Qazaq qoǵamy tanym-talǵamy bólek, oiy men isi úilesim tapqan intelektýal tulǵalarǵa qashanda zárý. Óitkeni, buǵaýlanǵan rýhtyń erkindikte qalyqtaýy úshin azat oily azamattardyń aq týy sherý tartýy kerek. Osy rette, rýhaniiat joqshysy, aqyn Yqylas Ojaiuly esimin erekshe atai alamyz. Adamdyqtyń izgi jolyna bastaityn Abai, Shákárim ilimin keiingige nasihat etip, shákirt shyraǵyn nurlandyrǵan ustazǵa yqlasymyz erek.
Qazaqqa bir aitary baryn ishtei baǵamdadyq ta, suraǵymyzdy juptap, Eýraziia ulttyq ýniversitetine jol tarttyq. Úmitimiz aldamapty. Aqedil aqyn, kirpiiaz ustaz aǵynan jaryldy.
Qazaq mektepteriniń ahýaly aýyr
- Eýraziia ulttyq ýniversitetinde ustazdyq qyzmet atqarasyz. Oqý oryndarynda, mektepterde urpaqqa qandai bilim berilýde? Batini (ishki) bilim be, zahiri (syrtqy) bilim be?
- Men áńgimeniń álqissasyn bylai bastaǵym kelip otyr. Mysaly, eginshi eginmen ainalysady. «Meniń baqqanym – bala» dep aitamyn. Keibir balalar «osy jerde neǵyp júrsiz, jalaqyńyzdyń aýqymyn bilemiz» degen suraqtar qoiady. «Meniń túsinigimde bala degen – innovatsiia» dep jaýap beremin. Eger adam birnárseni berse, ony suraýǵa haqysy bar. Al eshteńe bermese, onda suraýǵa haqysy joq. Eger oqyp jatqan ár bala bilimsiz bolsa, dúnieniń ketigine qalana almasa, ómirden ornyn tappasa, onda ustazyna aýyr tiedi. Óitkeni, «at súrinse – iesi kináli, ul súrinse – ákesi kináli». Ustaz ben shákirt – bir konteksttegi uǵym. Shákirt jaman bolsa, oǵan ustazynyń qatysy bar. Sondyqtan men olarǵa ýaqytymdy arnadym, mahabbatymdy arnadym, jigerimdi arnadym, kerek bolsa, jastyǵymdy arnadym. Eger ol bilimdi bolmasa, men artqan úmitti aqtamasa, men onda eńbegi kúiip ketken adammyn. Jemisim shyqpaǵan, bidaiy ónbegen, eginshiniń áreketi bolady da qalady.
Meniń aldyma balalar keledi. Ol qandai bala? Shyny kerek, soǵystan qaitqan soldattai súiretilip, mektepten ábden sharshap kelgen bala. Óte qiyn ahýal. Mekteptegi qazirgi aitylyp jatqan sóz, filosofiia, uǵym, tanym – bári meni, meniń ákemdi qartaitqan uǵymdar. Sol eski konservatorlyq túsinikten aryla almai júr. Men balalardan «búginginiń eń jaqsy aqyny kim?» dep surasam, olar «Maqataev» dep jaýap beredi. Odan beri ǵasyr aýnap ketti. Poeziianyń búgingi qozǵalysy, áreketi, dinamikasy basqa arnaǵa tústi. Sonda bul ne degen keshigý? Bul tek bir poeziiaǵa qatysty nárse. Osy arada bir ǵasyr keshigý bar. Budan ne kóremiz? Balanyń biologiialyq turpaty 95-98 jylǵy bala, biraq oilaý deńgeiine windows 95-tiń programmasyn qoiyp tastaǵan, iaǵni onyń bet-álpeti, biologiialyq turpaty jas, biraq oilaýy eski. Bul mekteptiń kesiri. Búgingi mektep – bolyp jatqan saiasi ahýalǵa, jasampazdyqqa ilese almaidy, qysqasyn aitqanda, qalyp qalǵan.
