قازاق قوعامى تانىم-تالعامى بٶلەك, ويى مەن ٸسٸ ٷيلەسٸم تاپقان ينتەلەكتۋال تۇلعالارعا قاشاندا زەرۋ. ٶيتكەنٸ, بۇعاۋلانعان رۋحتىڭ ەركٸندٸكتە قالىقتاۋى ٷشٸن ازات ويلى ازاماتتاردىڭ اق تۋى شەرۋ تارتۋى كەرەك. وسى رەتتە, رۋحانييات جوقشىسى, اقىن ىقىلاس وجايۇلى ەسٸمٸن ەرەكشە اتاي الامىز. ادامدىقتىڭ ٸزگٸ جولىنا باستايتىن اباي, شەكەرٸم ٸلٸمٸن كەيٸنگٸگە ناسيحات ەتٸپ, شەكٸرت شىراعىن نۇرلاندىرعان ۇستازعا ىقلاسىمىز ەرەك.
قازاققا بٸر ايتارى بارىن ٸشتەي باعامدادىق تا, سۇراعىمىزدى جۇپتاپ, ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنە جول تارتتىق. ٷمٸتٸمٸز الداماپتى. اقەدٸل اقىن, كٸرپيياز ۇستاز اعىنان جارىلدى.
قازاق مەكتەپتەرٸنٸڭ احۋالى اۋىر
- ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە ۇستازدىق قىزمەت اتقاراسىز. وقۋ ورىندارىندا, مەكتەپتەردە ۇرپاققا قانداي بٸلٸم بەرٸلۋدە? باتيني (ٸشكٸ) بٸلٸم بە, زاھيري (سىرتقى) بٸلٸم بە?
- مەن ەڭگٸمەنٸڭ ەلقيسساسىن بىلاي باستاعىم كەلٸپ وتىر. مىسالى, ەگٸنشٸ ەگٸنمەن اينالىسادى. «مەنٸڭ باققانىم – بالا» دەپ ايتامىن. كەيبٸر بالالار «وسى جەردە نەعىپ جٷرسٸز, جالاقىڭىزدىڭ اۋقىمىن بٸلەمٸز» دەگەن سۇراقتار قويادى. «مەنٸڭ تٷسٸنٸگٸمدە بالا دەگەن – يننوۆاتسييا» دەپ جاۋاپ بەرەمٸن. ەگەر ادام بٸرنەرسەنٸ بەرسە, ونى سۇراۋعا حاقىسى بار. ال ەشتەڭە بەرمەسە, وندا سۇراۋعا حاقىسى جوق. ەگەر وقىپ جاتقان ەر بالا بٸلٸمسٸز بولسا, دٷنيەنٸڭ كەتٸگٸنە قالانا الماسا, ٶمٸردەن ورنىن تاپپاسا, وندا ۇستازىنا اۋىر تيەدٸ. ٶيتكەنٸ, «ات سٷرٸنسە – يەسٸ كٸنەلٸ, ۇل سٷرٸنسە – ەكەسٸ كٸنەلٸ». ۇستاز بەن شەكٸرت – بٸر كونتەكستتەگٸ ۇعىم. شەكٸرت جامان بولسا, وعان ۇستازىنىڭ قاتىسى بار. سوندىقتان مەن ولارعا ۋاقىتىمدى ارنادىم, ماحابباتىمدى ارنادىم, جٸگەرٸمدٸ ارنادىم, كەرەك بولسا, جاستىعىمدى ارنادىم. ەگەر ول بٸلٸمدٸ بولماسا, مەن ارتقان ٷمٸتتٸ اقتاماسا, مەن وندا ەڭبەگٸ كٷيٸپ كەتكەن اداممىن. جەمٸسٸم شىقپاعان, بيدايى ٶنبەگەن, ەگٸنشٸنٸڭ ەرەكەتٸ بولادى دا قالادى.
مەنٸڭ الدىما بالالار كەلەدٸ. ول قانداي بالا? شىنى كەرەك, سوعىستان قايتقان سولداتتاي سٷيرەتٸلٸپ, مەكتەپتەن ەبدەن شارشاپ كەلگەن بالا. ٶتە قيىن احۋال. مەكتەپتەگٸ قازٸرگٸ ايتىلىپ جاتقان سٶز, فيلوسوفييا, ۇعىم, تانىم – بەرٸ مەنٸ, مەنٸڭ ەكەمدٸ قارتايتقان ۇعىمدار. سول ەسكٸ كونسەرۆاتورلىق تٷسٸنٸكتەن ارىلا الماي جٷر. مەن بالالاردان «بٷگٸنگٸنٸڭ ەڭ جاقسى اقىنى كٸم?» دەپ سۇراسام, ولار «ماقاتاەۆ» دەپ جاۋاپ بەرەدٸ. ودان بەرٸ عاسىر اۋناپ كەتتٸ. پوەزييانىڭ بٷگٸنگٸ قوزعالىسى, ەرەكەتٸ, ديناميكاسى باسقا ارناعا تٷستٸ. سوندا بۇل نە دەگەن كەشٸگۋ? بۇل تەك بٸر پوەزيياعا قاتىستى نەرسە. وسى ارادا بٸر عاسىر كەشٸگۋ بار. بۇدان نە كٶرەمٸز? بالانىڭ بيولوگييالىق تۇرپاتى 95-98 جىلعى بالا, بٸراق ويلاۋ دەڭگەيٸنە windows 95-تٸڭ پروگرامماسىن قويىپ تاستاعان, ياعني ونىڭ بەت-ەلپەتٸ, بيولوگييالىق تۇرپاتى جاس, بٸراق ويلاۋى ەسكٸ. بۇل مەكتەپتٸڭ كەسٸرٸ. بٷگٸنگٸ مەكتەپ – بولىپ جاتقان ساياسي احۋالعا, جاسامپازدىققا ٸلەسە المايدى, قىسقاسىن ايتقاندا, قالىپ قالعان.
