فوتو: قۇرالاي ەسمۇحانوۆانىڭ جەكە ارحيۆٸنەن
بٸزدٸڭ مەگاپوليستەردە, سونىڭ ٸشٸندە الماتىدا قانداي ەكولوگييالىق مەسەلەلەردٸ شەشۋ كەرەك? بۇل قازاقستاندىقتاردىڭ ٶمٸرٸن قالاي ٶزگەرتەدٸ? مىسالى, وڭتٷستٸك استانانىڭ «جايىلۋىنا» ەرٸك بەرۋ كەرەك پە, قالالاردى «جول ديەتاسىنا» قويۋ قاجەت پە جەنە مەگاپوليستەردەگٸ سۋدى قالاي دۇرىس ٷنەمدەۋ كەرەك? بۇل مەسەلەگە قاتىستى پٸكٸرٸن INK Architects سەۋلەتشٸلەر توبىنىڭ جەتەكشٸسٸ, كورولدٸك بريتان سەۋلەتشٸلەر ينستيتۋتىنىڭ (RIBA) ديپلومدى مٷشەسٸ, امەريكا سەۋلەتشٸلەر ينستيتۋتىنىڭ (AIA) حالىقارالىق قاۋىمداستىرىلعان مٷشەسٸ قۇرالاي ەسمۇحانوۆا بٸلدٸردٸ.
اۆتوكٶلٸكتەردەن تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋ جەنە «جول ديەتاسى»
ونىڭ ايتۋىنشا, بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلەمدەگٸ CO2 شىعارىندىلارىنىڭ 70%-دان استامى قالا ٶمٸرٸن قامتاماسىز ەتۋگە, كٶلٸككە, عيماراتتاردى سالۋ مەن پايدالانۋعا, قالالارعا قىزمەت كٶرسەتەتٸن ٶنەركەسٸپتەرگە جەنە قالدىقتاردى قايتا ٶڭدەۋگە قاتىستى. بۇل تۋرالى بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ ادام قونىستانۋ باعدارلاماسىنىڭ (UN-Habitat) زەرتتەۋلەرٸندە ايتىلۋدا.
وسىلايشا, عيماراتتاردى سالۋ جەنە پايدالانۋ ەلەمدەگٸ جىل سايىنعى جاھاندىق سو2 شىعارىندىلارىنىڭ شامامەن 42% قۇرايدى.
ونىڭ 27% عيماراتتاردى پايدالانۋعا قاتىستى. ال قۇرىلىس جەنە ينفراقۇرىلىمنىڭ نەگٸزگٸ تٶرت ماتەريالىنىڭ – تسەمەنت, تەمٸر, بولات جەنە اليۋمينييدٸڭ كٶمٸرتەگٸ ٸزٸ – جىلىنا تاعى 15% قوسادى.
سەۋلەتشٸ ۇسىنعان سىزبا
سوندىقتان سوڭعى كەزدەرٸ بٷكٸل ەلەم سەۋلەتشٸلەرٸ مەن قالا قۇرىلىسشىلارى جاڭا ۋربانيزم قاعيداتتارىن بەلسەندٸ تٷردە قولدانا باستادى, بۇل شىعارىندىلاردى ازايتۋعا كٶمەكتەسەدٸ, قالالاردى ساۋ جەنە جاسىل ەتەد. جاڭا ۋربانيزم قورشاعان ورتاعا بٸرنەشە نەگٸزگٸ فاكتورلار ارقىلى ەسەر ەتەدٸ.