Sondyqtan biz myna nárseni aitamyz: aldyńdaǵy baladan 7-8 jylda genii jasaýǵa bolady. Genii qylyp shyǵarý op-ońai. Bul aqparatqa bailanysty. Adamdy eseitýdiń jalǵyz joly bar: jańasha aqparat berý. Eger siz tyń aqparat berseńiz, adam sonshalyqty tez ósedi. Al aqparat eski bolsa, adamnyń ósýin tejeidi. Sondyqtan JOO-ǵa kelgende qiyndaý bolady. Oqýdan qulaq kúii shyǵyp ketken, sózińe selk ete qoimaityn qyz-jigitter keledi. Ásirese, qazaq mektepteriniń ahýaly aýyr, moiyndaý kerek, bizdiń oqytýdaǵy aqparattar óte eski. Mendegi mektepke bailanysty aitatyn dúnie - osy.
Negizi bir qatelik bar dep oilaimyn. Mysaly, men Japoniianyń Meizdi reformasyn (XX ǵasyrda Japoniiany aiaǵynan turǵyzǵan reforma) birqatar qaraǵan bolatynmyn. Japoniia nege aiaǵynan kóterildi deseńiz, olar Batysqa adam jiberip oqytty. Sol kezde eń kóp jibergenderi – aǵartýshy mamandar eken. Myna bizde «Bolashaq» baǵdarlamasynda da osy mamandarǵa kóbirek basymdyq berý kerek edi. Olar Batysty kórip kelgennen keiin aqparatty jyldam alady, aqparattyq ahýalǵa jyldam ilesedi. Sol kezde qazirgi bizdiń jaǵdaiymyz úsh ese artyq bolar edi. Ideia bar bolatyn, biraq mehanizmnen úlken qatelikter ketti. Taǵy bir qosatynym, Abai «oilanshy syrtyn qoiyp, sózdiń ishin» deidi. Biz kóbine sózdiń ishki mánin túsinýden aiyrylǵanbyz. Muny ǵylymda «germenevtika» dep ataidy.
Osy jerde «men bul ýniversitetke nege keldim» degen dúniege jaýap berýim kerek shyǵar dep esepteimin. Mysaly, bizder «men jastarǵa senemin, jastar – bizdiń bolashaǵymyz» degen sózdi óte kóp aitamyz. Ol tipti árbir qabyrǵalarda ilinip te turady. Bul óleńniń avtory – Maǵjan ekenin de bilemiz. Endi kontekstin taldaiyq. Óziniń kriteriileri bar. Ol «arystandai aibatty, jolbarystai qairatty, qyrandai kúshti qanatty» bolǵanda ǵana, iaǵni kriteriileri oryndalǵanda ǵana «men jastarǵa senemin» deidi. Osylardyń birde-biriniń atmosferasyn jasamasa, siz nege senesiz?!
Bul jerde aǵa býyn men ini býynnyń arasynda dialog bolý kerek. Birdeńeni berseń, sony suraýǵa múmkindigiń bar. «Qurbandyq» degen másele bar. Abaidan bastadyq qoi, Abaidy oqyǵanda basqasha ahýalǵa túsesiń. Aqynnyń «Ǵashyqtyq, qumarlyqpen ol eki jol, qumarlyq bir nápsi úshin bolady sol, men joq bolsam bolaiyn, sen aman bol» dep keletin óleńine tańǵaldym. Sonda myna máseleni túsinýimiz kerek, jalpy «ǵashyqtyq» degen uǵymdy qamtyp otyr. «Ǵashyqtyq» degen áielge ǵana qatysty emes, ol elińe ǵashyq bolý, ádiletke ǵashyq bolý. Aýqymy óte úlken nárse. Adam óziniń ishki «Menin» óltirip, «Senge» qyzmet etetin bolsa, ǵashyqtyq dárejesine jete alady. Keshegi Álihandardyń da áńgimesi osyǵan saiady. Onyń ishki «Meni» turatyn bolsa, óziniń baqa esebi turatyn bolsa, mundai erlikter jasamaǵan bolar edi. Negizgi fenomeni – «Men» degen nárseni «Senge» ainaldyryp jiberý kerek.