سوندىقتان بٸز مىنا نەرسەنٸ ايتامىز: الدىڭداعى بالادان 7-8 جىلدا گەنيي جاساۋعا بولادى. گەنيي قىلىپ شىعارۋ وپ-وڭاي. بۇل اقپاراتقا بايلانىستى. ادامدى ەسەيتۋدٸڭ جالعىز جولى بار: جاڭاشا اقپارات بەرۋ. ەگەر سٸز تىڭ اقپارات بەرسەڭٸز, ادام سونشالىقتى تەز ٶسەدٸ. ال اقپارات ەسكٸ بولسا, ادامنىڭ ٶسۋٸن تەجەيدٸ. سوندىقتان جوو-عا كەلگەندە قيىنداۋ بولادى. وقۋدان قۇلاق كٷيٸ شىعىپ كەتكەن, سٶزٸڭە سەلك ەتە قويمايتىن قىز-جٸگٸتتەر كەلەدٸ. ەسٸرەسە, قازاق مەكتەپتەرٸنٸڭ احۋالى اۋىر, مويىنداۋ كەرەك, بٸزدٸڭ وقىتۋداعى اقپاراتتار ٶتە ەسكٸ. مەندەگٸ مەكتەپكە بايلانىستى ايتاتىن دٷنيە - وسى.
نەگٸزٸ بٸر قاتەلٸك بار دەپ ويلايمىن. مىسالى, مەن جاپونييانىڭ مەيزدي رەفورماسىن (XX عاسىردا جاپونييانى اياعىنان تۇرعىزعان رەفورما) بٸرقاتار قاراعان بولاتىنمىن. جاپونييا نەگە اياعىنان كٶتەرٸلدٸ دەسەڭٸز, ولار باتىسقا ادام جٸبەرٸپ وقىتتى. سول كەزدە ەڭ كٶپ جٸبەرگەندەرٸ – اعارتۋشى ماماندار ەكەن. مىنا بٸزدە «بولاشاق» باعدارلاماسىندا دا وسى ماماندارعا كٶبٸرەك باسىمدىق بەرۋ كەرەك ەدٸ. ولار باتىستى كٶرٸپ كەلگەننەن كەيٸن اقپاراتتى جىلدام الادى, اقپاراتتىق احۋالعا جىلدام ٸلەسەدٸ. سول كەزدە قازٸرگٸ بٸزدٸڭ جاعدايىمىز ٷش ەسە ارتىق بولار ەدٸ. يدەيا بار بولاتىن, بٸراق مەحانيزمنەن ٷلكەن قاتەلٸكتەر كەتتٸ. تاعى بٸر قوساتىنىم, اباي «ويلانشى سىرتىن قويىپ, سٶزدٸڭ ٸشٸن» دەيدٸ. بٸز كٶبٸنە سٶزدٸڭ ٸشكٸ مەنٸن تٷسٸنۋدەن ايىرىلعانبىز. مۇنى عىلىمدا «گەرمەنەۆتيكا» دەپ اتايدى.
وسى جەردە «مەن بۇل ۋنيۆەرسيتەتكە نەگە كەلدٸم» دەگەن دٷنيەگە جاۋاپ بەرۋٸم كەرەك شىعار دەپ ەسەپتەيمٸن. مىسالى, بٸزدەر «مەن جاستارعا سەنەمٸن, جاستار – بٸزدٸڭ بولاشاعىمىز» دەگەن سٶزدٸ ٶتە كٶپ ايتامىز. ول تٸپتٸ ەربٸر قابىرعالاردا ٸلٸنٸپ تە تۇرادى. بۇل ٶلەڭنٸڭ اۆتورى – ماعجان ەكەنٸن دە بٸلەمٸز. ەندٸ كونتەكستٸن تالدايىق. ٶزٸنٸڭ كريتەرييلەرٸ بار. ول «ارىستانداي ايباتتى, جولبارىستاي قايراتتى, قىرانداي كٷشتٸ قاناتتى» بولعاندا عانا, ياعني كريتەرييلەرٸ ورىندالعاندا عانا «مەن جاستارعا سەنەمٸن» دەيدٸ. وسىلاردىڭ بٸردە-بٸرٸنٸڭ اتموسفەراسىن جاساماسا, سٸز نەگە سەنەسٸز?!
