Maquldanǵan jańa emle erejeleriniń jobasy «Egemen Qazaqstan» (18 qańtar, 2019 jyl) gazetine jariialanǵannan beri tilge bei-jai qaramaityn tilshi ǵalymdardan bastap, qarapaiym adamǵa deiin óz usynys pikirlerin tolassyz bildirýde.
Álipbi bekitilgennen keiin eń birinshi qolǵa alynǵan sharýa osy emle erejelerin túzý bolǵany belgili. Árine, bul baǵytta óte úlken eńbek jasaldy. Ony baǵalaýymyz jáne moiyndaýymyz kerek. Yqshamdalǵan álipbi júiesimen 107 paragraftan turatyn erejelerdi júielep, qurastyryp shyǵý jeńil nárse emes. Emle qurastyrýshy ǵalymdar emleniń ár taraýyn belgili bir grammatologiialyq negizderdi basshylyqqa ala otyryp, jazý teoriiasynyń printsipterine súiene otyryp jazyp shyqty jáne ereje túzý isin qazaq jazý tarihyn tereńinen zerttegen ǵalymdar men tildiń ár salasynyń myqty mamandary qolǵa alǵan bolatyn.
Árine, jańadan jasalǵan kez-kelgen dúnie tolyqtyrýdy, óńdeýdi, júieleýdi talap etetini belgili. Osymen bailanysty kóptegen syn, usynys-pikirler de aitylyp jatyr. Biraq buǵan qarap emle erejeleri «nashar, saýatsyz jasalǵan» eken degen oi týyndamaýy kerek. Jazý tarihymyzǵa kóz jibersek, ár álipbidi aýystyrǵan kezeńderde de emle erejeleri únemi tolyqtyrý, júielený, ózgertilý ústinde bolǵany málim. Buny kózi qaraqty kez kelgen adam jaqsy biledi.
2019 jyldyń naýryz aiynan bastap Sh.Shaiahmetov atyndaǵy «Til-qazyna» ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵy Elordada 72 saǵattyq, óńirlerde 12 saǵattyq dárister ótkizip jatyr. Ol dáristerge filologtar, oqytý ortalyqtarynyń til mamandary, JOO-da qyzmet etetin oqytýshylar kelip qatysýda. Bul dáristerdiń negizgi bir maqsaty – latyn grafikasy negizinde jasalǵan jańa emle erejelerin mamandar talqysyna salý kózdelgen bolatyn. Osymen bailanysty dáriske qatysýshylardan Emle erejelerine qatysty birqatar usynys-pikirler aityldy.
Onyń syrtynan, «Egemen Qazaqstan» gazetine jariialanǵannan keiin «Órleý» biliktilikti arttyrý ortalyǵy tarapynan da, ziialy qaýym men tilshi ǵalymdar tarapynan da jańa emle erejelerin jetildirýge qatysty qundy usynystar joldanýda. Osyǵan orai, jańa emle erejelerine túzetý men tolyqtyrýlar engizý máselesi boiynsha Sh.Shaiahmetov atyndaǵy «Til-qazyna» ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵy 26 naýryzda jáne 31 mamyrda «Orfografiialyq» toptyń keńeitilgen seminar keńesin ótkizgen bolatyn. Eki májiliste de jańa emle erejelerine qatysty usynys-pikirler talqyǵa salynyp, emle qurastyrýshy ǵalymdarǵa berildi. Qazirgi tańda emle avtorlary sol usynystar boiynsha jumys jasaýda.
Sondai-aq 31 mamyrda ótken seminar keńeste filologiia ǵylymdarynyń doktory Orynai Jubaeva bastaǵan ǵalymdar toby daiyndaǵan «Qazaq tiliniń pýnktýatsiialyq erejesi» talqylanyp, sarapshy mamandar tarapynan birqatar usynys-pikirler tyńdaldy. «Qazaq tiliniń pýnktýatsiialyq erejesin» taǵy da taldap, saraptaý máselesi tamyz aiyna josparlanyp otyr. Al alda ótetin 28-29 maýsymdaǵy Orfografiialyq toptyń seminar keńesinde emle erejelerine qatysty usynys-pikirler taǵy da talqylanyp, bekitýge jiberiletin sońǵy nusqasyn daiarlaý kózdelip otyr.
Gúlfar Mamyrbek
Sh.Shaiahmetov atyndaǵy «Til-qazyna»
ulttyq ǵylymi-praktikalyq ortalyǵynyń
ǵalym hatshysy,
Ulttyq komissiia janynan qurylǵan
Orfografiialyq toptyń múshesi
