق بويى كٶتەرٸلٸپ, قۇرىسقان قالاعا ەنتەلەي تٶنۋدە. كٶشەلەردە سابىلعان جٷرٸستەر مولايا باستاپتى. بۇرىش-بۇرىشتى سىعالاپ, ەر كٶزدەن بوي تاسالاپ بۇل كەلەدٸ. ەڭ تار, ەلەۋسٸز دەگەن كٶشەلەردٸ ساعالاي وتىرىپ, مەكەنٸنە دە جاقىندادى. بويىنىڭ سٸرەسكەنٸ, اياعىنىڭ سىلتىعانى جازىلىپ, ونىڭ ورىنا الاڭ بيلەپ الىپتى. جيٸلەي باستاعان دەمٸ تاڭ شىعىنىڭ سالقىن بۋىمەن اۋادا شارپىسادى. جەدەل باسىپ, مەكەنٸنە دە جەتكەن. كەشٸگٸپتٸ...
توت باسقان قاڭىلتىر قاقپانى ايقارا اشىپ تاستاعان ەكٸ-ٷش ادام قويما ٸشٸنەن ەلدەنەلەردٸ سىرتقا شىعارۋدا. قيمىلدارى ەركٸن, داۋىستارى دا جارقىن. سوعان قاراعاندا رەسمي ٶكٸلدەر. جالما-جان قالتاسىن سيپالاپ ەدٸ, كٸلتتٸڭ سىلدىرى ەستٸلدٸ. قويمانىڭ كٸلتٸ. ٶزٸنٸڭ رۇقساتىنسىز ەمٸن ەركٸن تايراڭداپ جٷرگەندەرگە ىزاسى كەلگەندەي بولدى. ەنتٸگٸن باسىپ سەل تۇردى دا, الىسىراقتا جٷكشٸلەرگە نۇسقاۋ بەرٸپ تۇرعان بۋرىل شاشتى جاسامىسقا قاراي جاقىندادى. ول شاڭ باسىپ, كٸرلەڭكٸرەگەن قارا پراداعا ارقاسىن سٷيەپ, ەلدەدەنٸ تەرەڭ ويلانىپ تۇرعانداي كٶرٸندٸ. تانىدى. قالا باسشىسىنىڭ ٷكٸمٸن بۇنىڭ قولىنا ۇستاتىپ, قويمادان تالاي رەت استىق ەكەتكەنٸ بار.
وعان جاقىنداعان سايىن بٷگٸن تاعى دا كٷنەعا باتقانى ەسٸنە تٷسٸپ, جاڭاعى ىزانىڭ باسى قايتادان بۇعىپ قالدى. بۋىنى دا بوساپ, اياعىنىڭ جٷرٸسٸ دە ماڭدىماي بارادى.
ول بۇعان ماعىناسىز كٶز سالىپ, تەمەكٸسٸن ەرمەن قاراي تارتا بەردٸ. ۇزاق, باياۋ شەگەدٸ ەكەن. ساۋساقاتارىنا سىعىمدالىپ قالعان تەمەكٸ بەل ورتاسىنا دەيٸن ەندٸ عانا شەگٸلٸپتٸ. كٷزدٸڭ سالقىن اۋاسىنان بولۋ كەرەك, ەكٸ اياعىن اراگٸدٸك بٸر-بٸرٸنە سوعىپ قويىپ, بٷرٸسٸڭكٸرەپ تۇر.
ەكٸ-ٷشەۋٸ قويمادان سوڭعى قاپتاردى تيەدٸ دە, ٷستٸ-باستىرىنىڭ شاڭىن قاعىپ, جٷرۋگە ىڭعايلاندى. تەز قايتۋعا بۇل دا پەيٸل ەكەن, شالا شەگٸلگەن تەمەكٸسٸن تاستا سالىپ, تابانمەن بٸر باستى دا كٶلٸككە وتىردى. بۇل اڭتارىلىپ, ەرٸ بۇل قىلىعىنا ەش باعا الماي قالىپ بارا جاتقانىنا تاڭدانىپ قالدى. بٸرجاعى بۇنى جاقسىلىققا دا جورىدى. موتور گٷرٸلٸ ەستٸلٸپ پرادا ورىنان قوزعالۋعا اينالعان, كەنەت ونىڭ كٶزٸ بۇعان تٷسٸپ, ەندٸ كٶرگەندەي شاقىرايا قارادى.
- ەي, شىراقشى, كەل مۇندا!
- سەن ەندٸ بۇل قايمانى كٷزەتپەيسٸڭ, - دەدٸ ٸلبي باسىپ جانىنا بارعان ەدٸ. سەنۋگە بولمايدى ەكەن. بٷكٸل قالانىڭ كٷنٸ وسىعان قاراپ وتىر. ىڭىرانا كەيٸپ, تەرەڭ تىنىستادى دا, سٶزٸن سىزدىقتاتا جالعادى. – قاراشى مىنا ادامدارعا, ۋايىمسىز, جايباراقات باقىتتى تاڭدارىن قارسى الۋدا. كٷنەڭنٸڭ قانشالىقتى اۋىر ەكەنٸ سەزٸنەسٸڭ بە?