بۇل جەردە اعا بۋىن مەن ٸنٸ بۋىننىڭ اراسىندا ديالوگ بولۋ كەرەك. بٸردەڭەنٸ بەرسەڭ, سونى سۇراۋعا مٷمكٸندٸگٸڭ بار. «قۇرباندىق» دەگەن مەسەلە بار. ابايدان باستادىق قوي, ابايدى وقىعاندا باسقاشا احۋالعا تٷسەسٸڭ. اقىننىڭ «عاشىقتىق, قۇمارلىقپەن ول ەكٸ جول, قۇمارلىق بٸر نەپسٸ ٷشٸن بولادى سول, مەن جوق بولسام بولايىن, سەن امان بول» دەپ كەلەتٸن ٶلەڭٸنە تاڭعالدىم. سوندا مىنا مەسەلەنٸ تٷسٸنۋٸمٸز كەرەك, جالپى «عاشىقتىق» دەگەن ۇعىمدى قامتىپ وتىر. «عاشىقتىق» دەگەن ەيەلگە عانا قاتىستى ەمەس, ول ەلٸڭە عاشىق بولۋ, ەدٸلەتكە عاشىق بولۋ. اۋقىمى ٶتە ٷلكەن نەرسە. ادام ٶزٸنٸڭ ٸشكٸ «مەنٸن» ٶلتٸرٸپ, «سەنگە» قىزمەت ەتەتٸن بولسا, عاشىقتىق دەرەجەسٸنە جەتە الادى. كەشەگٸ ەليحانداردىڭ دا ەڭگٸمەسٸ وسىعان سايادى. ونىڭ ٸشكٸ «مەنٸ» تۇراتىن بولسا, ٶزٸنٸڭ باقا ەسەبٸ تۇراتىن بولسا, مۇنداي ەرلٸكتەر جاساماعان بولار ەدٸ. نەگٸزگٸ فەنومەنٸ – «مەن» دەگەن نەرسەنٸ «سەنگە» اينالدىرىپ جٸبەرۋ كەرەك.
مىسالى, «گانديدٸڭ بولسىن, باسقاسى بولسىن, وسىلاردى جٸگەرلەندٸرٸپ تۇرعان كٷش نە, وسىلار قانداي تامىردان قاينار تارتىپ تۇر, ولار نەگە مىقتى?» دەپ ويلايتىنمىن. بۇل جاڭاعى اباي ايتقان «مەنٸڭ» «سەنگە» اينالدىرۋىندا. وسى جەرگە كەلگەندەگٸ ماقساتىم دا وسى. ٶمٸردەگٸ ازاماتتىق پوزيتسييامىز بار. «بٸرنەرسە اتقارايىق, بەرەيٸك» دەگەن ماقساتتا كەلدٸك.
قازاق بالاعا جاۋاپكەرشٸلٸكپەن ەمەس, قۇمارلىقتىڭ قۇربانى رەتٸندە قارايدى
- ابايدىڭ «ەكەسٸ ۇرىسسا بالاعا, ول دا دوستىق, بالاسى ۇرىسسا ەكەگە جاراسا ما?» دەپ كەلەتٸن ٶلەڭ جولدارى بار. بالانى جاستايىنان بەتٸمەن جٸبەرٸپ, «حيندسايت قاتەلٸگٸنە» ۇرىنباس ٷشٸن تەربيەلەۋدٸڭ قانداي جولدارى بار?
- ابايدىڭ «تۋعىزعان اتا-انا جوق, تۋعىزارلىق بالا جوق» دەگەن كونتەكستٸن تالداعانمىن. فيلوسوفييادا وي دامىمايىنشا, مەملەكەت دامىمايدى. گەرمانييانىڭ جەتٸستٸكتەرٸنٸڭ بارلىعى ويدا تۇر. «گەرمانييا نەگە مىقتى» دەسەك, ونىڭ ويلاۋى مىقتى. مىسالى, «سەن نە ويلاپ تۇرسىڭ, سەن سول نەرسەسٸڭ» دەگەن سيياقتى. ال بٸزدٸڭ ويلاۋ مەدەنيەتٸمٸزدٸڭ بەرٸ – ٸشەك-قارىننىڭ ەڭگٸمەسٸ.
بٸزدٸڭ ويلاۋىمىز – ٶتە تۇرپايى ويلاۋ. ولاردا اقىل-وي مەن ٶندٸرٸستٸڭ اراسىندا ينتەگراتسييا بار, ياعني يدەيانى زاتتاندىرادى. بيلٸكتٸڭ جاساپ وتىرعان نەرسەسٸ سول. ال بٸزدە بۇل ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا مٷلدە ديالوگ جوق. فيلوسوفييادا نيتسشە دەگەن مىقتى بار. بالا مەسەلەسٸنە ورالساق, نيتسشە ٶزٸنٸڭ تراكتاتىندا: «بالانى ٶزٸڭە قويعان ەسكەرتكٸش رەتٸندە قارا. بالا قۇمارلىقتىڭ قۇربانى بولماۋى كەرەك. بٸر عانا سەتتٸك قۇمارلىقتىڭ كەسٸرٸنەن نەگە جازىقسىز بالا جاپا شەگەدٸ?» دەگەندٸ ايتادى. قازاق بالانىڭ ٷش تٷرٸن كٶرسەتەدٸ: بٸر بالا ەكەدەن ٶتە تۋادى, بٸر بالاعا ەكەگە جەتە تۋادى, بٸر بالا ەكەدەن كەرٸ كەتە تۋادى.
