Qazaqstanda dintanýlyq bilimdi shetelden alýdy jón sanaityn adamdar barshylyq. Olardyń oiynsha, elimizdegi dintanýlyq bilim sapasy «kóńil tolarlyqtai» jaǵdaida emes. Al din mamandary bolsa jas talapkerdiń dintanýlyq bilimdi óz elinde alǵany durys degen pikirde. Osy oraida portalymyzdyń tilshisi Nur-Múbarak Egipet islam mádenieti ýniversitetiniń Oqý-ádistemelik basqarma basshysy, filosofiia ǵylymdarynyń kandidaty, dotsent — Sandybaev Jalǵas Sadýahasulymen suqbattasyp, Nur-Múbaraktaǵy dintanýlyq bilimniń qalai berilip jatqanyn bildi.
— Elimizde Nur-Múbarak Egipet islam mádenieti ýniversitetin ashýǵane qajettilik týyndady dep oilaisyz?
— 1991 jyly táýelsizdik alǵan Qazaqstan Respýblikasy úshin jańa baǵyt, jańa saiasi baǵdar, tyń ustanym tańdaýy turdy. Syrtqy qaýip pen ishki ydyraýdan eldi saqtap qalý – QR Prezidenti Nursultan Nazarbev saiasatynyń ózegine ainalyp, ult pen ulystyń ǵana emes, árbir azamattyń quqyǵyn qorǵaityn zaiyrly qoǵamnyń irgetasy Ata zańmen bekitildi. Memleket pen dinniń ara jigi ajyratylyp kórsetilse de halyqtyń 70% hanafi baǵytyndaǵy musylmandar sanalatyn memleket bolashaǵy úshin Elbasy 1993 jyly Mysyr eline saparynda Egipet Arab Respýblikasynyń Prezidetimen kezdesýinde Qazaqstanda islami joǵary oqý ornyn ashýǵa bailanysty sheshim qabyldady. Almatyda islami JOO-nyń keshenin salý úshin arnaiy jer qarastyrylyp, 6 gektar jer bólindi. Táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńindegi bul batyl sheshim el birligi men bolashaǵyna jasalǵan naqty qadam boldy. 1993 jyly 16 maýsymda QR Prezidenti N.Nazarbaev pen EAR Ýaqyftar ministri Muhamed ál-Mahjýbtyń ýniversitet qalashyǵynyń alǵashqy tasyn qalaý rásimi ótti.
Osylaisha, irgetasy qalanǵan bastama alǵashqy stýdentterdi 2001 jyly 1 qyrkúiekte qabyldap, dáris berile bastady.
— Nur-Múbarak Egipet islam mádenieti ýniversitetiniń maqsaty men mindeti ne?
— Ýniversitettiń maqsaty jaiynda qysqasha aitsaq, joǵary bilimdi islamtanýshylar, imamdar daiyndaý, bolashaq din qyzmetkerlerine praktikalyq máselelerdi bilikti túrde sheshýge, musylman shariǵatynyń qaǵidalaryn túsindirýge, dini jón-joralǵylardyń dástúrli hanafi mazhabyna sáikestiligin, shynaiy Islamnyń qaǵidalaryna qaishy keletin jat senimderdiń belgilerin anyqtaýǵa, qoǵamnyń rýhani áleýetiniń joǵarylaýyna jáne adamgershilik minez-qulyqty bekitýge, qoǵamdaǵy úilesimdi jáne joǵary dárejede bilim alǵan tulǵalardyń damýyna qajetti negiz qalaýǵa múmkindik beretin bilim jáne biliktilik keshenin meńgerýge jaǵdai týdyrý.
Osy maqsattardy iske asyrýda Ýniversitetimiz óz aldyna tómendegidei mindetterdi qoiǵan:
— Islamtaný negizderin, onyń baǵyttaryn, ǵylymi zertteý ádistemesin igergen, islam dininiń tarihy men ilimderin tereń meńgergen joǵary bilikti mamandardy – bakalavrlardy, magistrlerdi, ǵylym doktorlaryn daiarlaý, sondai-aq osy saladaǵy kadrlardyń biliktiligin joǵarylatýǵa járdemdesý;
— Elimizde bolashaq betke ustar /elita/ dini topty qalyptastyrýǵa septesý;
— Islamtaný boiynsha bilim baǵdarlamalaryn qurastyryp, tiptik oqý josparlaryn qalyptastyrý, atalǵan mamandyq boiynsha islami bilim berýdiń barlyq júielerine: ýniversitetterge, institýttarǵa, medreselerge, Quran oqytý kýrstaryna jáne t.b. oqýlyqtar men oqý quraldaryn ázirleý;
— Elimizdegi dini bilim men ǵylym boiynsha jumystar júrgizip jatqan oqý oryndary jáne ortalyqtarmen tyǵyz bailanys ornatý, olarmen kelisimshart, memorandým arqyly birlese jumys jasaý, ǵylymi jobalarǵa qatysý jáne t.b.
