Foto: en.iz.ru
22 sáýirde Úndistan baqylaýyndaǵy Kashmir aýmaǵynda qarýly shabýyldan 26 adam qaza tapty. Úndistan úkimeti bul oqiǵa úshin Pákistandy aiyptady, premer-ministr N. Modi armiiaǵa «tolyqtai qarýly qozǵalys erkindigin» berdi belingen aqparattar aityldy.
Sársenbi kúni, 23 sáýirde Úndistannyń syrtqy ister jónindegi memlekettik hatshysy V. Misri Pákistannyń lańkestikke qoldaý kórsetýin aiyptady. Sonymen birge ol sózinde Úndistan men Pákistan arasyndaǵy «Úndi ózen sýy týraly kelisimin» ýaqytsha toqtatatynyn jáne Pakistan sýmen qamtamatsyz etilmeitinin aitty.
Kelesi kúni Pákistan Úndistanmen barlyq eki jaqty kelisimderdi, sonyń ishinde Simla kelisimin toqtatý týraly jariia etti.
Foto: aljazeera.com
Shekara emes baqylaý syzyǵy osy óńirdiń turaqsyzdyǵyn keltirip turǵan mańyzdy faktordyń biri bolyp otyr.
Kashmir qaqtyǵysynyń negizgi sebepteri qandai?
Kashmir aimaǵy Úndi sýbkontinentiniń soltústik-batysynda ornalasqan 222 200 sharshy shaqyrym jerdi alyp jatyr, shamamen 4 million adam Pákistanǵa qarasty óńirde jáne 13 million adam Úndistan basqaratyn óńirde turady.
Kashmir halqynyń basym kópshiligi musylmandar. Pákistan Kashmirdiń soltústik jáne batys bólikterin, atap aitqanda Azad Kashmir, Gilgit jáne Baltistandy basqarady; Al Úndistannyń baqylaýynda ońtústik jáne ońtústik-shyǵys bólikterin, sonyń ishinde Kashmir alqaby jáne onyń eń úlken qalasy Srinagardy, sondai-aq Djammý men Ladakty bar.
1947 jyly Britan otarshyl biliginiń aiaqtalýynan keiin musylmandar qonystanǵan Pákistan jáne Úndi dini taraǵan Úndistan eki el shekaralaryn aiyra bastady. Sol kezde Djammý men Kashmir alqaby siiaqty jergilikti aýdan halyqtary kez kelgen elge qosylýdy tańdai alatyn edi. Alaida, aimaq halqynyń 75%-ǵa jýyǵy musylman bolǵandyqtan, kóptegen pákistandyqtar bul aimaq tabiǵi túrde Úndistanǵa qosylady dep sengen. Óitkeni Pákistan musylmandardyń otany retinde Muhammed Áli basshylyǵymen quryldy. Degenmen bólingennen keiin musylmandardyń kópshiligi Úndistanda qaldy.
Bastapqyda Kashmir halqy eki elden de táýelsizdik alýǵa umtyldy, biraq Pákistan basyp alǵannan keiin, Úndistanǵa qosylýdy tańdady. Bul 1947-1948 jyldardaǵy birinshi soǵysty týdyrdy. Biraq ta eki eldiń tarihshylary jáne tanymal jazýshylary «Kashimer aimaǵy tolyqtai óz elderine táýeldi» dep sanap keledi. 1947 jyldan beri aimaqta eki el arasynda bir neshe ret qaqtyǵystar oran aldy.
Osydan keiin 1972 jyly Úndistan ‒ Pákistan beibitshilik kelisimi Simla kelisimine qol qoidy. Atysty toqtatý syzyǵy resmi túrde Simla kelisiminde baqylaý syzyǵy retinde anyqtaldy. Onda «Pakistan, Úndistan jáne Qytaidyń óz baqylaý aimaqtary bolady» dep bekitilgen.
Foto: britannica.com
Qytai qalai Kashimerdiń bir bóligine ie boldy?
