24-27 maýsym aralyǵynda «Jańa Qazaqstan» Forýmynyń ókilderi AQSh-ta bolyp, osy eldiń memlekettik organdarynda, osynda ornalasqan birqatar halyqaralyq demokratiialyq institýttar men zertteý ortalyqtarynda kezdesýler ótkizdi. AQSh-tyń kórnekti BAQ ókilderimen de suqbattar uiymdastyryldy.
Júzdesýlerdiń negizgi taqyryby resmi Qazaqstannyń halyqaralyq demokratiialyq uiymdary aldyndaǵy mindettemeleriniń oryndalý barysy boldy. Sonymen birge, Qazaqstandaǵy áleýmettik-ekonomikalyq jáne qoǵamdyq-saiasi ahýal da keńinen talqylandy.
AQSh saiasi isteblishmenti men bedeldi sarapshylary, ásirese, Qazaqstan aldynda turǵan asa jaýapty kezeń – bilik tranzitine erekshe qyzyǵýshylyq tanytty. Osy máselege qatysty «Jańa Qazaqstan» Forýmynyń pozitsiiasymen tanysty. Biz bolsaq, bul protsess at tóbelindei toptyń qupiia sheshimi retinde emes, búkilhalyqtyq, ashyq ta ádil sailaý arqyly júzege asýy kerek degen ustanymymyzdy amerikalyq áriptesterge jetkizdik. Bul protseske ulttyń intellektýaldyq elitasy da belsendi túrde qatystyrylýy tiis. Bundai demokratiialyq shartsyz bilik tranziti saiasi, quqyqtyq jáne moraldyq turǵydan alǵanda negizsiz ári el bolashaǵy úshin asa qaterli bolmaq. Osy turǵydan alǵanda elge jańa Konstitýtsiia men halyqaralyq standarttarǵa sailaý zańnamasy qajet ekeni atap ótildi.
Kezdesýler barysynda Qazaqstandaǵy saiasi oppozitsiianyń aiasy quqyqtyq turǵyda tarylyp, adam quqy men sóz bostandyǵy aiaq asty bop jatqany da talqylandy. Osy tujyrymdy rastaityn naqty faktiler keltirildi.
Osy turǵyda amerika jaǵy «Jańa Qazaqstan» Forýmynyń bolashaqta tirkeýden ótý protsedýrasyna tiisti monitoring jasap otyratyny atap ótildi.
«Jańa Qazaqstan» Forýmy osyǵan deiin Qazaqstandaǵy zulmat «Asharshylyq» taqyrybyn tek el ishinde ǵana emes, álemdik dárejede kóterip, oǵan halyqaralyq deńgeide quqyqtyq-saiasi baǵa berý jaiynda naqty qimyl-áreket jasaityny týraly málimdegen bolatyn. Qoldan ári qasaqana jasalǵan «Asharshylyqty» qazaq ultyna qarsy stalindik júie júrgizgen genotsid retinde moiyndap, oǵan saiasi baǵa berý Qazaq memleketi men qoǵamynyń shynaiy otarsyzdanýy men quldyq sanadan arylýynyń nyshany bolyp tabylady.
Budan buryn bizder Briýsselge baryp, Eýroparlament depýtattary aldynda osy máseleni qozǵap, qoldaý tapqan bolatynbyz. Endigi kezekte AQSh Senaty men Kongresinde Ýkraina, Shyǵys Eýropa elderindegi genotsid pen kommýnistik júie qylmystaryn áshkerelep, olarǵa saiasi baǵa beretin qujattardy qabyldaý qajettigi týraly másele qoidyq. Sony júzege asyrýdyń ońtaily joldary, sharttary týraly mol aqparat almasyp, naqty usynystar aityp shyqtyq. Ýkrainadaǵy «Golodomordy» ultqa qarsy jasalǵan genotsid retinde taný týraly qujatty qoldaǵan AQSh kongressmenderi bul máselege qyzyǵýshylyq tanytty.
