– Ulyqbek Orazbaiuly, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń qurylǵanyna, mine, 85 jyl tolyp otyr. Ziialy qaýym kóp shoǵyrlanǵan orda osy shyǵarmashylyq odaqtar ǵoi, sonyń ishinde Jazýshylar odaǵyn sáýleli oidyń, izgiliktiń, jaqsylyqtyń jarshysy sekildi qabyldaý daǵdysyna ál-ázirge nuqsan kele qoiǵan joq. Buryn «sotsialistik realizmge» baǵyndyrylsa da, ádebiet meiirimmen, adaldyqpen, biik sezimdermen qorektenetin, búgingi ádebiet neden nár alyp, qalai tynystap keledi?
– Óte durys aitasyń. Ádebiet ádepten bastalady. Kórkem ádebiet degen ulaǵatty uia – mektep, quttyhana meshit sekildi kieli uǵym, oǵan aram nietpen, aramza kóńilmen aiaq basýǵa bolmaidy, barsań aq júrekpen, adal maqsatpen kirýge tyrys, al únemi bas suǵar bolsań, boidaǵy kúmán men kúnáńnan arylyp, túbinde tazaryp, ishtei baiyp shyǵasyń. Al Jazýshylar odaǵyna, osy kórkem ádebietimizdiń arqasúier asqar taýy ispetti shyǵarmashylyq uiymǵa 85 jyl tolǵany týraly oi tarihtyń tereń qatparlaryna jeteleidi.
XVIII ǵasyrda ómir súrgen Ýgo Foskolo degen italialyq aqyn: «Ádebiet – eń erkin de táýelsiz óner, eger ol satqyn bolsa, soqyr tiyndyq quny joq» degen eken. Óziń aityp otyrǵan sotsialistik realizm – qylyshy jalańdaǵan tsenzýranyń kindigi bir egizi bolǵandyqtan shyǵarmashylyq erkindikti shektep, bodan júieniń bodaýyna bailap bergeni, táýelsizdigin tuqyrtyp baqqany aqiqat. Ideologiialyq doktrinanyń qoljaýlyǵyna ainalyp, soiylyn soǵýǵa májbúr bolǵan sondai surqyltai zamannyń ózinde bizdiń shynaiy shyǵarmashylarymyz kórkem shyndyqqa júgine bilip, ádebiettiń asyl muratynan ainymaýǵa tyrysty. Óziń tamyryn tap basyp, tarata aityp otyrǵandai, izgiliktiń izin salyp, meiirim men qaiyrymnyń qazynasy bola aldy. «Qasqa aiǵyrdyń tuqymy qasqa týmasa da, tóbel týady» degendei, búgingi ádebiet – keshegi ádebiettiń bel balasy. Degenmen, onyń ishinde «ishten shyqqan shubar jylan» da, «ala da, qula da» bar. Sebep qoǵamdyq formatsiiamen birge shyǵarmashylyq izdenisterdiń de arnasy, baǵyt-baǵdary ózgerdi. Ekinshiden, aýyzdyq-noqta, kisen-shiderden ada-kúde arylǵan jańa, azat dáýirdiń ápergen jańa múmkindikteri týyp, qalamgerlerge internet pen áleýmettik júieler arqyly álem kitaphanalaryna emin-erkin kirip, álem ádebietimen qalaǵanyńsha sýsyndaýǵa keń jol ashyldy. Býrjýaziialyq qoǵamǵa kóz juma qoiyp ketkenimizben, ádebiettiń ejelden izgilikke, adamsúigishtikke baýlityn fýnktsiiasy báribir bulji qoiǵan joq.