Aimaqtyń soltústik-shyǵysynda, 5000 metr biiktikte ornalasqan Aqsai Chin aimaǵy tarihi turǵydan 19-shy jáne 20-shy ǵasyrdyń basynda Britandyq Úndistan men Qytaidyń shekarasynda ornalasqan adam az qonystanǵan aimaq bolatyn. 1846 jyly Ulybritaniiamen jasalǵan kelisim boiynsha Kashmir koroli Hari Singh Kashmir Koroldiginiń bir bóligin muragerlikke aldy. Qytai kartalary 1930 jyldarǵa deiin, Kashmirdiń soltústik-shyǵys shekarasyn belgileitin Ada-Djonson syzyǵynyń (Ardagh–Johnson Line) ońtústiginde ornalasqanyn moiyndap kelgen edi.
Áitse de 1947 jyly sońǵy bileýshi Hari Singh Úndistanǵa qosylǵysy keletinin bildirgennen keiin, Úndistan Aqsai Chindi óz territoriiasynyń bir bóligi dep sanady. Biraq 1950 jyldardyń basynda Qytai, sol kezdegi kommýnistik bilik kezinde, Tibet pen Shyńjańdy bailanystyratyn jáne Aqsai Chin arqyly ótetin 1200 shaqyrymdyq (745 mil) tas jol saldy. Bul jaǵdaidan keiin Úndistan buryndary qańyrap bos jatqan aimaqty Qytai eliniń iemdengenin moiyndamai, 1954 jyly Ada-Djonson syzyǵynyń boiyndaǵy shekarany resmi bekitýge shaqyrdy ‒ Aqsai Chindi Úndistannyń bir bóligi retinde moiyndaitynyn aitqan. Biraq Qytai «Ulybritaniianyń Aqsai Chin kartaǵa túsetin Ada-Djonson syzyǵyn eshqashan talqylaǵan joq» dep atap aitty.
Sonymen birge Pákistan men Qytai da Kashmirdiń keibir bólikterin kim baqylaityny týraly naqty kelispegen edi. Biraq 1960 jyldardyń basynda eki jaq mámilege keldi: Qytai Pákistan kózdegen jaiylymdardan bas tartty, al onyń ornyna Pákistan Kashmirdiń soltústigindegi shaǵyn aýmaqty Qytaiǵa berdi. Úndistan bolsa bul kelisimdi zańsyz dep sanaidy.
1972 jylǵa deiin úsh eldiń arasyndaǵy shekara daýy toqtamady. Aqyrynda Simla kelisimi atysty toqtatýdy, biraq halyqaralyq deńgeide moiyndalmaǵan shekara bolyp tabylmaityn Baqylaý syzyǵy (LoC) arqyly kelisimge keldi.
Óńirdegi shielenis ary qarai ne bolady? Qalai sheshimin tabady?
Eger Úndistan shynymen de Pákistanǵa qarsy áskeri operatsiia bastasa, Úndistan da qarap jatpaidy. Eki el de ‒ iadrolyq qarýy bar memleketter. Úndistannyń áskeri kólemi men tehnika sany jaǵynan basymdylyǵy bar. Alaida, Pákistannyń qarýly kúshteri jaqynda jańartylǵan. Olardyń basym bóligi Qytaidyń qarlýy tehnikasymen jaraqtanǵan.
Úndistannyń ishki jalpy ónimi (GDP) Pákistannan shamamen 11 ese kóp, al Pákistannyń áskeri shyǵyny shamamen 8 ese artyq. Eger shekara qaqtyǵysy uzaqq sozylsa Úndistan basymdylyqqa ie.
Syrtqy kúshterdiń róli jaǵynan Pákistan belsendi túrde Qytaidan, Túrkiiadan, Saýd Arabiiasynan jáne basqa Taiaý Shyǵys elderinen qoldaý izdeýi mumkin.
Bul jerde aita ketetin bir jait, kazirgi tańda Pákistan úshin sý máselesi mańyzdy bolyp otyr. Eger Úndistan Pákistannyń aýylsharýashylyq óndirisi men áleýmettik turaqtylyǵyna áser etetin Úndi ózeniniń sý máselesinde bir mámlege kelmese, Pákistan Úndistandaǵy sý qoimasy bógetterine qarsy áskeri soqqy berýge májbúr bolýy múmkin.
Qanat Qaharuly, L.N.Gýmilev atyndaǵy
Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń
Aimaqtaný kafedrasy doktoranty