- ......
- يە, سەزٸنبەيسٸڭ. سوندىقتان, ساعان امانات تاپسىرا المايمىز. ەسٸكتٸ تارس جاپتى دا اسىعىس ورنىنان قوزعالدى.
قويۋ, تٷبٸت شاڭدى شۇبالتا بەزگەن كٶلٸكتٸ كٶزٸمەن قۋالاپ از تۇردى. ۋاقىتتى دا بايلاپ, توقتاتىپ تاستاعان ساناسى سوسىن ازداپ سەرپٸلگەندەي بولدى. بويىنىڭ جىلىنعانىن سەزدٸ. ەكٸ قولىن بار ەكەنٸ ەسٸنە تٷسٸپ, ەر-بەرٸ قوزعادى دا بەت اۋزىن سيپالادى. اۋىر تارتقان اياعىن قيرالاڭداي باسىپ, قويما قاقپاسىنا جاقىندادى. باسقا قۇلىپ سالىنىپتى.
كٷزدٸڭ قورعاسىن بۇلتتارىنىڭ ىسىرىپ تاستاعان كٷن بوي جازىپ, جادىراپ قالعان ەكەن. جٷزٸن توسىپ, ەسٸنەگەن مٸسكٸن ارقاسىن قابىرعاعا توسا سىلق ەتٸپ وتىرا كەتتٸ. ادامدار ارلى-بەرلٸ ساۋلاي باستاپتى, كٶزٸنە شاعىلعان كٷن سەۋلەسٸ سۇلبالارىن عانا انىق كٶرسەتەدٸ.
بٸرنەشە كٷننەن سوڭ قالا تۇرعىندارىنىڭ بٸرٸ بەلگٸسٸز وبانىڭ باسىنان مٸسكٸننٸڭ مٷردەسٸن تاۋىپ الدى.
***
...300 جىل بۇرىن
جەمساۋىنا ىستىق قان ارالاس بالعىن ەتتٸڭ دەمٸ كەلٸپ, قايتا-قايتا تاماسانتقانىنا بٷگٸن مٸنە, قىرقىنشى كٷن. كٶزٸنٸڭ قىزىلى كٷن ساناپ شوقتانىپ, سەڭگٸر تاۋلار مەن الاسۇر دالانى, قۇز-جارتاستار مەن شاپىمشىما, اسۋلاردى تىنىمسىز كەزٸپ جٷرگەنٸنە دە بٷگٸن قىرقىنشى كٷن. تەك, بٷگٸنگٸ تٷن عانا ەلدەنەدەن حابار بەرٸپ, تابيعات بٸتكەن تىنىس الماي بٷرٸسٸپ جاتتى. تاڭەرتەڭ قۋراي تٷستەنٸپ, كٸبٸرتٸكتەگەن كٷن شاپاعىن كٶزٸ شالعان. قۇردىمى زور قۇلقىنى بٷلك ەتتٸ. قىرىق كٷن بويى اڭساتقان ولجانىڭ بٷگٸن سەتٸ تٷسەتٸنٸن شىڭىراۋ تٷيسٸگٸ بٸردەن سەزدٸ. تاڭ الدىنداعى ٷكٸنٸڭ سٸلكٸنگەنٸن كٷتپەي-اق, الىپ جارتاستان اۋىر قوزعالىپ سونار تاۋدىڭ تەرٸسكەي جاعىنا بەت الدى.
كٶنەكتەي جەمساۋى الداماپتى. كٷن ارقان بويى كٶتەرٸلٸپ, سونار تاۋدىڭ يىعىنا اسىلعان كەزدە قارا-قۇردىم مايدان دالاسىنا دا جەتتٸ. تاۋ كٷن باتىسقا قاراي جايىلا تٷسٸپ, وقتىن-وقتىن قىرقالى كەڭ ادىرعا اينالاتىن. ودان ەرمەن جاسىل ماۋىتى مەن سۇر شەكپەندٸ الما-كەزەك اۋىستىرىپ كيەتٸن كەڭ الاپ. ەكٸ جاقتىڭ قولى دەل وسىندا تٷيٸسٸپ, الاپات اسپاننىڭ استىن قانعا بٶكتٸرٸپ تاستاپتى. بٷلكٸلدەي اققان كٷرەڭ قان قويۋ شاڭمەن ارالاسىپ, مايدان دالاسىن قوشقىل تٷستەندٸرٸپ جٸبەرگەن. جاقىنداۋ تىم قاۋٸپتٸ بولعاندىقتان, بيٸكتەۋ ۇشىپ بارلادى دا, قىزۋى ەلٸ باسىلا قويماعان قان ارالاس ەتكە تۇمسىعىن باتىرىپ توياتتانار سەتتٸ اسىعا كٷتٸپ, مايدان دالاسىن اينالا ۇشتى.