– «Ádebi ómir shejiresi» atty anyqtamalyqty paraqtai otyryp, Qazaqstan jazýshylarynyń I sezinde sóilegen S.Seifýlinniń sózinen bastap, Odaqtyń, jalpy ádebiettiń ósip-órkendeý protsesine uiytqy bolǵan I.Jansúgirovtiń, odan keiingi jyldardaǵy S.Muqanov, Ǵ.Mustafin, Ǵ.Músirepov, Á.Álimjanov, J.Moldaǵaliev, O.Súleimenov, Q.Naimanbaev, N.Orazalin jasaǵan baiandamalarmen tanysyp, ár kezeńdegi ádebiettiń taǵdyry da, kótergen júgi de ártúrli bolǵanyn baǵamdadyq. Táýelsizdiktiń otyz jyldyǵyn túiindeitin tustaǵy ádebietke qoiylatyn basty suraq: qoǵam kútken jańa dáýir keiipkeriniń beinesi eles kúiinde kele me, álde jasaldy ma?
– Tyńnan tartylǵan táýelsizdik taqyryby alǵashqy on jyldyqta jedel tolǵaityn aqyndar bolmasa, prozashylar úshin ońai shaǵyla qoimaityn biteý tas jańǵaqqa ainalǵany ras. Óitkeni jetpis jyl boiy somdalyp kelgen minsiz minezdi jaǵymdy keiipker, unamdy obraz jasaý tásili jańa zamanǵa laiyqsyz kórindi. Naryq zamany adamdy da, qoǵamdy da yqty-jarǵa kónbeitin ymyrasyz, yryqsyz yńǵaiyna búktep baqty. Degenmen qazaq prozasy aýzyn qý shóppen súrtip otyryp qalmady, kibirtiktep bastasa da, jańa kezeńniń keshenine kerek kirpishin quiyp, qabyrǵasyn qalaýǵa kiristi, ótkennen qalǵan ketikti biteýdi qolǵa aldy. Prozada alǵash alǵa umtylǵan jastar men jasamystar boldy: Ǵabiden Qulahmetov, Talasbek Ásemqulov, Júsipbek Qorǵasbek, Talaptan Ahmetjan, Nurǵali Oraz, Didar Amantai, Aigúl Kemelbaeva, Nurjan Qýantaiuly, Talǵat Keńesbaev, Sáýle Dosjanova, taǵy basqa búgingi kúnniń tynysyn sezdiretin áńgime, povest, romandaryn usyndy. Keiinirek kúndei kúrkirep, aýyr artilleriia qosyldy: Ábish Kekilbaiuly, Qabdesh Jumadilov, Muhtar Maǵaýin, Sherhan Murtaza, Ákim Tarazi, Ánes Sarai, Tólen Ábdik, Dýlat Isabekov, Beksultan Nurjeke, Sofy Smatai, Qajyǵali Muhametqaliev, Kádirbek Segizbaiuly, Tynymbai Nurmaǵanbetov, Marhabat Baiǵut, Nesipbek Dáýtaiuly, Didahmet Áshimhanuly, Álibek Asqarov, Serik Baihonov, Qýandyq Túmenbai, Rahymjan Otarbaev jáne taǵy basqa ómirsheń áńgimelerine tirkestire kesek-kesek týyndylar usyndy.
Izdegen adam osy qalamgerlerdiń jáne aty atalmaǵan jas jazýshylardyń jańa shyǵarmalarynan jańa dáýir keiipkerlerin jazbai tabary sózsiz.
– Ádebi janrlar jumysy qalai úilestirilip otyr? Buryn daǵdarys jalpy ádebiettiń basynda turǵandai kórinetin, al qazir jekelegen janrlardyń ǵana tyǵyryqqa tirelip otyrǵany baiqalady. Janrlardyń baǵyty, damý deńgeii qalai? Ádebietshilerdiń shyǵarmashylyǵy shyndap oi eleginen ótkizilip, shynaiy baǵasyn der kezinde alyp jatyr ma?