AQSh Senatynyń Halyqaralyq qarym-qatynastar máseleleri jónindegi Komiteti basshylyǵymen kezdesýde Ortalyq Aziia men Qazaqstandaǵy azamattyq qoǵamnyń jańasha sapaǵa kóship jatqandyǵy ataldy. «Jańa Qazaqstan» Forýmy bizdiń aimaqtaǵy demokratiiaǵa qatysty jaǵdaidy talqylaý úshin Komitettiń arnaiy tyńdaýyn ótkizýdi usyndy. Ondai is-shara budan buryn uiymdastyrylyp otyrǵan bolatyn.
Helsinki Comission, National Democratic Institute jáne USAID sekildi bedeldi halyqaralyq demokratiialyq qurylymdar jetekshilerimen kezdesýde Qazaqstandaǵy adam quqyn qorǵaý máseleleri, saiasi tutqyndar jáne olardy bosatý qajettigi týraly aittyq. Erekshe taqyryp retinde Jańaózen qandy qyrǵynynyń sebep-saldaryn zerttep, anyqtaý, osy qylmysqa qatysy bar barsha laýazymdy tulǵalardy jaýapqa tartý máselesi de qozǵaldy.
Qazaqstan azamattyq qoǵamynyń álemdik deńgeidegi sarapshylyq-taldaý ortalyqtarymen qoian-qoltyq qarym-qatynasyn ornatý, eldegi jáne Orta Aziia aimaǵyndaǵy shynaiy aqparatty solarǵa jetkizý sekildi ózekti másele de nazardan tys qalǵan joq. «Jańa Qazaqstan» Forýmynyń ókilderi álemge aty málim Atlantic council, Center for Strategic and international studies siiaqty irgeli uiymdarmen, taldaý ortalyqtary, Djordjtaýn ýniversitetiniń mamandarymen asa qyzyqty, paidaly basqosýlar ótkizip, ózara kelisimge keldi. Bizdiń delegatsiia quramynda elge tanymal saiasattanýshylar men sarapshylar bolǵany da osy talqylaýlardyń mazmundy ótýine óz septigin tigizdi.
«Jańa Qazaqstan» Forýmynyń ókilderi AQSh Memlekettik departamentiniń Ortalyq Aziia boiynsha jáne Demokratiia, adam quqyqtary jáne eńbek máseleleri boiynsha biýrolarynyń basshylarymen ózara múddeli kelissózder ótkizdi. Belgilengen reglamentten áldeqaida uzaq jalǵasqan áńgime barysynda aimaqtaǵy asa kúrdeli geosaiasi ahýal talqylandy. Postsovettik keńistiktegi Kreml propagandasynyń jańasha qyrlary da atap ótildi.
Osy kezdesýde Qytaidaǵy Shyńjan-Uiǵyr avtonomiialy aýdanynda qazaqtarǵa jasalynyp jatqan qysymǵa qatysty erekshe alańdaýshylyq bildirildi. Osy oraida atalǵan túitkildi sheshýdegi adam quqyqtary salasyndaǵy halyqaralyq tetikterdi paidalaný mańyzy alǵa tartyldy.
AQSh-ta erekshe yqpalǵa ie Ulttyq Qaýipsizdik Keńesi basshylyǵymen pikir almasýǵa tek qana Qazaqstandaǵy emes, Ortalyq Aziiadaǵy turaqtylyqqa tóngen qaýip-qaterler tiek boldy. Bul turǵyda aimaqtaǵy dini ekstremizm pen ulttyq separatizmge qarsy turý jolynda tiisti aqparat jáne saraptaýlarmen almasyp turý ózektiligi aityldy.
Sondai-aq sapar sheńberinde Amerika ǵana emes, álemdegi eń bedeldi degen gazetterdiń biri sanalatyn «The New York Times» tilshisine aýqymdy suhbat berildi.
Ámirjan Qosan
«Jańa Qazaqstan» Forýmy,
Vashington, 27 maýsym 2018 jyl
