Foto: Quralai Esmuhanovanyń jeke arhivinen
Bizdiń megapolisterde, sonyń ishinde Almatyda qandai ekologiialyq máselelerdi sheshý kerek? Bul qazaqstandyqtardyń ómirin qalai ózgertedi? Mysaly, ońtústik astananyń «jaiylýyna» erik berý kerek pe, qalalardy «jol dietasyna» qoiý qajet pe jáne megapolisterdegi sýdy qalai durys únemdeý kerek? Bul máselege qatysty pikirin INK Architects sáýletshiler tobynyń jetekshisi, Koroldik Britan sáýletshiler institýtynyń (RIBA) diplomdy múshesi, Amerika sáýletshiler institýtynyń (AIA) halyqaralyq qaýymdastyrylǵan múshesi Quralai Esmuhanova bildirdi.
Avtokólikterden táýeldilikti azaitý jáne «jol dietasy»
Onyń aitýynsha, búgingi tańda álemdegi CO2 shyǵaryndylarynyń 70%-dan astamy qala ómirin qamtamasyz etýge, kólikke, ǵimarattardy salý men paidalanýǵa, qalalarǵa qyzmet kórsetetin ónerkásipterge jáne qaldyqtardy qaita óńdeýge qatysty. Bul týraly Birikken Ulttar Uiymynyń Adam qonystaný baǵdarlamasynyń (UN-Habitat) zertteýlerinde aitylýda.
Osylaisha, ǵimarattardy salý jáne paidalaný álemdegi jyl saiynǵy jahandyq SO2 shyǵaryndylarynyń shamamen 42% quraidy.
Onyń 27% ǵimarattardy paidalanýǵa qatysty. Al qurylys jáne infraqurylymnyń negizgi tórt materialynyń – tsement, temir, bolat jáne aliýminiidiń kómirtegi izi – jylyna taǵy 15% qosady.
Sáýletshi usynǵan syzba
Sondyqtan sońǵy kezderi búkil álem sáýletshileri men qala qurylysshylary jańa ýrbanizm qaǵidattaryn belsendi túrde qoldana bastady, bul shyǵaryndylardy azaitýǵa kómektesedi, qalalardy saý jáne jasyl eted. Jańa ýrbanizm qorshaǵan ortaǵa birneshe negizgi faktorlar arqyly áser etedi.
«Birinshi kezekte, kóliktegi shyǵaryndylardy azaitý. Kólikten shyǵatyn parniktik gazdardyń 40%-ǵa jýyǵy jeke kólikterden keledi. Sondyqtan kólik qozǵalysyn azaityp, jaiaý júrginshiler sanyn kóbeitetin yqsham qalalar qajet. Avtokólikterden táýeldilikti azaitý jáne «jol dietasy» bolǵan abzal. Yqshamdylyq, aýmaqtardy (turǵyn úi, jumys, jaqyn mańdaǵy dúkender) aralas paidalaný jáne jaiaý júrginshiler úshin qoljetimdilik qaǵidattary avtokólikpen jii jáne uzaq saparǵa shyǵý qajettiligin azaitady. Sonymen qatar, keń joldar tósemderi men avtoturaqtar qalalardy qyzdyryp jiberedi jáne kólik keptelisi máselelerin sheshýge kómektespeidi. Olar jylýdy sińirip ustap, qalany qyzdyrady, sondyqtan «jel esý» dep atalatyn jaǵdai zardap shegedi.
Bul máseleni «jol dietasynyń» kómegimen sheshýge bolady - jasyl jelek, velosiped joldary jáne qoǵamdyq kólik paidasyna avtokólik jolaqtaryn azaitý. Qozǵalys úshin kóshelerdiń eni emes, olardyń sany men qozǵalys stsenariileriniń ártúrliligi mańyzdy. Mysaly, teoriialyq turǵyda bir kóp jolaqty dańǵylǵa qaraǵanda eki jolaqty úsh kóshe jaqsyraq», – deidi qazaqstandyq sáýletshi Quralai Esmuhanova.
Onyń pikirinshe, ákimdikterge qoǵamdyq kólikter men mikromobilder (smokattar men velosipedter) úshin arnaiy jolaqtardy qarastyratyn jobalardy belsendi túrde qoldaý mańyzdy. Bul úlken qalalardaǵy joldardaǵy júktemeni de azaitýy kerek.
Qalanyń jaiylyp ósýimen kúresý
Jańa ýrbanizm neǵurlym tyǵyz jáne yqsham qurylys salýdy alǵa qoiady, óitkeni ol igerilgen aýmaqtardy tiimdirek paidalanýǵa múmkindik beredi jáne qalalardyń tabiǵi landshafttarǵa, ormandarǵa jáne aýylsharýashylyq jerlerge baqylaýsyz «jaiylýyna» jol bermeidi, dep túsindiredi sáýletshi.
«Qoǵamda, kerisinshe, ortalyq «tynys alý» úshin qala aýmaǵyn keńeitý kerek degen pikir bar. Degenmen, bul tásil kóbinese áleýmettik teńsizdikke ákeledi, óitkeni infraqurylymy bar ortalyqtardan tys jerde kóbirek adamdar ómir súre bastaidy. Almaty qalanyń odan ári «jaiylyp» ketýine tosqaýyl qoiý jáne ortalyqta nemese shette ornalasqanyna qaramastan megapolistiń barlyq turǵyndaryna ádil jáne teń jaǵdai jasaý úshin poliortalyqtardy uiymdastyrý arqyly munymen kúresýge tyrysýda. Nátijesinde shet aimaqtardaǵy bioártúrlilikti saqtaýǵa, ekojúielerdi qorǵaýǵa jáne jer resýrstaryn tiimdirek paidalanýǵa múmkindik týady dep kútilýde», - deidi Ink Architects ókili.