ادام ٶمٸرٸ – كٸرپٸك ۇشىنداعى ٶمٸر. ٶمٸردەگٸنٸ تٷگەل الا المايسىڭ. بٸراق سول كەزدەگٸ ەسەبٸڭدٸ, ەنتەك باسقان قادامىڭدى بەرٸن بالامەن الۋىڭ كەرەك. ٶيتكەنٸ بالا – سەنٸڭ جاڭا بيولوگييالىق تۇرپاتىڭ. سەنٸمەن ٶمٸر بٸتپەيدٸ, سەن ارقىلى سەنٸڭ كٷرەسٸڭدٸ بالاڭ جالعاستىرادى. ەكەدەن بالا, بالادان نەمەرە مٸندەتتٸ تٷردە وزۋ كەرەك. قىتايدىڭ «بالا ەكەدەن قانشا جاس كٸشٸ بولسا, سونشا جاس ٷلكەن» دەگەن ماقالى بار. سەبەبٸ ونىڭ دەۋٸرٸ ٷلكەن, ۋاقىتى ٷلكەن. مەنٸڭ بالام مەنەن ٷلكەن دەپ ەسەپتەيمٸن.
ساپالى جانۇيانىڭ قاعيداتى ٸسپەتتەس قۇنانبايدىڭ جاقسى بٸر سٶزٸ بار. م.ەۋەزوۆ ٶزٸنٸڭ شىعارماسىندا قۇنانباي مەن ابايدىڭ داۋلاسىپ قالاتىن كەزٸندە «سەن مىقتى بولساڭ ٶزٸڭدەي ۇل تۋدىرىپ ال» دەگەن ەكەنٸڭ سٶزٸن كەلتٸرەدٸ. وسى بٸر-اق سٶزدە قۇنانبايدىڭ بارلىق ارمان-مۇراتى جاتىر. قۇنانبايدىڭ دەۋٸرٸ ات ٷستٸندە, شوقپار تٸلٸندە, قىلىش تٸلٸندە, نايزا تٸلٸندە سٶيلەگەن, ول زامان – قاعاز بەن قالامنىڭ زامانى ەمەس ەدٸ. بٸراق ول عىلىمنىڭ, جازۋ-سىزۋدىڭ جەتٸستٸككە جەتەتٸنٸن بٸلدٸ. سول ارمانى – اباي بولاتىن. قۇنانبايدىڭ وسى سٶزٸنە اباي جاۋاپ بەرە الدى دەپ ەسەپتەيمٸن. ەبدٸراحمان – ونىڭ ەكەسٸنە بەرگەن جاۋابى. قازاقتا «ەردٸڭ كٶڭٸلٸ جٷكتٸ بولماي ەر تۋمايدى» دەگەن سٶز بار. رۋحاني ٷلكەن تۇلعا بەلدەن ەمەس, بٸزدٸڭ حەلدەن, ٸشكٸ مازمۇننان تۋادى. سول تۇلعاعا زار بولۋ كەرەك, ٸشتە سۇرانىس بولۋ كەرەك. بالا سەنٸڭ ساعىنىشىڭنان جاراتىلادى.
ەندٸ ەكە مەن بالا اراسىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸك, ساباقتاستىق مەسەلەسٸ بار. مەشھٷر جٷسٸپ «راسىندا دا, ادام مەن حاۋا-انانى قۇداي جاراتتى. بٸراق ودان تۋعان بالانى قۇداي جاراتقان جوق. بٸرەۋ جاراتىندى, بٸرەۋ جاسالىندى. بٸزدەر «قۇدايدىڭ بەرگەنٸ عوي» دەيمٸز. ەندٸگٸ مەسەلەنٸڭ قۇدايى جوق, سەنٸڭ قاتىسىڭ بار» دەيدٸ. نيتسشەنٸڭ ايتقانىمەن كەلٸسپەسكە امال جوق, مۇراتسىز, ەسەپسٸز, قايعىسىز بالانىڭ كٶپ بولۋى – قازاقتىڭ بالاعا جاۋاپكەرشٸلٸكتەن گٶرٸ قۇمارلىقتىڭ قۇربانى رەتٸندە قاراعاندىعىنان تۋىنداپ وتىرعان جايت.
- «مەڭٸرەۋ ەيەلدەن مەڭٸرەۋ بالا تۋادى» دەيدٸ مەشھٷر جٷسٸپ. قازاق فەنومەنٸندەگٸ ەيەل وبرازى قانداي بولۋ كەرەك?
- «سەن نە جەيسٸڭ, نە ٸشەسٸڭ, مەن سەنٸڭ كٸم ەكەنٸڭدٸ ايتام» دەگەن دٷنيە بار. وسى تەزيسكە «نە ٸستەيسٸڭ, نە كٶرەسٸڭ, مەن سەنٸڭ كٸم ەكەنٸڭدٸ ايتام» دەپ قوسقان بولاتىنبىز. بٸزدٸڭ قازٸر تىڭداپ جٷرگەن سٶزٸمٸز, بٸز قىزىققان ەن, بٸز قىزىققان تٷسٸنٸك – بەرٸ ادامعا ەسەر ەتەتٸن نەرسە. ادامدى قۇداي جاراتاتىنى راس. بٸراق ونى ٶسٸرەتٸن – قوعام. ەگەر قوعامدا ٸرٸ اقپارات, ٸرٸ تٷسٸنٸك, ٸرٸ سٶز سالتانات قۇرماسا, ودان جاقسى پەرزەنت شىقپايدى. قازاقتىڭ ەيەلٸندە ٷلكەن تۇلعاعا دەگەن ٸشكٸ جەرٸك دەگەن نەرسە بولۋى قاجەت. ٶزٸنٸڭ ويىندا «دٷنيەگە وسىنداي ۇل, وسىنداي قىز ەكەلسەم» دەگەن جوعارى تالابى بولۋى كەرەك. بولاشاق انانىڭ ٸشكٸ ارمانى ٶتە زور بولعانى دۇرىس. «وسىنداي بولۋ كەرەك» دەپ كريتەرييلەر ايتا المايمىن, جالپى ەيەلدٸڭ ٸشكٸ احۋالىنداعى جەرٸكتٸك مەسەلەسٸ - ٷلكەن مەسەلە بولۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.