– Proza men poeziia, dramatýrgiia salalarynda aýyz toltyryp aitýǵa turatyn týyndylar dúniege keldi. Dýlat Isabekov aǵamyz dramatýrgiia týyn Eýropa teatrlarynda jelbiretip júr. Sultanáli Balǵabai, Iranǵaiyp, Ermek Amanshaev, Serik Asylbek, Roza Muqanova, Dýman Ramazan, Mádina Omarova, taǵy basqa dramatýrgterdiń pesalary óz kórermenin tapqanyna kýámiz. Poeziiadan Temirhan Medetbek, Israil Saparbai, Járken Bódeshuly, Nesipbek Aituly, Esenǵali Raýshanov, Serik Aqsuńqaruly, Gúlnar Salyqbaeva, Tynyshtyqbek Ábdikákimov, Meiirhan Aqdáýletuly, Baibota Qoshym-Noǵai, Ertai Ashyqbai, Ǵalym Jailybai, Baýyrjan Jaqyp, Murat Shaimaran, Maraltai, Talǵat Eshenuly, Baqytjan Aldiiar, Baqyt Bedelhan, Jaras Sársek, Aqberen Elgezek, Erlan Júnis, taǵy basqa aqyndardyń zamanaýi jyrlary men poemalarynda jańa dáýir tynystap tur.
Sondai-aq ol janrlarmen qatarlasa satira men balalar, jastar ádebieti de oidaǵydai damyp keledi. Biraq búkil janrdaǵylardyń bári birdei shynaiy baǵasyn ýaqtyly alyp jatyr dep aita almaimyn. Sebebi biz kórkem syndy óristete almai otyrmyz. Áliia Bópejanova, Baqyt Sarbalaev, Tursynjan Shapai, Ámirhan Meńdeke siiaqty sarabdal synshylar qaǵynan bezgen kiiktei ózge óriske aýyp, et jaqyn janrlaryna jolamai júr. Ádebi synǵa bul kúnde Ámina Qurmanǵalieva, Amangeldi Keńshilikuly, Baǵashar Tursynbaiuly siiaqty taǵy basqa biren-saran ǵana saýsaqpen sanarlyqtai daryndy, talǵampaz qalamgerler bolmasa, kóbi betteitin emes. Al shyǵarmalarǵa degen qoǵamdyq pikirdi oiatatyn da, paiymdap, tujyrymdaityn da, túiindi sózin aitatyn da synshylar qaýymy ekeni aian.
– Jazýshylar odaǵynyń aimaqtaǵy bólimshe basshylary qaita taǵaiyndaldy. Kópshiligi jastar. Jastarǵa basymdyq berýdiń syryna toqtalsańyz...
– Aimaqtaǵy bólimshe basshylarynyń ishinen Qaraǵandydaǵy filial direktory, aqiyq aqyn Serik Aqsuńqaruly elden buryn ótinish berip, óz erkimen jumystan bosatýdy surap, ornyna talantty prozashy ári aqyn, «Qasym» jýrnalynyń bas redaktory Serik Saǵyntaidy usyndy. Kóp uzamai Jambyl oblystyq bólimshe bastyǵy kórnekti prozashy Nesipbek Dáýtaiuly da óz ornyna talantty aqyn Hamit Esamandy qoiýdy ótindi. «Aq Jaiyqtyń aq shaǵalasy» atanǵan aqyn apamyz Aqushtap Baqtygereeva da, Kerekýdegi kúresker aqyn, filial basshysy Arman Qani da keiingi kezderi sondai ótinish bildirýde. Másele – mazasyz mindetten moiyn bosatyp, biryńǵai shyǵarmashylyqpen alańsyz ainalyssam degen bailamda.
– Onda ýaqyttyń jańa talaby jumystyń da jańasha tásili men formasyn qajet etetini belgili. Basqarmanyń tóraǵalyǵyna kelgeli basqarýdyń qandai qiyndyǵymen betpe-bet keldińiz? Qandai oi túiip jatyrsyz? Qazaqstan Jazýshylar odaǵy qalai ómir súrip jatyr?