— Qazirgi tańda ýniversitettiń Bilim berý baǵdarlamalaryna toqtalsańyz?
— ÝniversitetimizQR BǴM standarttaryna saiúsh kezeńdi bilim berý baǵdarlamasymen jumys isteidi: bakalavriat, magistratýra jáne doktorantýra deńgeileri boiynsha bilim berilýde. Naqty aitsaq;
— Bakalavriat bóliminde Islamtaný, dintaný, shetel tili: eki shetel tili jáne teologiia bilim berý baǵdarlamalary bolsa, magistratýra jáne doktorantýra deńgeilerinde Islamtaný, dintaný bilim berý baǵdarlamalary boiynsha stýdentter bilim alady.
Erekeshe aita ketetin jai, bakalavriat bóliminiń Islamtaný bilim berý baǵdarlamalarynda orys bólimi men qysqartylǵan bólim boiynsha sabaq júrgizilse, Dintaný jáne teologiia BBB-da ekinshi joǵary bilim jáne qysqartylǵan bólim boiynsha bilim beriledi.
Barlyq bilim berý baǵdarlamalaryna memleket tarapynan arnaiy bilim granttary taǵaiyndalǵan. Búginde baklavriat bóliminde jalpy 1396 shákirt bolsa, sonyń 842-i memlekettik bilim granttarynyń iegeri.
— Ýniversitetke shákirt qabyldaý qalai júzege asyrylýda?
— Nur-Múbarak Egipet islam mádenieti ýniversiteti – QR BǴM-ne qaraityn JOO bolǵandyqtan, bilim alýshylardy oqýǵa qabyldaý jáne oqytý protsesinde Úkimettiń jáne ministrliktiń zań, qaýlylaryn basshylyqqa alady.
Úkimettiń arnaiy qaýlysyna sai, Islamtaný, dintaný jáne teologiia bilim berý baǵdarlamalaryna túsýshi talapkerler Ulttyq Biryńǵai testileýge (UBT) qatystyp, bekitilgen shektegi baldy jinaǵannan keiinshyǵarmashylyq emtihanǵa qatysady.UBT nátijesi boiynsha – keminde 50 ball, onyń ishinde Qazaqstan tarihy, matematikalyq saýattylyq, oqý saýattylyǵy – oqý tili boiynsha – keminde 5 ball jáne ár beiindik pánnen keminde 5 ball alýy qajet. Shekti baldy jinai almaǵan talapkerler tamyzda jáne kelesi jyldyń qańtar aiynda qaitalai UBT-ǵa qatysady. Osy arqyly talapkerlerdiń kásipke jaramdylyǵy men bilim deńgeiin sarapqa salynady.
Ýniversitetke azamattardy qabyldaý respýblikalyq biýdjet nemese jergilikti biýdjet qarajaty sheńberinde respýblikalyq biýdjetten túsken qarajat esebinen bilim berý grantyn ornalastyrý, sondai-aq azamattardyń óz qarajaty men basqa da kózder esebinen oqýǵa aqy tóleýi arqyly júzege asyrylady.
— Nur-Múbarak ýniversiteti –elimizdegi JOO-lar arasynda joǵaryreitingke ne bolmasa qandai da bir júldeli oryn ielendi me?