«بٸرٸنشٸ كەزەكتە, كٶلٸكتەگٸ شىعارىندىلاردى ازايتۋ. كٶلٸكتەن شىعاتىن پارنيكتٸك گازداردىڭ 40%-عا جۋىعى جەكە كٶلٸكتەردەن كەلەدٸ. سوندىقتان كٶلٸك قوزعالىسىن ازايتىپ, جاياۋ جٷرگٸنشٸلەر سانىن كٶبەيتەتٸن ىقشام قالالار قاجەت. اۆتوكٶلٸكتەردەن تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتۋ جەنە «جول ديەتاسى» بولعان ابزال. ىقشامدىلىق, اۋماقتاردى (تۇرعىن ٷي, جۇمىس, جاقىن ماڭداعى دٷكەندەر) ارالاس پايدالانۋ جەنە جاياۋ جٷرگٸنشٸلەر ٷشٸن قولجەتٸمدٸلٸك قاعيداتتارى اۆتوكٶلٸكپەن جيٸ جەنە ۇزاق ساپارعا شىعۋ قاجەتتٸلٸگٸن ازايتادى. سونىمەن قاتار, كەڭ جولدار تٶسەمدەرٸ مەن اۆتوتۇراقتار قالالاردى قىزدىرىپ جٸبەرەدٸ جەنە كٶلٸك كەپتەلٸسٸ مەسەلەلەرٸن شەشۋگە كٶمەكتەسپەيدٸ. ولار جىلۋدى سٸڭٸرٸپ ۇستاپ, قالانى قىزدىرادى, سوندىقتان «جەل ەسۋ» دەپ اتالاتىن جاعداي زارداپ شەگەدٸ.
بۇل مەسەلەنٸ «جول ديەتاسىنىڭ» كٶمەگٸمەن شەشۋگە بولادى - جاسىل جەلەك, ۆەلوسيپەد جولدارى جەنە قوعامدىق كٶلٸك پايداسىنا اۆتوكٶلٸك جولاقتارىن ازايتۋ. قوزعالىس ٷشٸن كٶشەلەردٸڭ ەنٸ ەمەس, ولاردىڭ سانى مەن قوزعالىس ستسەنارييلەرٸنٸڭ ەرتٷرلٸلٸگٸ ماڭىزدى. مىسالى, تەورييالىق تۇرعىدا بٸر كٶپ جولاقتى داڭعىلعا قاراعاندا ەكٸ جولاقتى ٷش كٶشە جاقسىراق», – دەيدٸ قازاقستاندىق سەۋلەتشٸ قۇرالاي ەسمۇحانوۆا.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ەكٸمدٸكتەرگە قوعامدىق كٶلٸكتەر مەن ميكروموبيلدەر (سموكاتتار مەن ۆەلوسيپەدتەر) ٷشٸن ارنايى جولاقتاردى قاراستىراتىن جوبالاردى بەلسەندٸ تٷردە قولداۋ ماڭىزدى. بۇل ٷلكەن قالالارداعى جولدارداعى جٷكتەمەنٸ دە ازايتۋى كەرەك.
قالانىڭ جايىلىپ ٶسۋٸمەن كٷرەسۋ
جاڭا ۋربانيزم نەعۇرلىم تىعىز جەنە ىقشام قۇرىلىس سالۋدى العا قويادى, ٶيتكەنٸ ول يگەرٸلگەن اۋماقتاردى تيٸمدٸرەك پايدالانۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ جەنە قالالاردىڭ تابيعي لاندشافتتارعا, ورماندارعا جەنە اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرگە باقىلاۋسىز «جايىلۋىنا» جول بەرمەيدٸ, دەپ تٷسٸندٸرەدٸ سەۋلەتشٸ.
«قوعامدا, كەرٸسٸنشە, ورتالىق «تىنىس الۋ» ٷشٸن قالا اۋماعىن كەڭەيتۋ كەرەك دەگەن پٸكٸر بار. دەگەنمەن, بۇل تەسٸل كٶبٸنەسە ەلەۋمەتتٸك تەڭسٸزدٸككە ەكەلەدٸ, ٶيتكەنٸ ينفراقۇرىلىمى بار ورتالىقتاردان تىس جەردە كٶبٸرەك ادامدار ٶمٸر سٷرە باستايدى. الماتى قالانىڭ ودان ەرٸ «جايىلىپ» كەتۋٸنە توسقاۋىل قويۋ جەنە ورتالىقتا نەمەسە شەتتە ورنالاسقانىنا قاراماستان مەگاپوليستٸڭ بارلىق تۇرعىندارىنا ەدٸل جەنە تەڭ جاعداي جاساۋ ٷشٸن پوليورتالىقتاردى ۇيىمداستىرۋ ارقىلى مۇنىمەن كٷرەسۋگە تىرىسۋدا. نەتيجەسٸندە شەت ايماقتارداعى بيوەرتٷرلٸلٸكتٸ ساقتاۋعا, ەكوجٷيەلەردٸ قورعاۋعا جەنە جەر رەسۋرستارىن تيٸمدٸرەك پايدالانۋعا مٷمكٸندٸك تۋادى دەپ كٷتٸلۋدە», - دەيدٸ Ink Architects ٶكٸلٸ.