ولار كٷللٸ قازاقتىڭ «دٸنٸن» مىسىردان, تٷركييادان وقىپ كەلدٸ دە, ٷكٸمٸن ەلگە ەكەلدٸ...
- دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزدە بابالارىمىز حانافي مەزحابىن ۇستانعان. ال قازٸرگٸ دٸندە دەستٷرٸمٸزدەن نەگە الشاقتاپ كەتتٸك?
- بٷگٸنگٸ جاعدايدىڭ تامىرى بار, بٷگٸن عانا ورناعان جوق. ونىڭ حرونولوگيياسى بار, ٶسٸپ-جەتٸلۋ زاڭدىلىعى بار. بٷگٸنگٸ احۋال – كەشەگٸنٸڭ ەرەكەتٸ بولاتىن. بٸز كەشە قانداي بولدىق? تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ الاڭ-ەلەڭ شاعىندا شەتكە ادام جٸبەردٸك. بٸزگە تەۋەلسٸزدٸكپەن بٸرگە جاڭا تٷسٸنٸك كەلۋ كەرەك بولدى, دٸن كەلۋ كەرەك بولدى, بەلگٸلٸ بٸر تٶڭكەرٸلٸپ قالعان تٷسٸنٸكتەردٸڭ بەرٸ تٷرەگەلۋ كەرەك بولدى. بٸراق سول كەزدە عازاليدٸڭ «بالا ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق رۋحىمەن, تٸلٸمەن, دٸلٸمەن مەيەكتەنبەيٸنشە, ول ادامدى سىرتقا شىعارۋعا بولمايدى» دەگەن سٶزٸن ۇمىتىپ كەتتٸك. تاعى بٸر نەرسە, بٸزدٸڭ كەشەگٸ دٸني كادرلار وقۋدان جولى بولماعان, وقۋعا تٷسە الماعان, قاعىلعان-سوعىلعاندار بولاتىن. «وسىنداي جەردە پەلەنشە مەدرەسە اشىلىپتى, تٷگەنشە دەگەن جەر اشىلىپتى» دەپ, ەر جاققا ساۋلاپ كەتە باستادى. ٸشكٸ رۋحاني تايازدىقپەن قوسا, عىلىمي تٷسٸنٸكتەرٸ تار احۋالمەن بٸراز ادام سىرتقا كەتتٸ. ولار وقۋىن بٸتٸرٸپ كەلگەن سوڭ, لاڭدى سالدى.
«الاش دەگەندە اتتانداماعاندى, اتاڭ دا بولسىن ۇرىپ جىق» دەگەن قازاقتىڭ ۇرانى بولعان. بۇل ۇلتتىڭ ۇلتتىق يدەياسى تۇعىن. بۇل جەردە يدەيا مەسەلەسٸن ايتىپ وتىر. ال قازٸر بٸر ٷستەلدە تٶرت قازاقتىڭ دٸن تۋرالى ەڭگٸمەسٸ جاراسپايتىن, بٸر-بٸرٸن جوققا شىعاراتىن دەڭگەيگە جەتتٸك. بۇرىن تٷسكەن كٸشكەنە عانا سىزات – قازٸر ٷلكەن جىراعا اينالدى. بۇل تٷسٸنٸك قايدان كەلدٸ? دٸننٸڭ ٸشٸندە سول ەلدٸڭ جاعراپييالىق جاعدايى, مەنتاليتەتٸ بار. ولار كٷللٸ قازاقتىڭ «دٸنٸن» مىسىردان, تٷركييادان وقىپ كەلدٸ دە, بٸزدەگٸ احۋالدى ەش ەسكەرمەستەن, سولاردىڭ ٷكٸمٸن ەكەپ ورناتتى. ال بٸزدٸڭ «الاش دەگەندە اتتانداماعاندى اتاڭ دا بولسا, ۇرىپ جىق» دەگەن تٷسٸنٸك سەتٸنەدٸ. ٶزٸمٸزدٸڭ دٸني تٷسٸنٸگٸمٸزدٸ ەبدەن تاپتاپ, «ول مىسىر كٶرگەن, قاعبا كٶرگەن, پەلەنشە كٶرگەن» دەپ, سولاردىڭ ارتىنان پايعامبارعا ەرگەندەي ەردٸ. وسى جيىرما جىلدىڭ بەدەرٸندە ٷلكەن مەسەلەگە اينالىپ كەتتٸ.