— Ýniversitetimiz jylda táýelsiz agenttikter júrgizip otyratyn JOO arasyndaǵy konkýrstyq tekserýlerge qatysyp otyrady. Mysaly, 2018 jyly akkreditteý jáne reitingtiń táýelsiz agenttigi júrgizgen joǵary oqý oryndar arasynda «Qazaqstan Respýblikasynyń TOP-20 joǵary oqý oryndarynyń bas reitingi» jobasy boiynsha birneshe baǵyttan Ýniversitetimiz óte joǵary nátijeler kórsetti. 58 JOO qatysqan ulttyq reitingte Nur-Múbarak Egipet islam mádenieti ýniversiteti «Úzdik TOP-20» ýniversitetter qataryna kirdi. Reitingte ýniversitettiń 7 bilim berý baǵdarlamalary qatysyp, altaýy júldeli orynǵa ie boldy. Bul jaily agenttiktiń www.iaar.kz resmi saitynda da jariialandy.
Sol siiaqty 2019 jyly da osy agenttiktiń júrgizgen joǵary oqý oryndar arasynda «Qazaqstan Respýblikasynyń TOP-20 joǵary oqý oryndarynyń bas reitingi» jobasy boiynsha Nur-Múbarak ýniversiteti Qazaqstan boiynsha qatysqan 87 ýniversitetter arasynan TOP-20 úzdik ýniversitetter qataryndaǵy ornyn naqtylai tústi. Bul jaily joǵaryda atalǵan agenttiktiń resmi saitynda habarlandy.
— Ýniversitettiń oqytýshylyq-professorlyq quramy qandai sapada qalyptasqan dep oilaisyz?
— Ýniversitetetimizdiń oqytýshylyq-professorlyq quramy jaiynda da maqtanyshpen aitýǵa bolady. Sebebi Ýniversitet din salasy boiynsha mamandandyrylǵan JOO bolǵandyqtan elimizdegi dintaný ásirese, islamtaný salasyndaǵy otandyq tanymal ári bilikti mamandar men ǵalymdar bizdiń Ýniversitette shoǵyrlanǵan. Mysaly, Q.Qurmanbaev, J.Sandybaev, A.Sabdin, A.Adilbaev, M.Patteev, Q. Erjan, Q.Zatov, N.Anarbaev, R.Mýhiddinov, A.Ákimhanov, E.Ámre, E.Shoqai, R. Ilimbaev, M. Isahan jáne t.b. oqytýshy quramynyń basym bóligi akademiialyq ǵylymi ataqtary bar professorlar, PhD doktor jáne dotsentter.
Sonymen qatar, Ýniversitte EAR-nan (Mysyrdan) arnaiy kelgen 15PhD doktor, professorlarymyz turaqty negizde qyzmet atqarady. Olar otandyq ǵalymdar men birge Quran, aqida, fiqh (islam quqyǵy), tápsir, islam filosofiiasy, ahlaq (etika) syndy t.b. islam ilimderinen sabaq beredi.Reseidi qosa alǵanda TMD (Ózbekstan, Tatarstan, Qyrǵyzstan, Azerbaijan, Tájikstan jáne t.b.) memleketteriniń biri de munsha arab ǵalymdary joq. Mysaly, Reseide naqtyraq aitqanda Qazannyń Bulǵar qalasynda «Bulǵar islam akademiiasy» ashyldy. Bul akademiia tikelei resei prezindenti V.V.Pýtinniń qoldaýymen ashylǵan úlken joba. Jaqynda men osy akademiiada ǵylymi konferentsiiaǵa qatysyp qaittym. Munda Sham elinen kelip, jumys istep jatqan 4 arab ǵalymy bar eken. Konferentsiia barysynda reseilik áriptesterimiz «tórt arab ǵalymymyz bar» dep jii daýystap otyrdy.
— Stýdentterdi jataqhanaǵa ornalastyrý máselesi ýniversitetterińizde qalai qarastyrylǵan?
— 2014 jyly 610 oryndyq jańa jataqhana ǵimaraty paidalanýǵa berildi.Ýniversitet basshylyǵy aldymen alys aimaqtardan, shetelden kelgen jáne áleýmettik az qamtylǵan otbasylardan shyqqan stýdentterge, jetim jáne múgedek stýdentterge kezeksiz jatqhanadan oryn berýmáselesine aiyryqsha kóńil bóledi.
Sondai-aq ýniversitet basshylyǵy stýdentterdiń jataqhanadaǵy turmysy men bilim alý jaǵdaiyn jaqsartýǵa da basa nazar aýdarady. Jataqhanaǵa tolyǵymen internet jelisi tartylǵan, eki úlken oqý zaly, ashana jáne arnaiy dúkeni de bar. Tipti birneshe jyldan beri Almaty qalasy boiynsha «Eń taza jataqhana» degen marapatqa ie bolyp keledi.
