Asylan Tilegenov: San salaly jumbaq əlemniń syryn bilip qoiatyndai… onyń qupiiasyn ózgege ashyp qoiatyndai… ómirge meilinshe qushtar jandardy jalǵannan erte alyp qoiatyny nesi eken?! Asylbektiń kelte ǵumyry týraly oilanǵanyńda əýeli osylai tolǵanasyń da, oǵan ər nərseden sebep izdeisiń… Demde kóz aldyńa qyzyl shapanyn jamylyp ap, qarsylasyna ash bóridei «alasurǵan» Asylbek keledi. Qyzyl shapan… Qazaq Bekzat Sattarhanovtan aiyrylǵanda «til-kóz tidi» degen edi. Asylbekten aiyrylǵanda da jerlesteri «kózdiń suǵy…» desken… Bəlesi aýlaq dep atynyń ózin «ittigen» dep ataituǵyn osy bir «dertten» saqtanýdy umytyp ketetinimiz-ai keide. Odan bólek aitysker apamyz aitpaqshy, «qushaǵy qatty halyq» ekenimiz jəne bar. Sol ras bolsa, talantyna endi súisingen asyl erlerdiń eldiń qushaǵynda kúiip ketkeni qanshama?! Bekzat ta, Asylbek te. Biraz jyl buryn Taldyqorǵan óńirinde Jandarbek esimdi aitysker jigit jasyndai jarqyrapty. Ol bekzadany da osy tizimge jatqyzady ónerine súiingender. Biz Tólegendi, Shoqandy, Sultanmahmutty erte ketti deimiz. Solardan otyzǵa synyq súiem qalǵanda ǵana aiyrylyppyz. Al búgin osy bir beti aýlaq «erte ketýdiń» jasy kemip bara jatqandai kórinedi. Kóptiń kóńilin súiindirgen jýrnalist, ənshi Rýslan Bólebai 24 jasynda o dúniege attanypty. Bekzat Sattarhanovtan 20-aq jasynda aiyrylyppyz. Al biz əńgime qylyp otyrǵan aitysker Asylbek Ishanov 23 jasynda jol apatynan qaza boldy…
Jańylsyn MÚBƏRAKOVA, Asylbektiń anasy:
Tili kitaptyń tili siiaqty edi
Asylbek bala kezinen elgezek bolyp ósti. Almas degen dosy ekeýi únemi birge júretin. Kishkentaiynda əjesiniń baýyrynda boldy. Sol kezde-aq plastinkadan «Batyrlar jyryn» tyńdaityn edi. Sosyn ony ózi jatqa aitady. Kitaphanadan da kitaptar əkelip əjesiniń qasyna jatyp alyp, Aibek, Ainur (baýyrlary – red) úsheýi jarysa oqityn. Kitapqa kóp əýes edi, biraq, kóbine «Batyrlar jyryn» oqi beretin. Bertin kele sabaqty da jaqsy oqydy, kitaphanadan ədebi kitaptardy úiip-tógip arqalap əkep júretin. Ərneni aityp, únemi bizdiń kóńilimizdi kóterýden jalyqpaidy. Tili de qarapaiym emes, kitaptyń tili siiaqty edi. Bireýlerge parodiia jasaityn da ónerin baiqaǵanbyz. 7-synyptan bastap óleń shyǵara bastady. Synyptastaryna arnap shyǵarǵan óleńderi úide bar qazir. Ol kezde onsha elemeimiz de ǵoi. 10-synyp oqyp júrgende «Men betashar aitam» deidi. «Qoi, qaraǵym, sen qalai aitasyń?» deimin senińkiremei. Óziniń jazyp daiyndap qoiǵany bar eken, sony kórsetti. Əp-əsem jaqsy jazypty, unattym. Sodan menimen birge toiǵa bardy, betashar aitýǵa. Biraq toi iesi kisi jaldap qoidyq dep, aitqyzǵan joq.