Mysaly, «Gandidiń bolsyn, basqasy bolsyn, osylardy jigerlendirip turǵan kúsh ne, osylar qandai tamyrdan qainar tartyp tur, olar nege myqty?» dep oilaitynmyn. Bul jańaǵy Abai aitqan «Meniń» «Senge» ainaldyrýynda. Osy jerge kelgendegi maqsatym da osy. Ómirdegi azamattyq pozitsiiamyz bar. «Birnárse atqaraiyq, bereiik» degen maqsatta keldik.
Qazaq balaǵa jaýapkershilikpen emes, qumarlyqtyń qurbany retinde qaraidy
- Abaidyń «Ákesi uryssa balaǵa, ol da dostyq, Balasy uryssa ákege jarasa ma?» dep keletin óleń joldary bar. Balany jastaiynan betimen jiberip, «hindsait qateligine» urynbas úshin tárbieleýdiń qandai joldary bar?
- Abaidyń «Týǵyzǵan ata-ana joq, týǵyzarlyq bala joq» degen kontekstin taldaǵanmyn. Filosofiiada oi damymaiynsha, memleket damymaidy. Germaniianyń jetistikteriniń barlyǵy oida tur. «Germaniia nege myqty» desek, onyń oilaýy myqty. Mysaly, «sen ne oilap tursyń, sen sol nársesiń» degen siiaqty. Al bizdiń oilaý mádenietimizdiń bári – ishek-qarynnyń áńgimesi.
Bizdiń oilaýymyz – óte turpaiy oilaý. Olarda aqyl-oi men óndiristiń arasynda integratsiia bar, iaǵni ideiany zattandyrady. Biliktiń jasap otyrǵan nársesi sol. Al bizde bul ekeýiniń arasynda múlde dialog joq. Filosofiiada Nitsshe degen myqty bar. Bala máselesine oralsaq, Nitsshe óziniń traktatynda: «Balany ózińe qoiǵan eskertkish retinde qara. Bala qumarlyqtyń qurbany bolmaýy kerek. Bir ǵana sáttik qumarlyqtyń kesirinen nege jazyqsyz bala japa shegedi?» degendi aitady. Qazaq balanyń úsh túrin kórsetedi: bir bala ákeden óte týady, bir balaǵa ákege jete týady, bir bala ákeden keri kete týady.
Adam ómiri – kirpik ushyndaǵy ómir. Ómirdegini túgel ala almaisyń. Biraq sol kezdegi esebińdi, ántek basqan qadamyńdy bárin balamen alýyń kerek. Óitkeni bala – seniń jańa biologiialyq turpatyń. Senimen ómir bitpeidi, sen arqyly seniń kúresińdi balań jalǵastyrady. Ákeden bala, baladan nemere mindetti túrde ozý kerek. Qytaidyń «bala ákeden qansha jas kishi bolsa, sonsha jas úlken» degen maqaly bar. Sebebi onyń dáýiri úlken, ýaqyty úlken. Meniń balam menen úlken dep esepteimin.
Sapaly januianyń qaǵidaty ispettes Qunanbaidyń jaqsy bir sózi bar. M.Áýezov óziniń shyǵarmasynda Qunanbai men Abaidyń daýlasyp qalatyn kezinde «Sen myqty bolsań ózińdei ul týdyryp al» degen ákeniń sózin keltiredi. Osy bir-aq sózde Qunanbaidyń barlyq arman-muraty jatyr. Qunanbaidyń dáýiri at ústinde, shoqpar tilinde, qylysh tilinde, naiza tilinde sóilegen, ol zaman – qaǵaz ben qalamnyń zamany emes edi. Biraq ol ǵylymnyń, jazý-syzýdyń jetistikke jetetinin bildi. Sol armany – Abai bolatyn. Qunanbaidyń osy sózine Abai jaýap bere aldy dep esepteimin. Ábdirahman – onyń ákesine bergen jaýaby. Qazaqta «Erdiń kóńili júkti bolmai er týmaidy» degen sóz bar. Rýhani úlken tulǵa belden emes, bizdiń hálden, ishki mazmunnan týady. Sol tulǵaǵa zar bolý kerek, ishte suranys bolý kerek. Bala seniń saǵynyshyńnan jaratylady.