— Stýdentterdi áleýmettik qoldaý máselesi qalai sheshimin taýyp otyr?
— Ýniversitet basshylyǵy stýdentterimizdiń bilim alýy men turmystyq jaǵdaiynyń jaqsarýyna aiyryqsha kóńil bóledi. Mysaly, Ýniversitettiń Qarjy komissiiasynyń sheshimimen keibir sanattaǵy shákirtterdiń oqý aqysyna jeńildik jasalynǵan. Aitalyq, múmkindigi shekteýli, kópbalaly otbasylarynan shyqqan, ata-anasynyń bireýi joq stýdentterdiń oqý aqysyna 10% jeńildik, ata-anasynyń ekeýi de joq stýdentterge ai saiynǵy áleýmettik kómek, jataqhanada tegin turý jáne oqý aqysyna 20% jeńildik jasalynǵan, bir otbasynan eki nemese odan kópbala aqyly negizde oqityn bolsa,ár stýdenttiń oqý aqysyna 10% jeńildik berilgen. Sondai-aq Almaty qalasy ákimdigi Qoǵamdyq damý basqarmasymen birige otyryp oqý ozattary men belsendi stýdentter úshin arnaiy demalys baǵdarlamalaryn uiymdastyryp otyrady. Mysaly, Ýniversitet Qoǵamdyq damý basqarmasymen birge «Liderlik damý demalysy» lagerine belsendi stýdentterin jiberdi. Lager 5 kún jalǵasty. Al Rýhani jańǵyrý jobasy aiasynda «Sokraldy geografiia» baǵyty boiynsha Ýniversitettegi kópbalaly otbasy, áleýmettik jaǵdaiy tómen, múgedek sanattaryna jatatyn stýdentter úshin «Tańbaly tas» mekenine saiahat uiymdastyryldy jáne t.b.
— Byltyr BAQ-da túlekterin jumyspen qamti almai otyrǵan JOO-nyń tizimi jariialanǵan bolatyn. Sol tizimniń ishinde Nur-Múbarak islam ýniversietiniń de aty ataldy. Buǵan ne aitasyz?
— Bul qate aqparat. Ókinishke orai, Eńbek resýrstaryn qamtý ortalyǵy JOO-nyń túlekterin jumyspen qamtý kórsetkishin anyqtaý úshin qoiǵan baǵalaý kriteriileri durys bolmai bizdiń ýniversitet qatelikpen aýtsaider ýniversitetterdiń qatarynda kórinip qaldy. Biz bul jaiynda tiisti mekemelerge habar berdik. Ýniversitette jumyspen qamtylmai qalǵan túlek joq. Sebebi Nur-Múbarak ýniversiteti Qazaqstan Respýblikasynda islamtanýshylardy jáne dintanýshylar men teologtardy, arab tili mamandaryn daiarlaityn birden-bir joǵary oqý oryn. Basqasha aitqanda, Nur-Múbarak ýniversiteti Qazaqstanda joǵary bilimdi din qyzmetkerlerin, keleshek bilikti imamdardy daiarlaityn birigei ýniversitet.Bizdiń negizgi jumys berýshimiz – QMDB. Búginde elimizde statistika kórsetip otyrǵandai imamdardyń 22% ǵana joǵary bilimdi qalǵandary orta bilimdi jáne dini kýrstardy támamdaǵandar. Kadr jetispeidi. Túlekterimizdiń árbirine QMDB jumysqa ornalasýy jóninde arnaiy buiryq shyǵarady. Budan qalǵandaryn Respýblikadaǵy oblystyq din basqarmalarynyń jáne arnaiy memlekettik quziretti organdardyń suranystarymen aimaqtarǵa teolog, dintanýshy, din sarapshysy siiaqty t.b. qyzmetterge jiberemiz. Jylda bitirip shyǵatyn 200-den astam túlegimizdi Qazaqstan aimaqtaryna bólgende jetpei de qalady. Mysaly, 2017-2018 oqý jylynda Ýniversittetti támamdaǵan 207 túlektiń 182-ci jumysqa ornalasyp, 9 – oqýyn jalǵastyrǵan. Al 2018-2019 oqý jylynda 214 túlektiń 176 jumysqa ornalssa, 12 stýdent oqýyn ári jalǵastyrǵan. Endi ózińiz oilap qarańyz, osyndai kórsetkish berip otyrǵan ýniversitetti «túlekterin jumyspen qamti almai otyrǵan aýtsaider JOO-nyń» qataryna jatqyza alasyz ba?
