Astananyń «Kóktal-1» shaǵynaýdanynda kólemi 30 sharshy metr bolatyn jertólede bir úidiń bes birdei balasy jarym túnde órtke orandy. Balalardyń ata-anasy sol ýaqytta jumysta bolǵan. Bul oqiǵa kóp jurttyń qabyrǵasyn qaiystyryp, júregin aýyrtty. Áleýmettik jelide áleýmettiń kez kelgen ókili syrt qala almaǵan sýyt habar áleýetimizdiń qanshalyqty ekenin kórsetedi. Bul oraida jalpaq jurttyń jan aýyrtar jyr joldarymen de joqtaý aityp jatqanyn baiqaýǵa bolady. Tipti oqýshy qyzdardyń beikúná beineleri men mektepterde jańajyldyq merekede salǵan sýretteri de tótenshe qazanyń qanshalyqty orny tolmas aýyr qaiǵyǵa dýshar etkenin sezindiredi. Bul biteý jaranyń ornyn qalai jazamyz? Óitkeni bul otbasynyń basyndaǵy jaǵdai bizge tańsyq emes qoi.
Qala mańyndaǵy kóbine durys joly, gazy, mektebi, aýrýhanasy joq, bar bolsa da bilim men meditsinalyq qyzmet sapasy kóńil kónshitpeitin, balalar belýardan balshyq keship, aidaladaǵy mektepke qatynaityn nemese qulqyn sáride turyp, jumysqa asyqqan eresekterdiń arasynda avtobýsqa jantalasa minip, qym-qýyt qalaǵa iteńdep jetetin aýyldar az ba? Az emes. Qazaq qoǵamyndaǵy mundai «trýshobalarda» myńdaǵan, tipti júz myńdaǵan adam turyp, Qazaqstannyń bolashaǵy – balalaryn ósirip jatyr. Olardyń arasynda ózi soqqan úiinde turyp jatqandary da, sondaǵy «vremiankalardy» pana etip jatqandary da bar. Órtke oranǵan bul otbasy – sondai kóp halyqtyń biri.
Bul halyqtyń qandai kúide ekenin kórý úshin tańǵy, iá keshki apaq-sapaqta Almatynyń shetine qarai shyqsańyz kóresiz. Qoǵamdyq kóliktiń durys jolǵa qoiylmaǵany sondai, qala mańyndaǵy qujyralaryna jetip alý úshin jantalasqan halyq kúre joldardyń boiynda qol kóterip, taban tozdyrady. «Altyn orda» siiaqty bazarlardyń mańynda kólik jolynyń ekinshi, úshinshi jolaǵyna deiin shyǵyp ketip, kez kelgen kólikti toqtatyp alýǵa asyǵady. Qol kóterip turǵandardyń arasynda otbasylar da, balalar da, bala kótergen áielder de kóp. Bizdegi aýylǵa degen kózqarastyń, ýrbanizatsiianyń kórinisi – osy. Aýylda bolashaq joq bolǵandyqtan, qalany meken etken jurttyń úi salǵany saldy, sala almaǵany osyndai jertólelerdi mise tutty.
Bul elimizdegi ýrbanizatsiia úderisiniń, turǵyn úi saiasatynyń, áleýmettik qorǵaý salasynyń tym jabaiy deńgeide júrgizilip jatqanyna taǵy bir mysal bolady. Sebebi qazir kez kelgen el azamatynyń osy aýmaqtarda óz menshigi nemese týǵan-týysy turady. Al olardyń stihiialy túrde qonystanýyna, onda áleýmettik infraqurylymdardyń bolmaýyna nemese bei-bereket tartylýyna qajetti taldaý júrgizý qoǵamymyzda joqqa tán deýge bolady.
Osy qaiǵyly oqiǵadan eki kún buryn Almatyda sot úkimimen alaiaqtyǵy úshin alty jylǵa sottalǵan ánshiniń prezidenttiń atyna jazdy degen haty jelide taratyldy. Prezidentke jazǵan hatynda ánshi qurbysynyń «Almaty qalasy ákimdiginde tanystary baryn aityp, solardyń kómegi arqyly «Qoljetimdi baspana» memlekettik baǵdarlamasy boiynsha páter alyp bere alatynyn aitqan sózine aldanǵanyn baiandaidy. Sot materialdaryna qarasaq, ánshi óz týystaryna úsh páter, taǵy bir qurbysyna bir páter «alyp bergen». Munda másele alaiaqtyqtyń bolǵan-bolmaǵanynda emes. Áleýmettik turǵyda az qamtylǵan, muqtaj jandarǵa arnalyp jasalatyn, iaǵni áleýmettik teńdikke baǵyttalǵan baǵdarlamalarǵa «ákimdiktegi tanystary» arqyly ortadan kiligip, batpan quiryqty alyp qalýǵa daiyn adamdardyń kóptiginde, ári muny Memleket basshysynyń ózine uialmastan ashyq jaza alatynynda. Osy istegi basty uiymdastyrýshyny batpan quiryqty almaq bolyp aldanǵan 33 adam sotqa bergen. Munda aldanǵandardy kinálaý da orynsyzdaý. Olar da – «ákimdikte isteitinderdiń», iaǵni jemqorlyqtyń qurbany bolyp tur. Biraq olar bul shemanyń jemqorlyqty odan ári órshitetinin, sol arqyly eldegi zań ústemdigine, áleýmettik ádildikke nuqsan keltirip otyrǵandaryn túsine me? Olar baspanaǵa muqtaj bolsa, zańdy jolmen «Qoljetimdi baspana» aiasynda úi alýǵa bolatynyn bilmei me? Menińshe, olardyń kóbi zańdy jolmen úi alý múmkin emes dep oilaidy, iaǵni muqtaj jandardyń ózi araǵa «ákimdiktegi tanysyn» salyp, turǵyn úi máselesin sheshý kerek dep túsinedi. Halyqta mundai «suranys» bolǵanda, «usynystyń» da shyǵatyny belgili.
Esesine, adal jolmen kezekke turyp, burqyraǵan qaǵaz jinap, mekemelerdiń tabaldyryǵyn tozdyratyndar, sol kezegi kelgenshe qujyralarda qońyr tirlik keshetinder qanshama? Olar da «ákimdikte isteitin tanysy barlardyń» úi alǵany týraly estidi. Biraq alaiaqtardyń qulqynyn toltyrýǵa ne aqshasy joq, ne ary jibermeidi, ne memleketke senedi.
Eń ókinishtisi, ol otbasynyń balasy osyndai áleýmettik teńsizdikti, ádiletsizdikti kórip ósedi. Olar da teledidardan jalaýlatqan saltanatty jiyndardy, maqtaý men madaqty, gúldengen el týraly siýjetterdi kórip ósedi. Balshyqty keship bara jatyp nemese avtobýsta qysylyp turyp ol óz memleketi týraly kózqaras qalyptastyrady, sol oimen ósip-jetiledi. Erteń durys bilim alyp, jaqsylyqqa umtylyp, áleýmettik satynyń joǵaryraq tusyna shyǵa alatyndary da bar. Biraq tómen quldyraityndary da kóp. Ókinishke qarai, bizdiń zamannyń tragediiasy osy «vremiankalar» men «akimatta isteitin tanystar» bolyp tur.
Muhtar SEŃGIRBAI,
saiasattanýshy-konfliktolog
"Egemen Qazaqstan"
