فوتو: en.iz.ru
22 سەۋٸردە ٷندٸستان باقىلاۋىنداعى كاشمير اۋماعىندا قارۋلى شابۋىلدان 26 ادام قازا تاپتى. ٷندٸستان ٷكٸمەتٸ بۇل وقيعا ٷشٸن پەكٸستاندى ايىپتادى, پرەمەر-مينيستر ن. مودي ارميياعا «تولىقتاي قارۋلى قوزعالىس ەركٸندٸگٸن» بەردٸ بەلٸنگەن اقپاراتتار ايتىلدى.
سەرسەنبٸ كٷنٸ, 23 سەۋٸردە ٷندٸستاننىڭ سىرتقى ٸستەر جٶنٸندەگٸ مەملەكەتتٸك حاتشىسى ۆ. ميسري پەكٸستاننىڭ لاڭكەستٸككە قولداۋ كٶرسەتۋٸن ايىپتادى. سونىمەن بٸرگە ول سٶزٸندە ٷندٸستان مەن پەكٸستان اراسىنداعى «ٷندٸ ٶزەن سۋى تۋرالى كەلٸسٸمٸن» ۋاقىتشا توقتاتاتىنىن جەنە پاكيستان سۋمەن قامتاماتسىز ەتٸلمەيتٸنٸن ايتتى.
كەلەسٸ كٷنٸ پەكٸستان ٷندٸستانمەن بارلىق ەكٸ جاقتى كەلٸسٸمدەردٸ, سونىڭ ٸشٸندە سيملا كەلٸسٸمٸن توقتاتۋ تۋرالى جارييا ەتتٸ.
فوتو: aljazeera.com
شەكارا ەمەس باقىلاۋ سىزىعى وسى ٶڭٸردٸڭ تۇراقسىزدىعىن كەلتٸرٸپ تۇرعان ماڭىزدى فاكتوردىڭ بٸرٸ بولىپ وتىر.
كاشمير قاقتىعىسىنىڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸ قانداي?
كاشمير ايماعى ٷندٸ سۋبكونتينەنتٸنٸڭ سولتٷستٸك-باتىسىندا ورنالاسقان 222 200 شارشى شاقىرىم جەردٸ الىپ جاتىر, شامامەن 4 ميلليون ادام پەكٸستانعا قاراستى ٶڭٸردە جەنە 13 ميلليون ادام ٷندٸستان باسقاراتىن ٶڭٸردە تۇرادى.
كاشمير حالقىنىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ مۇسىلماندار. پەكٸستان كاشميردٸڭ سولتٷستٸك جەنە باتىس بٶلٸكتەرٸن, اتاپ ايتقاندا ازاد كاشمير, گيلگيت جەنە بالتيستاندى باسقارادى; ال ٷندٸستاننىڭ باقىلاۋىندا وڭتٷستٸك جەنە وڭتٷستٸك-شىعىس بٶلٸكتەرٸن, سونىڭ ٸشٸندە كاشمير القابى جەنە ونىڭ ەڭ ٷلكەن قالاسى سريناگاردى, سونداي-اق دجاممۋ مەن لاداكتى بار.
1947 جىلى بريتان وتارشىل بيلٸگٸنٸڭ اياقتالۋىنان كەيٸن مۇسىلماندار قونىستانعان پەكٸستان جەنە ٷندٸ دٸنٸ تاراعان ٷندٸستان ەكٸ ەل شەكارالارىن ايىرا باستادى. سول كەزدە دجاممۋ مەن كاشمير القابى سيياقتى جەرگٸلٸكتٸ اۋدان حالىقتارى كەز كەلگەن ەلگە قوسىلۋدى تاڭداي الاتىن ەدٸ. الايدا, ايماق حالقىنىڭ 75%-عا جۋىعى مۇسىلمان بولعاندىقتان, كٶپتەگەن پەكٸستاندىقتار بۇل ايماق تابيعي تٷردە ٷندٸستانعا قوسىلادى دەپ سەنگەن. ٶيتكەنٸ پەكٸستان مۇسىلمانداردىڭ وتانى رەتٸندە مۇحاممەد ەلي باسشىلىعىمەن قۇرىلدى. دەگەنمەن بٶلٸنگەننەن كەيٸن مۇسىلمانداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ ٷندٸستاندا قالدى.
