Foto: Roman Skliar / Asqar Ahmetýllin, kursiv.media
Búgin Úkimet úiinde Premer-ministrdiń birinshi orynbasary Roman Skliardyń qatysýymen baspasóz konferentsiiasy ótti. Ult.kz tilshisiniń suraǵyna jaýap berý kezinde ol eldegi avtomobil óndirisiniń jai-kúii, ýtilalym máselesi men Qazaqstanǵa zańsyz kiriziletin avtokólikter týraly sóz qozǵady.
Taqyryp memleket basshysynyń ónerkásip, energetika jáne kólik salalaryndaǵy tapsyrmalaryn júzege asyrý barysy týraly bolǵandyqtan Qazaqstanda «damyp jatyr» dep aýyz toltyra aitylatyn avtomobil óndirisiniń nátijesi nege kórinbeitinin surap: «Osy salaǵa janyńyz ashi ma?» ‒ dep tikesinen suraq qoidyq.
R. S: Men bizdiń ekonomikamyzdyń qandai da bir salasy týraly kei bir popýlister aitatyn derekterge súienip, «olar parazitter, nashar jumys isteidi, kásiporyndaryn jaýyp, naryqtan ketýi kerek» demeimin. Bul týraly aityp kele jatqanyma kóp jyl boldy. Álemdegi kez kelgen ekonomika, kez kelgen ózin syilaityn el óz memleketindegi halyq sharýashylyǵynyń barlyq salalaryn qoldaidy. Ol aýyl sharýashylyǵy bolsyn, transport, energetika, metallýrgiia nemese mashina jasaý salasy bolsyn, qandai da bir deńgeide qoldaidy. Tipti damyǵan elderdi mysalǵa keltirip qaraityn bolsaq, keide kásiporyn jumys isteýi úshin tikelei biýdjetten aqsha salý arqyly qoldaý júredi. Avtomobil óndirisine keletin bolsaq, ol da basqa salalar siiaqty belsendi damyp jatyr.
Erekshe atap ótkim keletini, olarǵa kei bir basqa salalar siiaqty biýdjetten qandai da bir dotatsiia joq. Olar óz ónerkásipterinde erkin ekonomikalyq aimaq rejiminde jumys isteidi. Olar ónim shyǵarady.
Saiasilandyryp jibergen ýtilalym degen ne? Ol bar bolǵany janama salyq. Ol qarajat avtoóndirýshilerge baryp jatqan joq, memlekettiń «Jasyl damý» aktsionerlik qoǵamyna túsedi de, ekologiialyq qajettilikke jumsalady. Eger bul ýtilizatsiialyq alym bolmaǵanda, biz bul shyǵyndy respýblikalyq jáne jergilikti biýdjet esebinen jabatyn edik. Bul ‒ biýdjet shyǵynynyń ornyn toltyratyn janama salyq. Bul ‒ anyq.
Búgin birneshe ret aittym, eger biz kezinde avtomobil óndirisin bastamaǵanymyzda, bul salany aiaqtandyrýǵa tyryspaǵanymsyzda, biyl Almaty men Qostanaida iske qosylatyn eki zaýyt ta, mundai investitsiia da bolmas edi. Mashina jasaý salasyna investitsiia óńdeý ónerkásibiniń eń joǵarǵy segmenti retinde óte úlken mýltiplikativti effekt beredi. Ekspertter baǵalaýy boiynsha avtomobl jasaý salasynda bir ǵana jumys ornyn ashý qosymsha salalarda kem degende úsh qosalqy jumys oryndaryn ashýǵa yqpal etedi. Muny da túsiný kerek.
Ekinshi jaǵynan, biz 2016 jyly DSU-ǵa (Dúniejúzilik saýda uiymy, red) kirip, Qazaqstanǵa keletin sheteldik avtomobilderge keden salyǵyn 30-dan 15 paiyzǵa deiin tómendetken kezde osy 15 paiyzdyń úlesin ýtilalymnyń esebinen japqanymyzdy da túsinýimiz kerek. Bul janama salyq ekenin taǵy eskere aitqym keledi. Mysalǵa, eger qazir qymbat avtomobilderdiń ýtilalymyn alyp tastaimyz delik, onda meniń oiymsha ádiletsiz bolady. Al ózimizdiń avtomobil men avtokomponentterdi shyǵaratyn baza qalyptastyrsaq biz tek jumys oryndaryn ashyp qana qoimai, qosalqy salalardy da d
Avtomobil salasyn damytý máselesinde popýlistik kózqaraspen neniń durys, neniń burys ekenin aitýǵa bolmaidy. Jalpy avtomobil ǵana emes, mashina jasaý salasy bizdiń basymdyq berip otyrǵan salalardyń biri.
Ult.kz tilshisiniń kelesi suraǵy: Qyrǵyzstannan kóleńkeli shemamen áli kúnge deiin avtomobilder kirip jatyr. Al Qazaqstan biýdjeti keden salyqtarynan qaǵylyp otyr. Bul qashan toqtaidy?
R. S: Rasymen de mundai poblema bar. Bas kezinde Eýraziialyq ekonomikalyq odaqqa kirgen 5 el kelisimshart jasasý kezinde eskertý bolǵan. Sol kezde Armeniia men Qyrǵyzstan shetelden elderine keletin avtomobilderge keden jáne basqa alymdarǵa belgili bir jeńildikter alǵan. Biraq Eýraziialyq ekonomikalyq odaq aiasynda bul máseleler ishki erejeler arqyly rettelýi tiis. Eger Qazaqstanǵa keletin avtomoblilder keden nemese basqa alymdardy tólemese, onda ol shekaradan ótip, tirkeýge qoiylǵanda alynýy kerek.
Esterińizde bolsa, 2022 jyldyń 1 qyrkúiegine deiin kirgizilgen avtomobil quraldaryn zańdastyrý boiynsha úlken naýqan júrgen. Sol kezde bul másele sheliýi kerek bolǵan. Biraq kóleńkeli shemamen bizdiń elge kirgizýge tyrysatyn avtomobilder bar ekeni ras. Ol máselmen arnaiy organdar men keden qyzmeti ainalysyp jatyr. Barlyǵyn rettestiredi dep oilaimyn.