Keiin mektep bitirip qalaǵa ketti. Jýrnalist bolam degen, biraq oǵan túse almai qaldy. Qazaq ədebieti mamandyǵy boiynsha oqydy. Bir kúni qalaǵa barsam, «mama, men aitysqa qatysaiyn dep jatyrmyn» deidi. «Oibai, sen ne aitasyń? Kóp kisiniń ortasynda aitysqa qatysý ońai ma? Sóz tabý qaida oǵan? Uiat emes pe, əli jetilgen joqsyń ǵoi?» deimin. «Joq» deidi ol. Taǵy bir joly «Aitysaiyn dep jatyrmyn, Balǵynbek Imashevty surap aldym» deidi. «Oibai-aý, aitys degen ońai ma? Uiatqa qalasyń ǵoi. Odan da jýrnalist bolsańshy. Jýrnalist bolsań da kórinesiń ǵoi» deimin. «Joq, men qalaida Júrsinniń aldynan ótýim kerek, aitysker bolam» dep qoimady. Amal joq, jolyń bolsyn degennen basqa ne dei alarmyz?! Ol kezde keńsharda jumys isteimiz, artyq júris joq. «Erteń aitysam» degenge mən bermei aýylǵa qaityp ketippin. Ertesinde qyzym habarlasty, «jaqsy aitysty, Balǵynbektiń batasyn aldy» dedi. Sóitip aitysqa bel sheship kirisip ketti. Ana jaq, myna jaqtan oryn alyp kelip júrdi. Sosyn Almatyǵa «Aitys chempionatyna» ketti. Sol aitysta úlken dastarhan jaiyp qoiǵany bar ǵoi, otyryp alyp, shəi iship, júzim jep otyrsa alańdaitynmyn. «Oibai-ai, júzim jegeni nesi, qarsylasyna sóz daiyndamai ma?» deimin ishtei. Biraq aitysyp shyǵatyn. Eki ainalymdy jeńip kelip, úshinshige ketem dep júrgende osyndai jaǵdaiǵa tap boldy ǵoi. Qudaidyń mańdaiyna jazǵan ómiri bolar, qaiteiik endi… Asylbegimizden aiyrylǵanymyzǵa biyl 9 jyl.
Basqa balalaryma dombyra úiretsem, nege ekenin, Asylbek jolamaidy. Alystaý jerge baryp, qarap otyratyn. Qaidan úirengenin, keiin ózi úirenip alypty. Qudaidyń bergeni bop tur ǵoi…
Sherhan Talap: Iə, Asylbek aiadai aýyldyń kóńil qýanyshy edi. Kúlli jurt osy bir talantty jastyń tileýin tilep, syrtynan súisinip júretin. Alaqandai Aidarhannan «aqyn shyqty» dep marqaiyp, bəigede súrinbeýine tilek qosatyn. Biz sekildi oiyn balalary jarqyrai shyqqan darynnyń daqpyrtyna eltip, taiaǵymyzdy dombyra ǵyp sabalap əlekpiz. Jurt kózinen tasa jerge baryp Asylbektiń maqamyna salyp, tókpelete sarnaimyz. Teledidardan aitysyn kórip, bólmege syimai bulqynamyz kep. Búkil qazaq kók jəshikten tamashalap otyrǵan balanyń jerlesiń ekenin bar bolmysyńmen sezinip, maqtanǵyń keledi bir. Belgisiz bir sezimniń əmirimen arqalana sóilep, shabytty kúige shyrmalasyń.
«Myń jerden myqty bolyp kelseń daǵy,
Men shyqtym Mahambettiń namysymen.
Aǵyzyp əketermin bet qaratpai,
Jaiyqtyń asaý tolqyn aǵysymen», – dep qarsylasyna qyrandai shúiligedi ol. Qanyń qyzyp, qairattana túsesiń. Keiin óleńniń sońyna túsip, aqyn bolamyz dep alasursaq – Asylbekke degen ańsardan edi…
Elde bolsyn, belde bolsyn dúrkin-dúrkin uiymdastyrylyp jatqan dúbirli dodalarda qyzyl shapandy jigit jii kózge túsetin. Toi-tomalaqtarda da tizgin alyp, kósile sóileitini bardy. Jiyrmadan endi asqan jas ǵumyrdyń ómir joly tym qysqa boldy. Qyzylǵa qumar kózdiń suǵy ótti me, ótinishi aýyr sózdiń órti sharpydy ma, bilmeimin. Peshenesiniń jazýymen pendelerin «temir jeitin» zamanǵa tap keldi…
«Aqmańdai arý jylaidy,
Kóz jasyn kól ǵyp bulaidy.
Aqyndar asyp týǵanmen,
Juldyzdai aǵyp qulaidy…
Aqyn bop týǵan asyl tek,
Kórmediń əste bas irkep.
Mahambet babań rýhymen,
Jandyń da kettiń Asylbek…»
(Munaidar Balmolda.)