باستاپقىدا كاشمير حالقى ەكٸ ەلدەن دە تەۋەلسٸزدٸك الۋعا ۇمتىلدى, بٸراق پەكٸستان باسىپ العاننان كەيٸن, ٷندٸستانعا قوسىلۋدى تاڭدادى. بۇل 1947-1948 جىلدارداعى بٸرٸنشٸ سوعىستى تۋدىردى. بٸراق تا ەكٸ ەلدٸڭ تاريحشىلارى جەنە تانىمال جازۋشىلارى «كاشيمەر ايماعى تولىقتاي ٶز ەلدەرٸنە تەۋەلدٸ» دەپ ساناپ كەلەدٸ. 1947 جىلدان بەرٸ ايماقتا ەكٸ ەل اراسىندا بٸر نەشە رەت قاقتىعىستار وران الدى.
وسىدان كەيٸن 1972 جىلى ٷندٸستان ‒ پەكٸستان بەيبٸتشٸلٸك كەلٸسٸمٸ سيملا كەلٸسٸمٸنە قول قويدى. اتىستى توقتاتۋ سىزىعى رەسمي تٷردە سيملا كەلٸسٸمٸندە باقىلاۋ سىزىعى رەتٸندە انىقتالدى. وندا «پاكٸستان, ٷندٸستان جەنە قىتايدىڭ ٶز باقىلاۋ ايماقتارى بولادى» دەپ بەكٸتٸلگەن.
فوتو: britannica.com
قىتاي قالاي كاشيمەردٸڭ بٸر بٶلٸگٸنە يە بولدى?
ايماقتىڭ سولتٷستٸك-شىعىسىندا, 5000 مەتر بيٸكتٸكتە ورنالاسقان اقساي چين ايماعى تاريحي تۇرعىدان 19-شى جەنە 20-شى عاسىردىڭ باسىندا بريتاندىق ٷندٸستان مەن قىتايدىڭ شەكاراسىندا ورنالاسقان ادام از قونىستانعان ايماق بولاتىن. 1846 جىلى ۇلىبريتانييامەن جاسالعان كەلٸسٸم بويىنشا كاشمير كورولٸ حاري سينگح كاشمير كورولدٸگٸنٸڭ بٸر بٶلٸگٸن مۇراگەرلٸككە الدى. قىتاي كارتالارى 1930 جىلدارعا دەيٸن, كاشميردٸڭ سولتٷستٸك-شىعىس شەكاراسىن بەلگٸلەيتٸن ادا-دجونسون سىزىعىنىڭ (Ardagh–Johnson Line) وڭتٷستٸگٸندە ورنالاسقانىن مويىنداپ كەلگەن ەدٸ.
ەيتسە دە 1947 جىلى سوڭعى بيلەۋشٸ حاري سينگح ٷندٸستانعا قوسىلعىسى كەلەتٸنٸن بٸلدٸرگەننەن كەيٸن, ٷندٸستان اقساي چيندٸ ٶز تەرريتوريياسىنىڭ بٸر بٶلٸگٸ دەپ سانادى. بٸراق 1950 جىلداردىڭ باسىندا قىتاي, سول كەزدەگٸ كوممۋنيستٸك بيلٸك كەزٸندە, تيبەت پەن شىڭجاڭدى بايلانىستىراتىن جەنە اقساي چين ارقىلى ٶتەتٸن 1200 شاقىرىمدىق (745 ميل) تاس جول سالدى. بۇل جاعدايدان كەيٸن ٷندٸستان بۇرىندارى قاڭىراپ بوس جاتقان ايماقتى قىتاي ەلٸنٸڭ يەمدەنگەنٸن مويىنداماي, 1954 جىلى ادا-دجونسون سىزىعىنىڭ بويىنداعى شەكارانى رەسمي بەكٸتۋگە شاقىردى ‒ اقساي چيندٸ ٷندٸستاننىڭ بٸر بٶلٸگٸ رەتٸندە مويىندايتىنىن ايتقان. بٸراق قىتاي «ۇلىبريتانييانىڭ اقساي چين كارتاعا تٷسەتٸن ادا-دجونسون سىزىعىن ەشقاشان تالقىلاعان جوق» دەپ اتاپ ايتتى.