– Qudaiǵa shúkir, ádebietti qurmetteitin, qalamgerlerge janashyr abzal azamat tabylyp, Jazýshylar odaǵyn tyǵyryqtan alyp shyǵýǵa qolushyn berdi. Ózimiz de «Kúndiz otyrmadym, túnde uiyqtamadym, qyzyl qanymdy aǵyzdym» dep Kúltegin jyrlaǵandai, kúni-túni tynymsyz jumys istep, qarajat tabýǵa negizdelgen kóptegen jańa joba jasap, iske qostyq. Sóitip shash aǵartyp, júike juqartyp, júrekti qysqan nebir qiyndyqtyń bári bastyǵyrylyp kórgen tústei bolyp qaldy.
Bizdi qutqarǵan «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy boldy. Jańa jobalardyń arqasynda qorjynymyzǵa tam-tumdap bolsa da qarjy túse bastady. Qyzmetkerlerimizge aqyryndap ailyq tólep, uiymymyzdyń moinyna jyldap jinalǵan salyqtar men nesielerden birtindep qutylyp, jumys yrǵaǵyn qalypty jaǵdaiǵa túsirdik. Meljemdi jobalardy qolǵa alyp, Astananyń 20 jyldyǵyna arnalǵan halyqaralyq poeziia festivali, dúbirli eýraziialyq jazýshylar forýmy, biyl kóktemde Nur-Sultan qalasynda ótken Jibek joly boiyndaǵy astanalar qalamgerleriniń forýmyn uiymdastyryp, ózimizdi iste synap kórdik. Kele-kele asa iri megajobaǵa táýekel ettik. Ol – biyl qyrkúiektiń basynda elordada ótken búkil Aziia jazýshylarynyń I forýmy. Aziianyń 44 memleketiniń 38-inen 80-ge tarta qalamger qatysqan bul basqosý mádeniet pen ádebiet tarihyna kirdi. Buǵan deiin mundai forým elimizde bir-aq ret, 46 jyl buryn Almatyda Aziia-Afrika jazýshylarynyń V konferentsiiasy retinde ótkizilgen bolatyn. Osy kezdesýler kezinde kóptegen eldiń Jazýshylar uiymdarymen memorandýmdarǵa qol qoiyp, ózara bailanystar ornattyq.
– Talantty adamdar tirshilikke ikemsiz keledi dep qorǵashtap keldik, endigi naryqtyń qatal zańy men erejesin qalamgerlerdiń jas-jasamysy bar, tolyqtai túsinip, moiynsunyp qalǵan bolar?
– Túsinýin túsindi ǵoi. Biraq odan ne paida? Qoǵamdyq formatsiia aýyssa da, qalamgerlerdiń basym kópshiliginiń minez-qulqy jańa zamanǵa beiimdele almai otyr. Jaratqan aqyn-jazýshyǵa qalamgerlik daryn bergenimen, kommertsiialyq qabilet bermegen. Kesheden búginge attaǵan aǵa býyn jazýshylardyń biren-sarany bolmasa, negizinen, shyǵarma jazýdan basqany bilmeitin olaq, orasholaq, beiǵam, kóbisi sózge pysyq bolǵanymen, óziń baiqaǵandai, tirshilik pen turmysqa ikemsiz, alym-berim saýdadan maqrum, naryqtyń qatygez ezgisinen qorǵanýǵa qabiletsiz keledi. Moiynsunǵany sonshalyq, «Qudai saldy – biz kóndik» degen qorǵansyz kúide. Bir zamandaǵy kúrep alardai qalamaqy taǵy joq. Sondyqtan da biz olarǵa qarjylai, materialdyq jáne moraldyq kómek bolsyn dep oblys ákimderine hat jazyp, jergilikti qalamgerlerge grant, stipendiia taǵaiyndaýyn, marapattar áperip, kitaptaryn shyǵaryp berýin surap otyrmyz.