ولاردىڭ ٶزدەرٸنٸڭ جاساپ العان كٸتابى بار. تٷسٸنٸكتەرٸندە سول كٸتاپ قانا تۋرا جولعا جەتكٸزەدٸ. ولاردىڭ قاتەلٸكتەرٸ مىنادا: پايعامبارىمىزدىڭ «ەر عاسىردا انىق پەن تانىقتىڭ اراسىن اجىراتاتىن دانىشپانداردى, عالىمداردى جٸبەرٸپ تۇرامىز» دەيتٸن حاديسٸ بار. بٸراق سول تۋراشىل دانىشپاندار اراسىندا بٸزدٸڭ قازاق توپىراعىنان, تۇران توپىراعىنان تٷلەگەن عالىمدار جوق. ولاردىڭ سەنەتٸن ادامدارى دا, ادامدارىنىڭ اتاعى دا باسقا. مەنٸڭ سۋبەكتيۆتٸ جەنە عىلىمي پٸكٸرٸم: ول دانىشپاندار نەگە ارابتار, پارسىلار اراسىنان عانا شىعادى, نەگە قازاقتان تۋمايدى? قازاق توپىراعىندا تۋماعان, جاعراپييالىق جاعدايىن بٸلمەگەن, ٸشٸندەگٸ مەنتالدى اۋرۋلارىن ەسكەرمەگەن, پسيحولوگيياسىنان حابارسىز باسقا ۇلتتىڭ دانىشپاندارى قالاي دٸنٸمٸز تۋرالى ايتا الادى? ٶيتكەنٸ ۇلتتىق تٷسٸنٸك بار, ونى قابىلداۋ بار, ونىڭ ەكٸنشٸ ۇلتتان جەكە قۇرىلىمدىق ايىرماشىلىعى بار. بٸزدٸڭ ينديكاتورلار شەكەرٸم, ابايدىڭ تەزٸنەن ٶتپەگەن دٸن – ەڭ قاۋٸپتٸ دٸن. ولاردىڭ كٶزٸمەن سۇرىپتاپ قاراۋىمىز كەرەك. بٸزدٸڭ بولمىس, تٷسٸنٸك – بەرٸ ولارعا تانىس. بۇل جەردە ۇلت بار, دٷنيەگە دەگەن كٶزقاراس بار. ال ولاردىڭ كٶزقاراستارى بٶلەك, قاپ-قارا كيەدٸ. بٸزدە تٶرت مەزگٸل بار. ٷنەمٸ قارا كيٸممەن ٶلٸپ كەتۋگە بولادى عوي. بۇل جەردە ورنالاسقان احۋالدى, ورىندى, كەڭٸستٸكتٸ, ۋاقىتتى ەسەپكە الۋ كەرەك. ولار ەشتەڭەگە قارامايدى, ەشتەڭەنٸ كٶرگٸسٸ كەلمەيدٸ.
شاريعات دەگەن بٸر-اق نەرسە – قۇداي. ونىڭ ٸشٸندە ادام, ونىڭ ٶمٸر سٷرەتٸن قوعامى – ولاردى قىزىقتىرمايدى. وسىنداي ادامدار توبىرى كەلدٸ. كەلگەنٸمەن قويماي, ادامداردى ارتىنان ەرتٸپ, توپ-توپقا بٶلٸنٸپ جاتىر. بۇل جەكە ادامنىڭ مەسەلەسٸ ەمەس, بۇنى مەملەكەت رەتتەپ, بٸر تٷسٸنٸككە قاراي ەكەلۋ كەرەك. مىسالى, سٷننەت پەن شەيٸت. قۇدايى بٸر, تابىنىپ جٷرگەن قۇبىلاسى بٸر, بٸراق تٷسٸنٸك ەرتٷرلٸ. ادامدى ٶلتٸرۋ دەگەن قالىپتى جاعدايعا اينالىپ بارادى. بٸزدە بۇنىڭ سيندرومدارى باستالىپ تا كەتتٸ. بۇل جاعداي - ٶتە الاڭدايتىن نەرسە. مەملەكەت ەندٸ-ەندٸ تٷسٸنٸپ, ەتەك-جەڭٸن جيناپ, وسى مەسەلەنٸ قولعا الىپ جاتىر.
- مەكتەپكە ورامال تاققان قىزداردى كٸرگٸزبەۋٸ جايىنداعى ساياسي احۋالعا كٶزقاراسىڭىز قانداي?
- بۇل ٶزٸ بٸر قىزىق جاعداي. بۇعان بٸردەڭە دەسەك, قالاي بولار ەكەن?! بٸزدە قۇدايدى تٷسٸنۋ ٶزگەرەك. مەن سٸزگە ساقال جايلى ايتايىن. بٸزدە ساقال قويۋ بار. «بٸز نادان بوپ ٶسٸردٸك, يەكتەگٸ ساقالدى. ٶنەر – جٸگٸت كٶركٸ دەپ, ەسكەرمەدٸك ماقالدى» دەگەن ىبىرايدىڭ ٶلەڭ جولدارىنان انىق كٶرەمٸز. وسى نەرسە بٸزدٸ قۇتقارا الاتىن بولسا, ساقال دەگەن ەشكٸدە دە بار. ساقال قويۋ – ادامنىڭ ەسەيگەندٸگٸنٸڭ, بٸرنەرسە ايتا الاتىندىعىنىڭ بەلگٸسٸ ەدٸ. مەنتاليتەتٸمٸزدە ساقالدى ەلۋدٸ القىمداعان, الپىسقا جاقىنداعان ادام قوياتىن. كٶزٸمٸزگە «ساقالدى ادام» دەسە, اتا ەلەستەتەيتٸن. بٸزدٸڭ تٷسٸنٸگٸمٸزدە ساقال مەسەلەسٸ وسىنداي بولاتىن. قازٸر بەسٸكتەن بەلٸ شىقپاعان جٸگٸتتەرٸمٸز ساقال قويىپ الاتىن بولدى. تٷسٸنٸكسٸز.