سەۋلەتشٸ جەكە ٷيلەرمەن سالىستىرعاندا تىعىز قۇرىلىستار (مىسالى, كٶپپەتەرلٸ ٷيلەر) جيٸ ەنەرگييا تيٸمدٸلٸگٸنٸڭ كٶرسەتكٸشتەرٸنە يە بولادى دەپ سانايدى (تۇرعىن كەڭٸستٸگٸنٸڭ بٸرلٸگٸنە سىرتقى قابىرعالاردىڭ اۋدانى از).
«قوعامنىڭ تىعىز قۇرىلىستارعا دەگەن كٶزقاراسى ەرتٷرلٸ بولعاندىقتان, ونىڭ ينفراقۇرىلىمدىق ارتىقشىلىقتارىن بەرٸ بٸردەي تٷسٸنە بەرمەيدٸ»,– دەيدٸ قۇرالاي ەسمۇحانوۆا.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, سوندىقتان مۇنداي شەشٸمدەردٸ كەشەندٸ تٷردە, بٷكٸل قالانى دامىتۋ كونتەكسٸندە قاراستىرۋ ماڭىزدى.
سەۋلەتشٸ ۇسىنعان سىزبا
جەكە كۆارتال/اۋدان مەن بٷكٸل قالا قۇرىلىمىنىڭ مٷددەلەرٸ اراسىندا وبەكتيۆتٸ شەشٸم تابۋ قاجەت. ٶيتكەنٸ, نەعۇرلىم تىعىز دامۋ عيماراتتاردى جىلىتۋعا جەنە اۋانى باپتاۋعا ارنالعان ەنەرگييانى تۇتىنۋدى ازايتا الادى, بۇل ەلەكتر ستانتسييالارى مەن قازاندىقتاردان CO2 شىعارىندىلارىنىڭ تٶمەندەۋٸنە ەكەلەدٸ.
«ميكروكليمات پەن سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى جاقسارتۋ, جاسىل جەلەكتٸ ۇلعايتۋ ۇسىنىلادى. ساپالى قالالىق ديزاينعا ساياباقتاردى, الاڭداردى, بۋلۆارلاردى قۇرۋ, كٶشە اعاشتارىن وتىرعىزۋ, كەيدە تٸپتٸ شاتىرلاردى اق تٷسكە بوياۋ كٸرەدٸ.
قالانىڭ لاستىعىنا, سۋ تاپشىلىعىنا تٶزٸمدٸ, قۇرعاقشىلىققا تٶزٸمدٸ ٶسٸمدٸكتەردٸ ەگۋ دە قالانى كٶگالداندىرۋدا باستى رٶل اتقارادى. وسىنداي جەرگٸلٸكتٸ جەنە بەيٸمدەلگەن ٶسٸمدٸكتەر از كٷتٸم مەن رەسۋرستاردى قاجەت ەتەدٸ. بٸزدٸڭ جوبالاردا بٸز بەيٸمدەلۋ كەزەڭٸنەن وڭاي ٶتٸپ, قالانى تەز سالقىنداتىپ, قورعايتىن ەسەر بەرەتٸن جاسىل جەلەك پاليتراسىن قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسامىز. سونىمەن قاتار, ٶسٸمدٸكتەردٸ تاڭداۋدا گٷلدەنۋ كەزەڭٸ دە ەسكەرٸلەدٸ. بۇل جوبالاردا سەۋٸردەن قازانعا دەيٸن نەمەسە جىلىنا 7 ايدا گٷلدەنٸپ تۇراتىن اۋلالار مەن كٶشەلەر بولۋى مٷمكٸن», – دەپ تٷسٸندٸردٸ ارحيتەكتور ق.ەسمۇحانوۆا.