بۇل كەزدە ەكٸ جاقتىڭ اۋىر قولى بٸر-بٸرٸنە سۇعىنا ەنٸپ, قييان-كەسكٸ ۇرىسقا كٶشكەن. ىشقىنعان اۋدىستار ٷدەپ, كەكتەنگەن شەرٸكتەر قىلىش-نايزالارىن جاۋ القىمىنا ەكٸلەنە سەرمەۋدە. قاھارلانعان قولباسىلار بەل ورتا اينالاسىنسىن جاپىرا سۇلاتىپ, ۇران ساپ جٷر.
...سەسكە تٷس بولسا دا ەكٸ جاق تابان تٸرەسٸپ تۇرىپ الدى. ەلدەنە ۋاقىتتا حان الامان توبىمەن مايدان دالاسىنان سىتىلا, وقشاۋداعى ەلٸ قان جاملىلىپ ٷلگەرە قويماعان ومىراۋ تٶبەنٸڭ باسىنا شاۋىپ شىقتى. دۋلىعانى سەرپە كٶتەردٸ دە, مايدان دالاسىن جەدەل شولىپ ٶتتٸ. كيٸزدەي تۇتاسقان قالىڭ شەرٸگٸنٸڭ اراسى سىنالانىپ, بىتىراي باستاعان ەكەن. جاۋ ەسكەرٸ قان دالانى ٶزٸنە يكەمدەپ, تٷنەرگەن بۇلتتىڭ كٶلەڭكەسٸندەي ەپپەن سىرعي, قوس بٷيٸرگە باياۋ قاپتالداپ كەلە جاتقانىن بايقادى دا قولباسشىلاردى دەرەۋ قاسىنا الدىردى.
قۇلاشتارى جازىلىپ, سٷيەكتەرٸ ەندٸ قىزا باستاعان قولباسشىلاردىڭ جٷزٸنەن حاننىڭ بۇل قىلىعىن جاقتىرماعان تٷر بايقالادى. ٷستٸلەرٸنەن قوڭىرسىق قان مەن كٷلٸمسٸ تەردٸڭ يسٸ ارالاسا بۇرقىرايدى. تٸزگٸندەرٸن ەزۋلەتە تارتىپ, حان جٷزٸنە اۋىر قاباق ارتاپ, ەنتەلەپ تۇر. حان مايدان دالاسىنا تاعى باياۋ كٶز سالىپ ەدٸ, قىرعي كٶزٸ شاتىناپ, قاباعى تٷيٸلٸپ كەتتٸ...
***
قالىڭ ەسكەر شاتقالدىڭ اۋزىنا جەتتٸ دە شۇباپ ٶتە باستادى. تەك, جٷز قارالى الامان توپ دارا بٶلٸنٸپ, تٸزگٸن تارتتى. حان دا اتىنىڭ باسىن تارتىپ, اجالدى قارسى الۋعا قالعان ساربازداردىڭ قاسىنا كەلدٸ.
- ەرلٸكتەرٸڭدٸ مىنا تاۋدىڭ جاقپار تاسىنا مەڭگٸلٸك قاشاتىپ, مىڭ ۇرپاقتىڭ جادىنان ٶشپەستەي ەتەم. قوشتاسۋ سٶزٸم وسى.
حاننىڭ جٷزٸنە بەيقام قاراعان ساربازداردىڭ بٸرٸ مىرس ەتتٸ. ارتىنشا قالعاندارى دا جاسىرا كٷلٸپ, شاتقالدى جاڭعىرىقتىرىپ ەكەتتٸ.
- قارا تاستا اتىمىز قالسىن دەمەيمٸز, قارا جەرگە ادال قانىمىز تامسا دەيمٸز, حان يەم - دەدٸ ساربازداردىڭ بٸرٸ.
قالىڭ قول شاتقالدان ٶتٸپ تە ٷلگەردٸ. حان دا ٷنسٸز عانا باسىن باس يدٸ دە, جاساعىمەن بٸرگە القىنا شاۋىپ شاتقالعا ەنٸپ كەتتٸ. قۋعان جاۋدى شەتٸ دە كٶپ كٷتتٸرگەن جوق. ات شاپتىرىم جەردەگٸ ادىردى وردالى جىلاننىڭ كٶشٸندەي تٸلٸپ كەلەدٸ. الىس-الىس تاۋ سٸلەمدەرٸ مۇنارتىپ جاتىر. اسپان شايداي اشىق. جارتاستار ٷنسٸز مٷگيدٸ. تەك, بٸر توپ قۇزعىننىڭ قاناتىن لەپٸرە قاققانداعى سامالى ٷپ ەتتٸ.
جاناسىل سەرٸكبول