Birneshe oblystyń ádebietti qurmettei biletin mártebeli ákimderi usynystarymyzǵa qulaq asyp, joba-josparlarymyzdy qoldap, qýattap otyr. Ásirese bizdiń bastamalarymyzǵa únemi oń kózben qaraityn Atyraý oblysynyń ákimi Nurlan Noǵaev pen Almaty qalasynyń ákimi Baqytjan Saǵyntaevtyń, Aqtóbe oblysynyń ákimi Ońdasyn Orazalinniń qalamgerlerge degen asa zor janashyrlyǵyn atap aitýdy paryzym dep sanaimyn. Olar ádebiet álemine úlken qamqorlyq jasap keledi. Sondyqtan olarǵa jáne elordamyzdaǵy Abai dańǵylynyń kórnekti jerinen «Qalamgerler alleiasyn» ashyp, qos jaǵalaýdyń toǵysqan tusynan Jazýshylar odaǵynyń filialyna eńseli ǵimarat syilap, ishin jihazǵa toltyryp, kommýnaldyq shyǵyndaryna deiin sheship bergen Nur-Sultan qalasynyń ákimi Altai Kólginovke alǵysymyz zor. Sondai-aq jas qalamgerlerge kóńil bólgen Almaty, Qaraǵandy, Aqmola, Jambyl oblystarynyń basshylary Amandyq Batalovqa, Jeńis Qasymbekke, Ermek Marjyqpaevqa, taǵy basqa jáne «Abai álemi» kitaphanasyn shyǵaryp otyrǵan Shyǵys óńiriniń ákimi Danial Ahmetovke, sonymen qatar kórikti kóshelerine uly Abaidan bastap Aqberenge deiingi aqyndardyń jyr shýmaqtary men kórnekti sýretterin jarqyrata ilip, Shymkentke poeziialyq shyrai qosqan jas ákim Erlan Aitahanovqa rizashylyq bildiremiz.
– Osy ýaqytqa deiin halyq qolyna qalam ustaǵan myqtylardyń iir-qiyr minezine keshirimmen qarap, múmkindiginshe qadirlep, alaqanyna salyp aialap baqty. Olardyń uǵymynda aqyn aqyn emes, perishte edi. Jazýshyny da pir tutyp, ár shyǵarmasyna tabyndy. Biraq sóitse de syn saǵattarynda, taǵdyry tarazyǵa tartylyp jatatyn tusta únsiz qalsa, qara orman qazaqtyń olardy keshire almaityn qataldyǵy da bar. Halyq qazir qalamgerdi dál osylai qadirlei me, bilik onyń sózimen keshegidei sanasa ma?
– Ondai kózqaras áli de bar. Jazýshylarymyzdyń alǵy shebinde aýzy dýaly aqsaqaldarymyz ben qai ortada bolsyn bátýáli pikir, ornyqty oi aita biletin bilikti, bedeldi qairatkerlerimiz joq emes. Eldik máselelerde, til mártebesi, jer taǵdyry tartysqa túsken almaǵaiyp tustarda qalamger qaýym «betiń bar, júziń bar» demei bilikke óz kesimin aita bildi. Ásirese aǵa býynnyń árqashan da shyndyq biiginen tabylyp, kúreskerlik, qairatkerlik tuǵyrdan kóringenine tarih kýá. Olarmen halyq ta, bilik te sanasady. Biraq buryn ult múddesin qorǵap júrgen biren-saran asa bedeldi jasy úlken aǵa qalamdastarymyz keiingi ýaqyttardaǵy basqosýlarda minbege shyǵa qalsa, eldiń, ádebiettiń jaiynan buryn ózderin ózderi dáripteýge den qoia bastaǵany baiqalady. Halyq qazanyn qainatýda sharshap-shaldyǵyp jatsa da, olarǵa Alash jurty riza. Demek, kóptiń oiyn aitýda olardyń sózin jalǵaityn, ornyn basatyn jańa býyn qalam qairatkerleri kerek. Qai jazýshyǵa bolsyn qalaýlysyndai qaraityn halyq bizden medeý bolar minez, demeý bolar sóz kútedi.