Endi áke men bala arasyndaǵy jaýapkershilik, sabaqtastyq máselesi bar. Máshhúr Júsip «Rasynda da, Adam men Haýa-Anany Qudai jaratty. Biraq odan týǵan balany Qudai jaratqan joq. Bireý jaratyndy, bireý jasalyndy. Bizder «Qudaidyń bergeni ǵoi» deimiz. Endigi máseleniń Qudaiy joq, seniń qatysyń bar» deidi. Nitssheniń aitqanymen kelispeske amal joq, muratsyz, esepsiz, qaiǵysyz balanyń kóp bolýy – qazaqtyń balaǵa jaýapkershilikten góri qumarlyqtyń qurbany retinde qaraǵandyǵynan týyndap otyrǵan jait.
- «Meńireý áielden meńireý bala týady» deidi Máshhúr Júsip. Qazaq fenomenindegi áiel obrazy qandai bolý kerek?
- «Sen ne jeisiń, ne ishesiń, men seniń kim ekenińdi aitam» degen dúnie bar. Osy teziske «ne isteisiń, ne kóresiń, men seniń kim ekenińdi aitam» dep qosqan bolatynbyz. Bizdiń qazir tyńdap júrgen sózimiz, biz qyzyqqan án, biz qyzyqqan túsinik – bári adamǵa áser etetin nárse. Adamdy Qudai jaratatyny ras. Biraq ony ósiretin – qoǵam. Eger qoǵamda iri aqparat, iri túsinik, iri sóz saltanat qurmasa, odan jaqsy perzent shyqpaidy. Qazaqtyń áielinde úlken tulǵaǵa degen ishki jerik degen nárse bolýy qajet. Óziniń oiynda «dúniege osyndai ul, osyndai qyz ákelsem» degen joǵary talaby bolýy kerek. Bolashaq ananyń ishki armany óte zor bolǵany durys. «Osyndai bolý kerek» dep kriteriiler aita almaimyn, jalpy áieldiń ishki ahýalyndaǵy jeriktik máselesi - úlken másele bolý kerek dep oilaimyn.
Olar kúlli qazaqtyń «dinin» Mysyrdan, Túrkiiadan oqyp keldi de, úkimin elge ákeldi...
- Dástúrli dinimizde babalarymyz Hanafi mázhabyn ustanǵan. Al qazirgi dinde dástúrimizden nege alshaqtap kettik?
- Búgingi jaǵdaidyń tamyry bar, búgin ǵana ornaǵan joq. Onyń hronologiiasy bar, ósip-jetilý zańdylyǵy bar. Búgingi ahýal – kesheginiń áreketi bolatyn. Biz keshe qandai boldyq? Táýelsizdiktiń alań-eleń shaǵynda shetke adam jiberdik. Bizge táýelsizdikpen birge jańa túsinik kelý kerek boldy, din kelý kerek boldy, belgili bir tóńkerilip qalǵan túsinikterdiń bári túregelý kerek boldy. Biraq sol kezde Ǵazalidiń «bala óziniń ulttyq rýhymen, tilimen, dilimen máiektenbeiinshe, ol adamdy syrtqa shyǵarýǵa bolmaidy» degen sózin umytyp kettik. Taǵy bir nárse, bizdiń keshegi dini kadrlar oqýdan joly bolmaǵan, oqýǵa túse almaǵan, qaǵylǵan-soǵylǵandar bolatyn. «Osyndai jerde pálenshe medrese ashylypty, túgenshe degen jer ashylypty» dep, ár jaqqa saýlap kete bastady. Ishki rýhani taiazdyqpen qosa, ǵylymi túsinikteri tar ahýalmen biraz adam syrtqa ketti. Olar oqýyn bitirip kelgen soń, lańdy saldy.