سونىمەن بٸرگە پەكٸستان مەن قىتاي دا كاشميردٸڭ كەيبٸر بٶلٸكتەرٸن كٸم باقىلايتىنى تۋرالى ناقتى كەلٸسپەگەن ەدٸ. بٸراق 1960 جىلداردىڭ باسىندا ەكٸ جاق مەمٸلەگە كەلدٸ: قىتاي پەكٸستان كٶزدەگەن جايىلىمداردان باس تارتتى, ال ونىڭ ورنىنا پەكٸستان كاشميردٸڭ سولتٷستٸگٸندەگٸ شاعىن اۋماقتى قىتايعا بەردٸ. ٷندٸستان بولسا بۇل كەلٸسٸمدٸ زاڭسىز دەپ سانايدى.
1972 جىلعا دەيٸن ٷش ەلدٸڭ اراسىنداعى شەكارا داۋى توقتامادى. اقىرىندا سيملا كەلٸسٸمٸ اتىستى توقتاتۋدى, بٸراق حالىقارالىق دەڭگەيدە مويىندالماعان شەكارا بولىپ تابىلمايتىن باقىلاۋ سىزىعى (LoC) ارقىلى كەلٸسٸمگە كەلدٸ.
ٶڭٸردەگٸ شيەلەنٸس ارى قاراي نە بولادى? قالاي شەشٸمٸن تابادى?
ەگەر ٷندٸستان شىنىمەن دە پەكٸستانعا قارسى ەسكەري وپەراتسييا باستاسا, ٷندٸستان دا قاراپ جاتپايدى. ەكٸ ەل دە ‒ يادرولىق قارۋى بار مەملەكەتتەر. ٷندٸستاننىڭ ەسكەري كٶلەمٸ مەن تەحنيكا سانى جاعىنان باسىمدىلىعى بار. الايدا, پەكٸستاننىڭ قارۋلى كٷشتەرٸ جاقىندا جاڭارتىلعان. ولاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ قىتايدىڭ قارلۋى تەحنيكاسىمەن جاراقتانعان.
ٷندٸستاننىڭ ٸشكٸ جالپى ٶنٸمٸ (GDP) پەكٸستاننان شامامەن 11 ەسە كٶپ, ال پەكٸستاننىڭ ەسكەري شىعىنى شامامەن 8 ەسە ارتىق. ەگەر شەكارا قاقتىعىسى ۇزاقق سوزىلسا ٷندٸستان باسىمدىلىققا يە.
سىرتقى كٷشتەردٸڭ رٶلٸ جاعىنان پەكٸستان بەلسەندٸ تٷردە قىتايدان, تٷركييادان, ساۋد ارابيياسىنان جەنە باسقا تاياۋ شىعىس ەلدەرٸنەن قولداۋ ٸزدەۋٸ مۇمكٸن.
بۇل جەردە ايتا كەتەتٸن بٸر جايت, كازٸرگٸ تاڭدا پەكٸستان ٷشٸن سۋ مەسەلەسٸ ماڭىزدى بولىپ وتىر. ەگەر ٷندٸستان پەكٸستاننىڭ اۋىلشارۋاشىلىق ٶندٸرٸسٸ مەن ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىعىنا ەسەر ەتەتٸن ٷندٸ ٶزەنٸنٸڭ سۋ مەسەلەسٸندە بٸر مەملەگە كەلمەسە, پەكٸستان ٷندٸستانداعى سۋ قويماسى بٶگەتتەرٸنە قارسى ەسكەري سوققى بەرۋگە مەجبٷر بولۋى مٷمكٸن.
قانات قاھارۇلى, ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى
ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ
ايماقتانۋ كافەدراسى دوكتورانتى