Sáýletshi jeke úilermen salystyrǵanda tyǵyz qurylystar (mysaly, kóppáterli úiler) jii energiia tiimdiliginiń kórsetkishterine ie bolady dep sanaidy (turǵyn keńistiginiń birligine syrtqy qabyrǵalardyń aýdany az).
«Qoǵamnyń tyǵyz qurylystarǵa degen kózqarasy ártúrli bolǵandyqtan, onyń infraqurylymdyq artyqshylyqtaryn bári birdei túsine bermeidi»,– deidi Quralai Esmuhanova.
Onyń pikirinshe, sondyqtan mundai sheshimderdi keshendi túrde, búkil qalany damytý konteksinde qarastyrý mańyzdy.
Sáýletshi usynǵan syzba
Jeke kvartal/aýdan men búkil qala qurylymynyń múddeleri arasynda obektivti sheshim tabý qajet. Óitkeni, neǵurlym tyǵyz damý ǵimarattardy jylytýǵa jáne aýany baptaýǵa arnalǵan energiiany tutynýdy azaita alady, bul elektr stantsiialary men qazandyqtardan CO2 shyǵaryndylarynyń tómendeýine ákeledi.
«Mikroklimat pen sý resýrstaryn paidalanýdy jaqsartý, jasyl jelekti ulǵaitý usynylady. Sapaly qalalyq dizainǵa saiabaqtardy, alańdardy, býlvarlardy qurý, kóshe aǵashtaryn otyrǵyzý, keide tipti shatyrlardy aq túske boiaý kiredi.
Qalanyń lastyǵyna, sý tapshylyǵyna tózimdi, qurǵaqshylyqqa tózimdi ósimdikterdi egý de qalany kógaldandyrýda basty ról atqarady. Osyndai jergilikti jáne beiimdelgen ósimdikter az kútim men resýrstardy qajet etedi. Bizdiń jobalarda biz beiimdelý kezeńinen ońai ótip, qalany tez salqyndatyp, qorǵaityn áser beretin jasyl jelek palitrasyn qamtamasyz etýge tyrysamyz. Sonymen qatar, ósimdikterdi tańdaýda gúldený kezeńi de eskeriledi. Bul jobalarda sáýirden qazanǵa deiin nemese jylyna 7 aida gúldenip turatyn aýlalar men kósheler bolýy múmkin», – dep túsindirdi arhitektor Q.Esmuhanova.
Sý resýrstaryn únemdeý
Mamannyń aitýynsha, Muzdyqtardyń azaiýyna bailanysty Almaty sý resýrstaryn únemdeý qajettiligine tap boldy. Al ony jańbyr sýyn jinaý jáne súzý júiesi arqyly qamtamasyz etýge bolady.
Sonymen qatar, onyń aitýynsha, Almaty jańbyr sýy men sýaryltý júielerin josparlaýdyń durys tásilderiniń joqtyǵynan sý basýdan jii zardap shegedi. Bul turaqty jóndeýdi qajet etetin jol jamylǵysynyń jaǵdaiyna áser etedi, dep atap ótti ol.
«Mundai jaǵdaida sýdy tiimdi bólý jáne qaladan sýdy burý máselelerin qarastyratyn strategiialyq bas jospar kerek dep oilaimyz. Bul, ǵimarattardyń qaýipsiz bolýyn qamtamasyz etý úshin, kez kelgen jobalardyń jobalyq qujattamasynyń biriktirilgen bóligi bolýy kerek. Kóshelerde ǵana emes, ǵimarattarda da saýatsyz qurylǵan sýaryltý teoriialyq turǵydan aýyrlyq kótergish júielerdiń degradatsiiasyn týdyrýy múmkin», - deidi Ink Architects sáýletshisi.
Quralai Esmuhanova jasyl jelekter «qalalyq jylý aralynyń» áserin (kóleńke men býlaný saldarynan salqyndatý) álsiretýge jáne keibir lastaýshy zattardy sińirý arqyly aýa sapasyn jaqsartýǵa kómektesetinin aitty. Olar sondai-aq jańbyr sýyn jaqsy basqarýǵa kómektesedi, sý tasqyny men sý qoimalarynyń lastaný qaýpin azaitady.
Sáýletshi jinaqy qurylys salýdyń taǵy birneshe artyqshylyǵyn atap ótti. Mamannyń aitýynsha, onda bir turǵynǵa joldar, qubyrlar, elektr jelileriniń qysqalyǵy olardy salý men kútip ustaýǵa jumsalatyn materialdar men energiia shyǵyndaryn azaitady. Keibir jaǵdailarda tasymaldaý kezinde shyǵaryndylardy azaitý úshin jergilikti qurylys materialdaryn paidalaný maquldanady.
«Jalpy, jańa ýrbanizm kólik qajettilikterin azaitý, tabiǵi aýmaqtardy saqtaý, energiia tiimdiligin arttyrý jáne jasyl elementterdi qala qurylymyna biriktirý arqyly qorshaǵan ortaǵa teris áserdi barynsha azaitýǵa umtylatyn qala qurylysynyń úlgisin usynady», – dep túiindedi sózin Quralai Esmuhanova.
Aqbota Musabekqyzy