– Sońǵy ýaqytta Odaq tóńireginde de, PEN-klýb jaǵynda da ádebi forýmdar jii ótkizilip júr. Álemniń ár elinen keletin qalamgerlerdiń árqaisysy da aǵylshyn tilinde aǵyp turady, orysshasy da sý tógilmes jorǵadai. Al bizdiń qalamgerlerimizdiń shet tilinen maqrum bolýyn nemen túsindirsek bolady?..
– Ras, ulttyq ádebietke degen oń kózqaras qalyptasyp keledi. Prezident pen onyń Ákimshiligi, Memlekettik hatshy, ákimder men ministrler Jazýshylar odaǵyna moiyn buryp, qulaq túrip, qoldai bastaǵanyna shúkirshilik aitamyz. Olardyń alqaýymen «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasy aiasynda «Ádebi ólketaný» jobasyn iske asyrdyq. Sonyń arqasynda aýyldan, ólke tarihynan qol úzip qalǵan qanshama qalamger el men jerdi aralap, jańa shyǵarmalar jazyp, qalamaqysyn aldy. Jazǵandary endi kitap bolyp jaryq kórmekshi.
Qazaq ádebietiniń eki tomdyq antologiiasy BUU-nyń álemge eń kóp taraǵan alty tiline aýdarylyp, tusaýkeserleri birinen soń biri ótip jatyr.
Til bilý týraly birer sóz. Kóp til bilgen adam kósheli keledi. Oǵan Murat Áýezov, Esenǵali Raýshanov, Baqytjan Qanapiianov, Dáýren Berikqajyuly, Tanagóz Tolqynqyzyn mysalǵa tartar edim. Olar qazaq ádebietiniń kúlli dúniege qanat jaiýyna zor eńbek sińirip júr. Buryn bizde orys tilinen basqa shet tilin bilýge degen ynta bolmaǵan. Suranys bolmaǵan soń ynta qaidan bolsyn?
Al byltyrdan beri uiymdastyrylǵan halyqaralyq forýmdardan keiin qalamgerler qaýymynda ondai suranys paida boldy. Shet tilderdiń, sonyń ishinde aǵylshyn tiliniń qajettiligi anyq sezildi. Muny úsh tuǵyrly tilge qarsy bolyp júrgen keibir qalamdastarymyzdyń ózderi ishtei moiyndady. Biz Aziia forýmyn ótkizerde Jazýshylar odaǵyna shet tilderin meńgergen kileń jastardy jumysqa tarttyq, oǵan qosa «Tomas ediýkeishn» kompaniiasynan eki muǵalim jaldap, qyzmetkerlerimizdi jaz boiy aǵylshyn tili kýrsynan ótkizdik. «Jeti tildi bilgen er jeti jurttyń qamyn jer» degen bar. Bizdiń aqyn-jazýshylarymyz jeti jurttyń qamyn jemei-aq, óz shyǵarmasynyń qamyn jeýi úshin de til bilýi qajet ekenin baǵamdap qaldy. Óz qazanynda ózi qainai bermei, sheteldik qalamdastarymen aralasyp, shet tiline aýdarylatyn kezeń keldi. Bul til bilý máselesinde qazirdiń ózinde jastardyń moiny ozyq tur.
– Biz, ádette, aqyn men jazýshynyń óz bolmysyn jazǵan shyǵarmasynan tanyp jatamyz. «Aqynnan keler qaýip joq, eger onyń ashýyna timeseń» dep keletin óleń joldary bolýshy edi. Aqyn retinde sizdi ne ashyndyrady, ne ashýlandyrady?
– Kópe-kórineý jasalǵan ádiletsizdik ashyndyrady, jalǵandyq pen ekijúzdilikten jek kóretinim joq.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aigúl AHANBAIQYZY,