«Alash degende attandamaǵandy, atań da bolsyn uryp jyq» degen qazaqtyń urany bolǵan. Bul ulttyń ulttyq ideiasy tuǵyn. Bul jerde ideia máselesin aityp otyr. Al qazir bir ústelde tórt qazaqtyń din týraly áńgimesi jaraspaityn, bir-birin joqqa shyǵaratyn deńgeige jettik. Buryn túsken kishkene ǵana syzat – qazir úlken jyraǵa ainaldy. Bul túsinik qaidan keldi? Dinniń ishinde sol eldiń jaǵrapiialyq jaǵdaiy, mentaliteti bar. Olar kúlli qazaqtyń «dinin» Mysyrdan, Túrkiiadan oqyp keldi de, bizdegi ahýaldy esh eskermesten, solardyń úkimin ákep ornatty. Al bizdiń «Alash degende attandamaǵandy atań da bolsa, uryp jyq» degen túsinik setinedi. Ózimizdiń dini túsinigimizdi ábden taptap, «Ol Mysyr kórgen, Qaǵba kórgen, pálenshe kórgen» dep, solardyń artynan Paiǵambarǵa ergendei erdi. Osy jiyrma jyldyń bederinde úlken máselege ainalyp ketti.
Olardyń ózderiniń jasap alǵan kitaby bar. Túsinikterinde sol kitap qana týra jolǵa jetkizedi. Olardyń qatelikteri mynada: Paiǵambarymyzdyń «ár ǵasyrda anyq pen tanyqtyń arasyn ajyratatyn danyshpandardy, ǵalymdardy jiberip turamyz» deitin hadisi bar. Biraq sol týrashyl danyshpandar arasynda bizdiń qazaq topyraǵynan, Turan topyraǵynan túlegen ǵalymdar joq. Olardyń senetin adamdary da, adamdarynyń ataǵy da basqa. Meniń sýbektivti jáne ǵylymi pikirim: ol danyshpandar nege arabtar, parsylar arasynan ǵana shyǵady, nege qazaqtan týmaidy? Qazaq topyraǵynda týmaǵan, jaǵrapiialyq jaǵdaiyn bilmegen, ishindegi mentaldy aýrýlaryn eskermegen, psihologiiasynan habarsyz basqa ulttyń danyshpandary qalai dinimiz týraly aita alady? Óitkeni ulttyq túsinik bar, ony qabyldaý bar, onyń ekinshi ulttan jeke qurylymdyq aiyrmashylyǵy bar. Bizdiń indikatorlar Shákárim, Abaidyń tezinen ótpegen din – eń qaýipti din. Olardyń kózimen suryptap qaraýymyz kerek. Bizdiń bolmys, túsinik – bári olarǵa tanys. Bul jerde ult bar, dúniege degen kózqaras bar. Al olardyń kózqarastary bólek, qap-qara kiedi. Bizde tórt mezgil bar. Únemi qara kiimmen ólip ketýge bolady ǵoi. Bul jerde ornalasqan ahýaldy, oryndy, keńistikti, ýaqytty esepke alý kerek. Olar eshteńege qaramaidy, eshteńeni kórgisi kelmeidi.
Shariǵat degen bir-aq nárse – Qudai. Onyń ishinde adam, onyń ómir súretin qoǵamy – olardy qyzyqtyrmaidy. Osyndai adamdar tobyry keldi. Kelgenimen qoimai, adamdardy artynan ertip, top-topqa bólinip jatyr. Bul jeke adamnyń máselesi emes, buny memleket rettep, bir túsinikke qarai ákelý kerek. Mysaly, súnnet pen sheiit. Qudaiy bir, tabynyp júrgen Qubylasy bir, biraq túsinik ártúrli. Adamdy óltirý degen qalypty jaǵdaiǵa ainalyp barady. Bizde bunyń sindromdary bastalyp ta ketti. Bul jaǵdai - óte alańdaityn nárse. Memleket endi-endi túsinip, etek-jeńin jinap, osy máseleni qolǵa alyp jatyr.