سۋ رەسۋرستارىن ٷنەمدەۋ
ماماننىڭ ايتۋىنشا, مۇزدىقتاردىڭ ازايۋىنا بايلانىستى الماتى سۋ رەسۋرستارىن ٷنەمدەۋ قاجەتتٸلٸگٸنە تاپ بولدى. ال ونى جاڭبىر سۋىن جيناۋ جەنە سٷزۋ جٷيەسٸ ارقىلى قامتاماسىز ەتۋگە بولادى.
سونىمەن قاتار, ونىڭ ايتۋىنشا, الماتى جاڭبىر سۋى مەن سۋارىلتۋ جٷيەلەرٸن جوسپارلاۋدىڭ دۇرىس تەسٸلدەرٸنٸڭ جوقتىعىنان سۋ باسۋدان جيٸ زارداپ شەگەدٸ. بۇل تۇراقتى جٶندەۋدٸ قاجەت ەتەتٸن جول جامىلعىسىنىڭ جاعدايىنا ەسەر ەتەدٸ, دەپ اتاپ ٶتتٸ ول.
«مۇنداي جاعدايدا سۋدى تيٸمدٸ بٶلۋ جەنە قالادان سۋدى بۇرۋ مەسەلەلەرٸن قاراستىراتىن ستراتەگييالىق باس جوسپار كەرەك دەپ ويلايمىز. بۇل, عيماراتتاردىڭ قاۋٸپسٸز بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن, كەز كەلگەن جوبالاردىڭ جوبالىق قۇجاتتاماسىنىڭ بٸرٸكتٸرٸلگەن بٶلٸگٸ بولۋى كەرەك. كٶشەلەردە عانا ەمەس, عيماراتتاردا دا ساۋاتسىز قۇرىلعان سۋارىلتۋ تەورييالىق تۇرعىدان اۋىرلىق كٶتەرگٸش جٷيەلەردٸڭ دەگراداتسيياسىن تۋدىرۋى مٷمكٸن», - دەيدٸ Ink Architects سەۋلەتشٸسٸ.
قۇرالاي ەسمۇحانوۆا جاسىل جەلەكتەر «قالالىق جىلۋ ارالىنىڭ» ەسەرٸن (كٶلەڭكە مەن بۋلانۋ سالدارىنان سالقىنداتۋ) ەلسٸرەتۋگە جەنە كەيبٸر لاستاۋشى زاتتاردى سٸڭٸرۋ ارقىلى اۋا ساپاسىن جاقسارتۋعا كٶمەكتەسەتٸنٸن ايتتى. ولار سونداي-اق جاڭبىر سۋىن جاقسى باسقارۋعا كٶمەكتەسەدٸ, سۋ تاسقىنى مەن سۋ قويمالارىنىڭ لاستانۋ قاۋپٸن ازايتادى.
سەۋلەتشٸ جيناقى قۇرىلىس سالۋدىڭ تاعى بٸرنەشە ارتىقشىلىعىن اتاپ ٶتتٸ. ماماننىڭ ايتۋىنشا, وندا بٸر تۇرعىنعا جولدار, قۇبىرلار, ەلەكتر جەلٸلەرٸنٸڭ قىسقالىعى ولاردى سالۋ مەن كٷتٸپ ۇستاۋعا جۇمسالاتىن ماتەريالدار مەن ەنەرگييا شىعىندارىن ازايتادى. كەيبٸر جاعدايلاردا تاسىمالداۋ كەزٸندە شىعارىندىلاردى ازايتۋ ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ قۇرىلىس ماتەريالدارىن پايدالانۋ ماقۇلدانادى.
«جالپى, جاڭا ۋربانيزم كٶلٸك قاجەتتٸلٸكتەرٸن ازايتۋ, تابيعي اۋماقتاردى ساقتاۋ, ەنەرگييا تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ جەنە جاسىل ەلەمەنتتەردٸ قالا قۇرىلىمىنا بٸرٸكتٸرۋ ارقىلى قورشاعان ورتاعا تەرٸس ەسەردٸ بارىنشا ازايتۋعا ۇمتىلاتىن قالا قۇرىلىسىنىڭ ٷلگٸسٸن ۇسىنادى», – دەپ تٷيٸندەدٸ سٶزٸن قۇرالاي ەسمۇحانوۆا.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
