24-27 ماۋسىم ارالىعىندا «جاڭا قازاقستان» فورۋمىنىڭ ٶكٸلدەرٸ اقش-تا بولىپ, وسى ەلدٸڭ مەملەكەتتٸك ورگاندارىندا, وسىندا ورنالاسقان بٸرقاتار حالىقارالىق دەموكراتييالىق ينستيتۋتتار مەن زەرتتەۋ ورتالىقتارىندا كەزدەسۋلەر ٶتكٸزدٸ. اقش-تىڭ كٶرنەكتٸ باق ٶكٸلدەرٸمەن دە سۇقباتتار ۇيىمداستىرىلدى.
جٷزدەسۋلەردٸڭ نەگٸزگٸ تاقىرىبى رەسمي قازاقستاننىڭ حالىقارالىق دەموكراتييالىق ۇيىمدارى الدىنداعى مٸندەتتەمەلەرٸنٸڭ ورىندالۋ بارىسى بولدى. سونىمەن بٸرگە, قازاقستانداعى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق جەنە قوعامدىق-ساياسي احۋال دا كەڭٸنەن تالقىلاندى.
اقش ساياسي يستەبليشمەنتٸ مەن بەدەلدٸ ساراپشىلارى, ەسٸرەسە, قازاقستان الدىندا تۇرعان اسا جاۋاپتى كەزەڭ – بيلٸك ترانزيتٸنە ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تانىتتى. وسى مەسەلەگە قاتىستى «جاڭا قازاقستان» فورۋمىنىڭ پوزيتسيياسىمەن تانىستى. بٸز بولساق, بۇل پروتسەسس ات تٶبەلٸندەي توپتىڭ قۇپييا شەشٸمٸ رەتٸندە ەمەس, بٷكٸلحالىقتىق, اشىق تا ەدٸل سايلاۋ ارقىلى جٷزەگە اسۋى كەرەك دەگەن ۇستانىمىمىزدى امەريكالىق ەرٸپتەستەرگە جەتكٸزدٸك. بۇل پروتسەسكە ۇلتتىڭ ينتەللەكتۋالدىق ەليتاسى دا بەلسەندٸ تٷردە قاتىستىرىلۋى تيٸس. بۇنداي دەموكراتييالىق شارتسىز بيلٸك ترانزيتٸ ساياسي, قۇقىقتىق جەنە مورالدىق تۇرعىدان العاندا نەگٸزسٸز ەرٸ ەل بولاشاعى ٷشٸن اسا قاتەرلٸ بولماق. وسى تۇرعىدان العاندا ەلگە جاڭا كونستيتۋتسييا مەن حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايلاۋ زاڭناماسى قاجەت ەكەنٸ اتاپ ٶتٸلدٸ.
كەزدەسۋلەر بارىسىندا قازاقستانداعى ساياسي وپپوزيتسييانىڭ اياسى قۇقىقتىق تۇرعىدا تارىلىپ, ادام قۇقى مەن سٶز بوستاندىعى اياق استى بوپ جاتقانى دا تالقىلاندى. وسى تۇجىرىمدى راستايتىن ناقتى فاكتٸلەر كەلتٸرٸلدٸ.
وسى تۇرعىدا امەريكا جاعى «جاڭا قازاقستان» فورۋمىنىڭ بولاشاقتا تٸركەۋدەن ٶتۋ پروتسەدۋراسىنا تيٸستٸ مونيتورينگ جاساپ وتىراتىنى اتاپ ٶتٸلدٸ.
«جاڭا قازاقستان» فورۋمى وسىعان دەيٸن قازاقستانداعى زۇلمات «اشارشىلىق» تاقىرىبىن تەك ەل ٸشٸندە عانا ەمەس, ەلەمدٸك دەرەجەدە كٶتەرٸپ, وعان حالىقارالىق دەڭگەيدە قۇقىقتىق-ساياسي باعا بەرۋ جايىندا ناقتى قيمىل-ەرەكەت جاسايتىنى تۋرالى مەلٸمدەگەن بولاتىن. قولدان ەرٸ قاساقانا جاسالعان «اشارشىلىقتى» قازاق ۇلتىنا قارسى ستاليندٸك جٷيە جٷرگٸزگەن گەنوتسيد رەتٸندە مويىنداپ, وعان ساياسي باعا بەرۋ قازاق مەملەكەتٸ مەن قوعامىنىڭ شىنايى وتارسىزدانۋى مەن قۇلدىق سانادان ارىلۋىنىڭ نىشانى بولىپ تابىلادى.
بۇدان بۇرىن بٸزدەر بريۋسسەلگە بارىپ, ەۋروپارلامەنت دەپۋتاتتارى الدىندا وسى مەسەلەنٸ قوزعاپ, قولداۋ تاپقان بولاتىنبىز. ەندٸگٸ كەزەكتە اقش سەناتى مەن كونگرەسٸندە ۋكراينا, شىعىس ەۋروپا ەلدەرٸندەگٸ گەنوتسيد پەن كوممۋنيستٸك جٷيە قىلمىستارىن ەشكەرەلەپ, ولارعا ساياسي باعا بەرەتٸن قۇجاتتاردى قابىلداۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى مەسەلە قويدىق. سونى جٷزەگە اسىرۋدىڭ وڭتايلى جولدارى, شارتتارى تۋرالى مول اقپارات الماسىپ, ناقتى ۇسىنىستار ايتىپ شىقتىق. ۋكرايناداعى «گولودوموردى» ۇلتقا قارسى جاسالعان گەنوتسيد رەتٸندە تانۋ تۋرالى قۇجاتتى قولداعان اقش كونگرەسسمەندەرٸ بۇل مەسەلەگە قىزىعۋشىلىق تانىتتى.