- Mektepke oramal taqqan qyzdardy kirgizbeýi jaiyndaǵy saiasi ahýalǵa kózqarasyńyz qandai?
- Bul ózi bir qyzyq jaǵdai. Buǵan birdeńe desek, qalai bolar eken?! Bizde Qudaidy túsiný ózgerek. Men sizge saqal jaily aitaiyn. Bizde saqal qoiý bar. «Biz nadan bop ósirdik, iektegi saqaldy. Óner – jigit kórki dep, eskermedik maqaldy» degen Ybyraidyń óleń joldarynan anyq kóremiz. Osy nárse bizdi qutqara alatyn bolsa, saqal degen eshkide de bar. Saqal qoiý – adamnyń eseigendiginiń, birnárse aita alatyndyǵynyń belgisi edi. Mentalitetimizde saqaldy elýdi alqymdaǵan, alpysqa jaqyndaǵan adam qoiatyn. Kózimizge «saqaldy adam» dese, ata elesteteitin. Bizdiń túsinigimizde saqal máselesi osyndai bolatyn. Qazir besikten beli shyqpaǵan jigitterimiz saqal qoiyp alatyn boldy. Túsiniksiz.
Frantsýzdyń Blez Paskal degen filosofynyń «Ómirde adamdar eki topqa bólinedi: ózderin taqýa sanaityn kúnáharlar jáne kúnáhar sanaityn taqýalar». Balpyldap aqyl aityp jatatyn adamdardy kúnáhar ekenin ishtei sezemin. Kimdi isharalap otyrǵanymdy túsinip otyrǵan shyǵarsyń. Al ózin kúnáhar sanaityn adam – ózin óte az bilem dep esepteidi. Onyń ishinde progress bar. Men kishkene saiasi prizmaǵa da aýytqyp aitaiyn. Mysaly, «jasampazdyq», «máńgilik el» degen sózderde kúnáharlyq ideialar turady. Jeke memleket te adam sekildi damýdan turady. Ulttyń táýbasy bolýy kerek.
Taǵy bir nárse, adam – perishte de, janýar da emes. Adam perishtege umtylǵan saiyn janýarǵa uqsaidy. Adam qatelesýden turady. Perishtelikke de, tazalyqqa da kúná arqyly jetedi. Aityp kettim, bizde dindi qabyldaý bólek, islamdy qabyldaýdyń modeli bar. Abaidyń «Jamandyq, jaqsylyq pen-oǵan bir bás, Din isin, Qudai isin aiyra almas» degen óleń joldary bar. Din degen bólek nárse, Qudai degen bólek nárse ekenin kórsetip otyr. Biz «dindi – Qudai, Qudaidy – din» dep qaraimyz.
Máselen, bizde dintanýshylar óte kóp, biraq Qudaidy tanityndar joq. Din degen – shariǵi úkimder. Bes ýaqyt namazdyń durys oqylýy, oraza bylai ustalady, qajylyq myna nárselerden turady degen siiaqty dinniń qaǵidattary. «Qaǵida, shariǵaty ózgerse de, Taǵrif Alla esh jerde ózgermedi» dep Abaidyń aityp otyrǵan nársesinen – shariǵat degen nárse ózgermeli ekenin kóremiz. Qaǵidattar ár ǵasyrǵa sai, onyń túsinigine sai beiimdelip, ózgerip otyrady. Qurandy ýaqyttyń ózi tápsirleidi. Biraq bizdiń sorlylyǵymyz – ýaqytqa kúsh salmai otyrǵandyǵymyzda. Siresip sonaý ǵasyrdaǵy konservatorlyq júiege jabysyp otyrmyz. Osyny aitatyn bizde dintanýshylar kóp.
Mysaly, «imandy adam kim?» desek, «namaz oqityn, oraza ustaityn imandy adam eken» deimiz. Aqyldy adamǵa iman paryz, imandy adamǵa ǵibadat paryz. Oraza ustaǵan adam da, namaz oqyǵan adam da nebir jamandyqqa bara alady. Al imandy adam bara almaidy. «Qulshylyq – imandy kúzetýshi» deidi Abai. Imany joq bolsa, neni kúzetip tur?!