Asylan Tilegenov: …«Aýylǵa, mektepke kontsert qoiatyndar kelipti» degende əýelgide úrpiise qaldyq. Buryn mundai bolmaǵan, tosyn edi. Tegin deidi jəne. Esti sala mektep-úige qarai qustai ushtyq. Jylandai iirilgen kóldi ainalyp baram degenshe mektep aldyndaǵy ónerpazdardyń at-kóligi kórindi – sendik. Az ýaqyttan soń alaqandai aýyl bir ýys bop shaǵyn mektepke jumyla qaldy. Kontsert bastalam degenshe ónerpazdar men olardyń aspaptaryn kózben tintip jatyrmyz. Kileń tokpen isteitin aspaptar «túk kórmegen» bizge əri tosyn, əri qyzyq. Symdaryn bir-birine jalǵap əlek. Bir buryshta dombyra súieýli tur. Ədemi eken. Bir kezde… eki-úsh kún saiyn ədeti qaitalanyp turatyn jaryq jalp etip óshti de qaldy. Bizge tańsyq emes, kontsertshiler sasyp qaldy. Mundaida túzý nərsege de tilin bezeitin aýyldyń adýyndy apalary oqys myrs etip, kúńkilge basty. «Bəse dep em-aý, qaidaǵy kontsert biz beibaqqa». Degeni sol edi, dombyranyń qulaq kúii burala berdi. Jalt qarai bergenimiz sol, boishańdaý jas jigit dombyrasyn súikei tústi… Biriniń artynan biri terme, ən-jyr… Qasynda taǵy bir joldasy bar – ekeýi ǵana búkil kontsertti qoiyp shyqqan sol Asylbek edi.
Əsirese, Asylbektiń əýeletken əni shaǵyn mektepke uiyǵan bizdi basqa əlemge jetektep əketkendei, «ən-jyr» dep atalatyn alyp shahardy tanystyryp, soǵan elitip júrgendei edi. Asylbekti alǵash kórgenimiz sol bolatyn, odan keiin Almatydaǵy alaman aitystaǵy efirden kórdik…
Mels QOSYMBAEV, filologiia ǵylymdarynyń kandidaty, Memlekettik Daryn syilyǵynyń laýreaty, Qazaqstan Respýblikasynyń mədeniet qairatkeri:
Qushtarlyǵy bolǵanmen, ishtarlyǵy joq edi
Ózińe deiingiler týraly emes, ózińnen keiingiler týraly estelik aitý qandai qiyn. Biraq qiyn bolsa da aitý kerek. Asylbektiń boiynda aramdyq joq bolatyn. Janary qandai taza bolsa, jany da sondai taza. Ónerge qushtarlyǵy bolǵanmen, ishtarlyǵy joq. Qazirgi sahnada qushtarlyqtyń ornyn ishtarlyq basyp bara jatyr….
Asekeń kúndiz-túni telefon soǵyp: «Qaidasyz, aǵa?» – «Qazaqs-tandamyn». «Qalyńyz qalai?» – «Qazaqstan siiaqty!» Saǵatqa qaramai, salyp uryp úige keledi. Shəi ishemiz. Shabyt shaqyramyz, kelse, ərine… Túnimen uiyqtamaidy. Asylbektiń aitystarynda sózi men sazy qatar quiylatyn. Dombyrasy Aidarhannyń jylqysyndai aspanǵa qarǵidy. Mahambet pen Qashaǵannyń maqamy dombyrany qarǵytpai qoia ma?!.. Men aitysqa ketkende, Muqaǵalimen «oppozitsiiadaǵy» muǵalimder balany «zachettan» qysady. «Anda ketti, mynda ketti…» dep. Kelgesin olardy men qysamyn. «Aqyndy arqandama» dep… Baitaq jurttyń kózinshe bajyldamai, keiin ózin ońashada sileýsindei silkip alatynmyn. Ókinishtisi, osyndai oǵlannyń jarq etýinen jalp etýi tez boldy. Ol ónerge taza kelip, taza ketti. Jalpy, aqyndy oi qurtpaidy, toi qurtady… Shýlaǵan jurttyń ishinde týlaǵan júrek tynshi ma?! Jattandy sóz, jasandy minezdiń ishinde júrý toi emes, tozaq qoi… Meniń esteligim men biletin Asylbekke ǵana emes, men bilmeitin Asylbekterge de arnalǵan. Olardyń janynyń jailaýyna oi jaiylsa da, qoi jaiylmaǵan. Rýdyń emes, Rýhtyń sózin aitatyn Sardarlardyń ómiri sanamyzda jalǵasady. Ol bala kezinde bəigege túsip, atqa shapqan. Asaý attyń jalynda arpalysyp Asylbek əli ketip barady… Ózi jyrlaǵan Qus jolynyń qushaǵyna!
Sherhan Talap: Aqyn-jazýshylardyń óz ólimin boljaǵan kóripkeldigi týraly Qadyr Myrza Əli «Jazmyshynda» jaqsylap jazdy. Məselen, «Orys poeziiasy kópten kútken aqyn» Nikolai Rýbtsov ólimin óleńinde baian etedi. «Qyzyl shunaq aiazda ólermin men…» dep ózi jazǵandai, 1971 jyldyń qaqaǵan qańtarynda (19 qańtar) adam qolynan qaza tabady. Túriktiń dańqty aqyny Nazym Hikmet ólerinen úsh ai buryn qyzyq bir óleń jazady. Bunda ol óziniń qalai dúnie salatynyn jəne qalai jerlenetinin naqpa-naq keltirip ketken. Sol óleńde «Maǵan, sirə, buiyrmaidy týǵan jer» dep boljam jasaidy. Óleńniń qudireti me, əlde aqynnyń əýlieligi me, aitqandai ol Məskeý zirattarynyń birine jerlenip, týǵan jerine jete almai jyǵyldy.