فرانتسۋزدىڭ بلەز پاسكال دەگەن فيلوسوفىنىڭ «ٶمٸردە ادامدار ەكٸ توپقا بٶلٸنەدٸ: ٶزدەرٸن تاقۋا سانايتىن كٷنەھارلار جەنە كٷنەھار سانايتىن تاقۋالار». بالپىلداپ اقىل ايتىپ جاتاتىن ادامداردى كٷنەھار ەكەنٸن ٸشتەي سەزەمٸن. كٸمدٸ يشارالاپ وتىرعانىمدى تٷسٸنٸپ وتىرعان شىعارسىڭ. ال ٶزٸن كٷنەھار سانايتىن ادام – ٶزٸن ٶتە از بٸلەم دەپ ەسەپتەيدٸ. ونىڭ ٸشٸندە پروگرەسس بار. مەن كٸشكەنە ساياسي پريزماعا دا اۋىتقىپ ايتايىن. مىسالى, «جاسامپازدىق», «مەڭگٸلٸك ەل» دەگەن سٶزدەردە كٷنەھارلىق يدەيالار تۇرادى. جەكە مەملەكەت تە ادام سەكٸلدٸ دامۋدان تۇرادى. ۇلتتىڭ تەۋباسى بولۋى كەرەك.
تاعى بٸر نەرسە, ادام – پەرٸشتە دە, جانۋار دا ەمەس. ادام پەرٸشتەگە ۇمتىلعان سايىن جانۋارعا ۇقسايدى. ادام قاتەلەسۋدەن تۇرادى. پەرٸشتەلٸككە دە, تازالىققا دا كٷنە ارقىلى جەتەدٸ. ايتىپ كەتتٸم, بٸزدە دٸندٸ قابىلداۋ بٶلەك, يسلامدى قابىلداۋدىڭ مودەلٸ بار. ابايدىڭ «جاماندىق, جاقسىلىق پەن-وعان بٸر بەس, دٸن ٸسٸن, قۇداي ٸسٸن ايىرا الماس» دەگەن ٶلەڭ جولدارى بار. دٸن دەگەن بٶلەك نەرسە, قۇداي دەگەن بٶلەك نەرسە ەكەنٸن كٶرسەتٸپ وتىر. بٸز «دٸندٸ – قۇداي, قۇدايدى – دٸن» دەپ قارايمىز.
مەسەلەن, بٸزدە دٸنتانۋشىلار ٶتە كٶپ, بٸراق قۇدايدى تانيتىندار جوق. دٸن دەگەن – شاريعي ٷكٸمدەر. بەس ۋاقىت نامازدىڭ دۇرىس وقىلۋى, ورازا بىلاي ۇستالادى, قاجىلىق مىنا نەرسەلەردەن تۇرادى دەگەن سيياقتى دٸننٸڭ قاعيداتتارى. «قاعيدا, شاريعاتى ٶزگەرسە دە, تاعريف اللا ەش جەردە ٶزگەرمەدٸ» دەپ ابايدىڭ ايتىپ وتىرعان نەرسەسٸنەن – شاريعات دەگەن نەرسە ٶزگەرمەلٸ ەكەنٸن كٶرەمٸز. قاعيداتتار ەر عاسىرعا ساي, ونىڭ تٷسٸنٸگٸنە ساي بەيٸمدەلٸپ, ٶزگەرٸپ وتىرادى. قۇراندى ۋاقىتتىڭ ٶزٸ تەپسٸرلەيدٸ. بٸراق بٸزدٸڭ سورلىلىعىمىز – ۋاقىتقا كٷش سالماي وتىرعاندىعىمىزدا. سٸرەسٸپ سوناۋ عاسىرداعى كونسەرۆاتورلىق جٷيەگە جابىسىپ وتىرمىز. وسىنى ايتاتىن بٸزدە دٸنتانۋشىلار كٶپ.
مىسالى, «يماندى ادام كٸم?» دەسەك, «ناماز وقيتىن, ورازا ۇستايتىن يماندى ادام ەكەن» دەيمٸز. اقىلدى ادامعا يمان پارىز, يماندى ادامعا عيبادات پارىز. ورازا ۇستاعان ادام دا, ناماز وقىعان ادام دا نەبٸر جاماندىققا بارا الادى. ال يماندى ادام بارا المايدى. «قۇلشىلىق – يماندى كٷزەتۋشٸ» دەيدٸ اباي. يمانى جوق بولسا, نەنٸ كٷزەتٸپ تۇر?!
- سٶزٸڭٸز اۋزىڭىزدا, «يمان مەن قۇلشىلىق – بٶلەك نەرسە» دەدٸڭٸز. بٸز قۇلشىلىق قىلامىز, بٸراق قالاي يماندى بولامىز?