- Sózińiz aýzyńyzda, «iman men qulshylyq – bólek nárse» dedińiz. Biz qulshylyq qylamyz, biraq qalai imandy bolamyz?
- Endi bul sumdyq taqyryp. «Mahabbatpen jaratqan adamzatty» dep Abaidy taldaǵanda aittyq. Adamdy «ýf» dep dem salyp, óziniń rýhynan jaratty. Bizder «rýhymyz joq, rýhymyz taptalǵan» deimiz, al «Rýh degen ne?» desek, jaýap bere almaidy. Adam – Alla Taǵalanyń proektisi. «Kim ózin tanymasa, Qudaidy tanymaidy». Qudaidy Mekkeden, meshitten izdeimiz, Qudai – seniń rýhyń. Ózińdi taný arqyly Qudaiǵa jetesiń. Adam joq bolsa, Alla Taǵalanyń máni joq. Alla Taǵala adam arqyly dúnieni kórip tur. Bul jerde adam men Allanyń arasynda tyǵyz bailanys baryn uqpai júrmiz. Qazaqtyń «iman qaida - júrekte» degeni osy másele. Abaidyń otyz segizinshi qara sózi osy rýh máselesin de, Allanyń toqsan toǵyz esimin de bárin túsindirip turǵan qundy dúnie. Biraq biz ony túsinýge qaýqarsyz bolyp otyrmyz. Tanymnyń aýzyna qara qulyp salynyp tur.
Abaidyń zamanynan eshteńe ózgergen joq
- Feisbýkte «Sáláfizmniń dárisin taptym» degen jazbańyzdy jariialadyńyz. Qulshylyǵy durys quldardyń kúndelikti dárisi. Alaida Párýardigerdiń «preparaty» kómektespegen pendege sizdiń usynǵan preparattaryńyz kómektese ala ma?
- Kómektese almaidy ǵoi. Óitkeni tanymnyń artynda túsinik, senim bar. Biz endi túsingen máselemizdi aittyq. Joǵaryda da aittyq, bizdiń indikatorlarymyzdyń tezinen ótpegen din qaýipti. Birinshi biz solardy usyndyq, eger osylardy bilmeitin bolsa, osylardy oqymaityn bolsa ahýalymyz qiyn. Sebebi olardy túsinse, biz bir jerge toptasamyz, túsinigimiz bir bolady. Qazaqtyń oqylatyn kitabynda, armanynda, dini túsiniginde bir taraptandyrý degen másele bar. Al alýan túrli kitaptan alýan túrli din shyǵady. Olar basqa eldiń avtoriteti sol eldiń dinin alǵa tartyp, ishtei bizdiń dindi moiyndamaidy. Ortaq bir sheshimge kelýdi usynyp jazǵan maqalam bolatyn.
- Abai kórsetken «usaq qýlyqtan» «iri qýlyqqa» qalai kóterilemiz?
- Óte qiyn suraq eken. Men myna nárseni aitqym keledi. Abai kótergen máseleler sol kúiinshe qaldy. Ol tek keiipkerlerimen aýysty. Masaqbai, Dútbai, Kójekbailar aýysty, al máni, maǵynasy ózgergen joq. Meniń ózimde de bar. «Bala tárbiesi, jo-joq. Qoǵam tárbiesi, jo-joq. Bir-aq nárse qaldy, aq qaǵaz ben qalamdy ermek etý» deidi Abai. Meniń de hálim sondai. Birdeńe aitqyń keledi, tiliń kelmeidi, daýsyń shyqpaidy. Bul bir nárse bastyrylyqqan kezde bolady. Qazaq qoǵamy bastyrylyǵyp jatyr. Aiqailaisyń, biraq únińdi eshkim de eseptemeidi. Qozǵalǵyń keledi, qybyrlai almaisyń. Abaidyń zamanynan eshteńe ózgergen joq. Tek shapanyn sheship, galstýk taǵyp, kostiým kidi. Bar bolǵany osy.
- Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken Lázzat Maqash,
Ult portaly