اقش سەناتىنىڭ حالىقارالىق قارىم-قاتىناستار مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ كوميتەتٸ باسشىلىعىمەن كەزدەسۋدە ورتالىق ازييا مەن قازاقستانداعى ازاماتتىق قوعامنىڭ جاڭاشا ساپاعا كٶشٸپ جاتقاندىعى اتالدى. «جاڭا قازاقستان» فورۋمى بٸزدٸڭ ايماقتاعى دەموكراتيياعا قاتىستى جاعدايدى تالقىلاۋ ٷشٸن كوميتەتتٸڭ ارنايى تىڭداۋىن ٶتكٸزۋدٸ ۇسىندى. ونداي ٸس-شارا بۇدان بۇرىن ۇيىمداستىرىلىپ وتىرعان بولاتىن.
Helsinki Comission, National Democratic Institute جەنە USAID سەكٸلدٸ بەدەلدٸ حالىقارالىق دەموكراتييالىق قۇرىلىمدار جەتەكشٸلەرٸمەن كەزدەسۋدە قازاقستانداعى ادام قۇقىن قورعاۋ مەسەلەلەرٸ, ساياسي تۇتقىندار جەنە ولاردى بوساتۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى ايتتىق. ەرەكشە تاقىرىپ رەتٸندە جاڭاٶزەن قاندى قىرعىنىنىڭ سەبەپ-سالدارىن زەرتتەپ, انىقتاۋ, وسى قىلمىسقا قاتىسى بار بارشا لاۋازىمدى تۇلعالاردى جاۋاپقا تارتۋ مەسەلەسٸ دە قوزعالدى.
قازاقستان ازاماتتىق قوعامىنىڭ ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ ساراپشىلىق-تالداۋ ورتالىقتارىمەن قويان-قولتىق قارىم-قاتىناسىن ورناتۋ, ەلدەگٸ جەنە ورتا ازييا ايماعىنداعى شىنايى اقپاراتتى سولارعا جەتكٸزۋ سەكٸلدٸ ٶزەكتٸ مەسەلە دە نازاردان تىس قالعان جوق. «جاڭا قازاقستان» فورۋمىنىڭ ٶكٸلدەرٸ ەلەمگە اتى مەلٸم Atlantic council, Center for Strategic and international studies سيياقتى ٸرگەلٸ ۇيىمدارمەن, تالداۋ ورتالىقتارى, دجوردجتاۋن ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ماماندارىمەن اسا قىزىقتى, پايدالى باسقوسۋلار ٶتكٸزٸپ, ٶزارا كەلٸسٸمگە كەلدٸ. بٸزدٸڭ دەلەگاتسييا قۇرامىندا ەلگە تانىمال ساياساتتانۋشىلار مەن ساراپشىلار بولعانى دا وسى تالقىلاۋلاردىڭ مازمۇندى ٶتۋٸنە ٶز سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ.
«جاڭا قازاقستان» فورۋمىنىڭ ٶكٸلدەرٸ اقش مەملەكەتتٸك دەپارتامەنتٸنٸڭ ورتالىق ازييا بويىنشا جەنە دەموكراتييا, ادام قۇقىقتارى جەنە ەڭبەك مەسەلەلەرٸ بويىنشا بيۋرولارىنىڭ باسشىلارىمەن ٶزارا مٷددەلٸ كەلٸسسٶزدەر ٶتكٸزدٸ. بەلگٸلەنگەن رەگلامەنتتەن ەلدەقايدا ۇزاق جالعاسقان ەڭگٸمە بارىسىندا ايماقتاعى اسا كٷردەلٸ گەوساياسي احۋال تالقىلاندى. پوستسوۆەتتٸك كەڭٸستٸكتەگٸ كرەمل پروپاگانداسىنىڭ جاڭاشا قىرلارى دا اتاپ ٶتٸلدٸ.
وسى كەزدەسۋدە قىتايداعى شىڭجان-ۇيعىر اۆتونومييالى اۋدانىندا قازاقتارعا جاسالىنىپ جاتقان قىسىمعا قاتىستى ەرەكشە الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرٸلدٸ. وسى ورايدا اتالعان تٷيتكٸلدٸ شەشۋدەگٸ ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى حالىقارالىق تەتٸكتەردٸ پايدالانۋ ماڭىزى العا تارتىلدى.
اقش-تا ەرەكشە ىقپالعا يە ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸ باسشىلىعىمەن پٸكٸر الماسۋعا تەك قانا قازاقستانداعى ەمەس, ورتالىق ازيياداعى تۇراقتىلىققا تٶنگەن قاۋٸپ-قاتەرلەر تيەك بولدى. بۇل تۇرعىدا ايماقتاعى دٸني ەكسترەميزم پەن ۇلتتىق سەپاراتيزمگە قارسى تۇرۋ جولىندا تيٸستٸ اقپارات جەنە ساراپتاۋلارمەن الماسىپ تۇرۋ ٶزەكتٸلٸگٸ ايتىلدى.
سونداي-اق ساپار شەڭبەرٸندە امەريكا عانا ەمەس, ەلەمدەگٸ ەڭ بەدەلدٸ دەگەن گازەتتەردٸڭ بٸرٸ سانالاتىن «The New York Times» تٸلشٸسٸنە اۋقىمدى سۇحبات بەرٸلدٸ.
ەمٸرجان قوسان
«جاڭا قازاقستان» فورۋمى,
ۆاشينگتون, 27 ماۋسىم 2018 جىل