- ەندٸ بۇل سۇمدىق تاقىرىپ. «ماحابباتپەن جاراتقان ادامزاتتى» دەپ ابايدى تالداعاندا ايتتىق. ادامدى «ۋف» دەپ دەم سالىپ, ٶزٸنٸڭ رۋحىنان جاراتتى. بٸزدەر «رۋحىمىز جوق, رۋحىمىز تاپتالعان» دەيمٸز, ال «رۋح دەگەن نە?» دەسەك, جاۋاپ بەرە المايدى. ادام – اللا تاعالانىڭ پروەكتٸسٸ. «كٸم ٶزٸن تانىماسا, قۇدايدى تانىمايدى». قۇدايدى مەككەدەن, مەشٸتتەن ٸزدەيمٸز, قۇداي – سەنٸڭ رۋحىڭ. ٶزٸڭدٸ تانۋ ارقىلى قۇدايعا جەتەسٸڭ. ادام جوق بولسا, اللا تاعالانىڭ مەنٸ جوق. اللا تاعالا ادام ارقىلى دٷنيەنٸ كٶرٸپ تۇر. بۇل جەردە ادام مەن اللانىڭ اراسىندا تىعىز بايلانىس بارىن ۇقپاي جٷرمٸز. قازاقتىڭ «يمان قايدا - جٷرەكتە» دەگەنٸ وسى مەسەلە. ابايدىڭ وتىز سەگٸزٸنشٸ قارا سٶزٸ وسى رۋح مەسەلەسٸن دە, اللانىڭ توقسان توعىز ەسٸمٸن دە بەرٸن تٷسٸندٸرٸپ تۇرعان قۇندى دٷنيە. بٸراق بٸز ونى تٷسٸنۋگە قاۋقارسىز بولىپ وتىرمىز. تانىمنىڭ اۋزىنا قارا قۇلىپ سالىنىپ تۇر.
ابايدىڭ زامانىنان ەشتەڭە ٶزگەرگەن جوق
- فەيسبۋكتە «سەلەفيزمنٸڭ دەرٸسٸن تاپتىم» دەگەن جازباڭىزدى جارييالادىڭىز. قۇلشىلىعى دۇرىس قۇلداردىڭ كٷندەلٸكتٸ دەرٸسٸ. الايدا پەرۋاردٸگەردٸڭ «پرەپاراتى» كٶمەكتەسپەگەن پەندەگە سٸزدٸڭ ۇسىنعان پرەپاراتتارىڭىز كٶمەكتەسە الا ما?
- كٶمەكتەسە المايدى عوي. ٶيتكەنٸ تانىمنىڭ ارتىندا تٷسٸنٸك, سەنٸم بار. بٸز ەندٸ تٷسٸنگەن مەسەلەمٸزدٸ ايتتىق. جوعارىدا دا ايتتىق, بٸزدٸڭ ينديكاتورلارىمىزدىڭ تەزٸنەن ٶتپەگەن دٸن قاۋٸپتٸ. بٸرٸنشٸ بٸز سولاردى ۇسىندىق, ەگەر وسىلاردى بٸلمەيتٸن بولسا, وسىلاردى وقىمايتىن بولسا احۋالىمىز قيىن. سەبەبٸ ولاردى تٷسٸنسە, بٸز بٸر جەرگە توپتاسامىز, تٷسٸنٸگٸمٸز بٸر بولادى. قازاقتىڭ وقىلاتىن كٸتابىندا, ارمانىندا, دٸني تٷسٸنٸگٸندە بٸر تاراپتاندىرۋ دەگەن مەسەلە بار. ال الۋان تٷرلٸ كٸتاپتان الۋان تٷرلٸ دٸن شىعادى. ولار باسقا ەلدٸڭ اۆتوريتەتٸ سول ەلدٸڭ دٸنٸن العا تارتىپ, ٸشتەي بٸزدٸڭ دٸندٸ مويىندامايدى. ورتاق بٸر شەشٸمگە كەلۋدٸ ۇسىنىپ جازعان ماقالام بولاتىن.
- اباي كٶرسەتكەن «ۇساق قۋلىقتان» «ٸرٸ قۋلىققا» قالاي كٶتەرٸلەمٸز?
- ٶتە قيىن سۇراق ەكەن. مەن مىنا نەرسەنٸ ايتقىم كەلەدٸ. اباي كٶتەرگەن مەسەلەلەر سول كٷيٸنشە قالدى. ول تەك كەيٸپكەرلەرٸمەن اۋىستى. ماساقباي, دٷتباي, كٶجەكبايلار اۋىستى, ال مەنٸ, ماعىناسى ٶزگەرگەن جوق. مەنٸڭ ٶزٸمدە دە بار. «بالا تەربيەسٸ, جو-جوق. قوعام تەربيەسٸ, جو-جوق. بٸر-اق نەرسە قالدى, اق قاعاز بەن قالامدى ەرمەك ەتۋ» دەيدٸ اباي. مەنٸڭ دە حەلٸم سونداي. بٸردەڭە ايتقىڭ كەلەدٸ, تٸلٸڭ كەلمەيدٸ, داۋسىڭ شىقپايدى. بۇل بٸر نەرسە باستىرىلىققان كەزدە بولادى. قازاق قوعامى باستىرىلىعىپ جاتىر. ايقايلايسىڭ, بٸراق ٷنٸڭدٸ ەشكٸم دە ەسەپتەمەيدٸ. قوزعالعىڭ كەلەدٸ, قىبىرلاي المايسىڭ. ابايدىڭ زامانىنان ەشتەڭە ٶزگەرگەن جوق. تەك شاپانىن شەشٸپ, گالستۋك تاعىپ, كوستيۋم كيدٸ. بار بولعانى وسى.
- ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن لەززات ماقاش,
ۇلت پورتالى