Aqynnyń óz ólimin tuspaldai jyrlaýyn Muqaǵalimen de bailanystyrýǵa bolady. Aqyn ómiriniń sońǵy jylynda:
«…Ózimniń esebimde,
Men biyl dəl qyryqtyń beseýinde.
Kim biledi, endigi qalǵan ómir,
Neshe kúnge jeterin, neshe túnge.
Umyt bolyp esebiń de, esegiń de,
Uiyqtap ketsem bolǵany tósegimde,
Qyryqtyń beseýinde…» – dep, óziniń qaitys bolar jasyn dəl kórsetip ketti.
Iə, cóz – kie. Ańdamai aitqan aýyz sóz taǵdyryńdy ózgertip jiberýi múmkin. Qudai aýzyna saldy ma, kim bilsin…
Asylbek te sońǵy aitys-tarynyń birinde ot aýyz Orazalynyń jolyn niet qyp, soryn surap alǵandai boldy…Arqasy qozyp, aryny kúsheiip otyrǵan bir sətin-de:
«Bir kúnde bes aqynmen
Aitysyp bərin jeńetin,
Orazalynyń jolyn ber!» dep, tógile jyrlady…
Arada kóp ýaqytótpei, otyzǵa jetpei jol apatynanqaza tapqan Orazaly Dosbosynovtai tas jolda taǵdyry úzildi… Ómirzaia. Erte sóngen úmit sekildi. Janardy órtep jarqyrap turdy da joqqa ainaldy. Birjola. Qara túndi tilip ótip, sheksizdikke sińip ketti. Tanabaidyń taǵdyrly ómiri… Artyǵalidyń belgisiz ólimi… Qyrshyn qiylǵandar týraly oi iektese boldy myna bir jyr joldary tilge orala ketedi. Bul da Asylbektiń óz óleńi:
«Qaiteiin, bul da ómirdiń óktemdigi,
Qap-qara tuman basyp, bar mańymdy.
Toqyrap məńgilikke ketken kúni,
Topyraq joǵaltady armanymdy!»
Balǵynbek IMAShEV, aitysker aqyn:
Asylbek…
Asyldyń synyǵyndai edi… Jasynnyń ǵumyryndai boldy. Basqa-basqa men Asylbekten zor úmit kúttim. Sendim. Mels pen Baýyrjannyń sońynan shyqqan tegeýrindi tolqynnyń basy edi Asylbek. Az ýaqytta adýyndy aqyn bolatynyn, taqyrǵa óngen tary emes, qunarly topyraqtyń jemisi ekenin tanytyp úlgerdi. Ómirde óte elgezek, izetti ini, kórkem minezdi múmin, jaisań jigit bolǵanymen, saxnada qaýipti qarsylas, ədisi alýan əkki əriptes edi. Keskin-kelbetine daýysy, aqyndyǵyna əýen-maqamy, darynyna ərtistik qabileti qosylyp kórermenniń de kózin toidyryp, qazylardyń da kóńilin toltyratyn. Ónerdegi shabysyna, óleńdegi tabysyna tilektes bop batamdy berip em, ómiri qysqa boldy. Allanyń jazǵanyna amal bar ma?
Arǵy dúniesi abat bolsyn!
Asylbektiń termesi
Aita almasam arly sóz,
Bolady til men jaqqa syn.
Qiqýlap elim qoldasa,
Al jibereiin at basyn.
Biz qazaq degen el edik,
Ǵasyrdyń ashyp qaqpasyn,
Bóri de bolǵan bul qazaq,
Tuiaǵyn serpip shapqasyn.
Qyran da bolǵan bul qazaq,
Əýede qanat qaqqasyn.
Túie de bolǵan bul qazaq,
Zamana júgin arqalap,
Búgilmei kele jatqasyn.
Buǵyny da emgen bul qazaq,
Ajaldan aman qalǵasyn.
Tazy da bolǵan bul qazaq,
Túlkiniń izin baqqasyn.
Biz bolmaǵan ne qaldy,
Talaidyń dəmin tatqasyn.
Barystyqqa bet alyp,
Kósh túzediń baqqa shyn.
Olai bolsa, aǵaiyn,
Keleshek myna urpaqqa,
Ulylar sózin jaqtasyn!
Qaimana qazaq balasyn,
Shoshqa bolýdan saqtasyn!
Daiyndaǵandar: Sherhan TALAP,
Asylan TILEGENOV
«Aq jelken», №6
(Maýsym, 2016)