— Nur-Múbarak ýniversitetiniń eldegi dinaralyq turaqtylyq pen ultaralyq birlikke jáne ekstremizim men terrorizmge qarsy kúresteqandai úles qosýda?
— Nur-Múbarak ýniversitetiniń oqytýshy-professorlary tek maman daiarlaýmen ǵana shektelmeidi, eldegi dini problemalarǵa qarsy jáne onyń aldyn alý joldaryna qatysty ǵylymi zertteýler, jobalarmen ainalysady. Mysaly, ulttyq qundylyqtarymyzdy, tarih, salt-dástúrimizdi joqqa shyǵarǵysy keletin jat aǵymdardyń negizsiz argýmentterine birden bir qarsy ýniversitettiń ǵalymdar toby «Qazaq qoǵamynda dini sanany qalyptastyrýda matrýdilik senim júiesiniń róli men Islam-ishi pliýralistik diskýrs shyǵarý perspektivalary» atty ǵylymi jobamen ainalysýda.
Sondai-aq ýniversitettiń ǵalymdary halyqaralyq, respýblikalyq, aimaqtyq ǵylymi-tájiribelik konferentsiia, forýmdarda baiandamalar jasap, mamandarǵa naqty baǵyt-baǵdar beretin tájiribelerimen bólisýde.
Ýniversitettiń birneshe qyzmetkeri Almaty qalasy Qoǵamdyq damý basqarmasynyń «Monitoring jáne taldaý» ortalyǵynyń aqparattyq-túsindirý tobynyń quramynda. Olar ai saiyn josparly túrde qaladaǵy túrli ortalar men jamaǵattarǵa baryp turaqty dáris oqyp turady. Negizgi maqsaty dini alaýyzdyqtyń aldyn alý, ultaralyq, konfessiiaaralyq tatýlyqqa biriktirý.
Al respýblika boiynsha bizdiń mamandar men ǵalymdar túrli seminar-treningterge, jamaǵattarmen jumystar boiynsha dárister ótkizýge shaqyryrylyp jatady. Biyl jyl basynda Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń tikelei qoldaýymen júzege asyrylǵan «Jýsan» operatsiiasynyń Aqtaý qalasynyń mańynda ótken ońaltý sharalaryna da bizdiń mamandar tikelei at salysyp, otandastarymyzdy qoǵamǵa qaita beiimdeýde joǵary nátijeler kórsetti. Aimaqtaryna oralǵandarmen qosymsha ońaltý sharalaryna ýniversitet mamandary turaqty shaqyrylyp turady.
Bul kúndelikti mamandar daiarlaýmen qatar jasalyp jatqan sharýalar. Al ýniversitet jyl saiyn 200-den asa islamtanýshy, dintanýshy mamandardy daiarlap, qoǵamǵa aralastyryp jatady. Bizdiń túlekterge jumys berýshiler aldyn ala kelip kelisim jasaidy. Suranys artyp jatqan soń biyldan bastap «teolog» mamandaryn da daiarlai bastadyq. Ekinshi mamandyq retinde teologiiany eki jylda oqýǵa múmkindikter de jasaldy. Ýniversitet basshylyǵy ǵalymdardyń potentsialyn paidalanyp qarasha aiynan bastap «Islam onlain akademiiasyn» qolǵa aldy. Bul akademiiada kez kelgen, ásirese dini bilimi bar mamandar birneshe baǵytta eki semestr boiy onlain júiesinde klassikalyq qainar kózderden dáris ala alady. Bul qoǵamdaǵy dini saýattylyqty arttyrýda taptyrmas múmkindik.
Mine, Nur-Múbarak ýniversiteti shaǵyn bolǵanyna qaramastan nardyń júgin arqalap, qoǵamdy jan-jaqty saýattandyrý, bilimmen sýsyndatý arqyly eldegi turaqtylyq pen birlikke, damýǵa barynsha at salysyp keledi.
Ashat AHMEDIIaRULY
