– ۇلىقبەك ورازبايۇلى, قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ قۇرىلعانىنا, مٸنە, 85 جىل تولىپ وتىر. زييالى قاۋىم كٶپ شوعىرلانعان وردا وسى شىعارماشىلىق وداقتار عوي, سونىڭ ٸشٸندە جازۋشىلار وداعىن سەۋلەلٸ ويدىڭ, ٸزگٸلٸكتٸڭ, جاقسىلىقتىڭ جارشىسى سەكٸلدٸ قابىلداۋ داعدىسىنا ەل-ەزٸرگە نۇقسان كەلە قويعان جوق. بۇرىن «سوتسياليستٸك رەاليزمگە» باعىندىرىلسا دا, ەدەبيەت مەيٸرٸممەن, ادالدىقپەن, بيٸك سەزٸمدەرمەن قورەكتەنەتٸن, بٷگٸنگٸ ەدەبيەت نەدەن نەر الىپ, قالاي تىنىستاپ كەلەدٸ?
– ٶتە دۇرىس ايتاسىڭ. ەدەبيەت ەدەپتەن باستالادى. كٶركەم ەدەبيەت دەگەن ۇلاعاتتى ۇيا – مەكتەپ, قۇتتىحانا مەشٸت سەكٸلدٸ كيەلٸ ۇعىم, وعان ارام نيەتپەن, ارامزا كٶڭٸلمەن اياق باسۋعا بولمايدى, بارساڭ اق جٷرەكپەن, ادال ماقساتپەن كٸرۋگە تىرىس, ال ٷنەمٸ باس سۇعار بولساڭ, بويداعى كٷمەن مەن كٷنەڭنان ارىلىپ, تٷبٸندە تازارىپ, ٸشتەي بايىپ شىعاسىڭ. ال جازۋشىلار وداعىنا, وسى كٶركەم ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ ارقاسٷيەر اسقار تاۋى ٸسپەتتٸ شىعارماشىلىق ۇيىمعا 85 جىل تولعانى تۋرالى وي تاريحتىڭ تەرەڭ قاتپارلارىنا جەتەلەيدٸ.
XVIII عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن ۋگو فوسكولو دەگەن يتاليالىق اقىن: «ەدەبيەت – ەڭ ەركٸن دە تەۋەلسٸز ٶنەر, ەگەر ول ساتقىن بولسا, سوقىر تيىندىق قۇنى جوق» دەگەن ەكەن. ٶزٸڭ ايتىپ وتىرعان سوتسياليستٸك رەاليزم – قىلىشى جالاڭداعان تسەنزۋرانىڭ كٸندٸگٸ بٸر ەگٸزٸ بولعاندىقتان شىعارماشىلىق ەركٸندٸكتٸ شەكتەپ, بودان جٷيەنٸڭ بوداۋىنا بايلاپ بەرگەنٸ, تەۋەلسٸزدٸگٸن تۇقىرتىپ باققانى اقيقات. يدەولوگييالىق دوكترينانىڭ قولجاۋلىعىنا اينالىپ, سويىلىن سوعۋعا مەجبٷر بولعان سونداي سۇرقىلتاي زاماننىڭ ٶزٸندە بٸزدٸڭ شىنايى شىعارماشىلارىمىز كٶركەم شىندىققا جٷگٸنە بٸلٸپ, ەدەبيەتتٸڭ اسىل مۇراتىنان اينىماۋعا تىرىستى. ٶزٸڭ تامىرىن تاپ باسىپ, تاراتا ايتىپ وتىرعانداي, ٸزگٸلٸكتٸڭ ٸزٸن سالىپ, مەيٸرٸم مەن قايىرىمنىڭ قازىناسى بولا الدى. «قاسقا ايعىردىڭ تۇقىمى قاسقا تۋماسا دا, تٶبەل تۋادى» دەگەندەي, بٷگٸنگٸ ەدەبيەت – كەشەگٸ ەدەبيەتتٸڭ بەل بالاسى. دەگەنمەن, ونىڭ ٸشٸندە «ٸشتەن شىققان شۇبار جىلان» دا, «الا دا, قۇلا دا» بار. سەبەپ قوعامدىق فورماتسييامەن بٸرگە شىعارماشىلىق ٸزدەنٸستەردٸڭ دە ارناسى, باعىت-باعدارى ٶزگەردٸ. ەكٸنشٸدەن, اۋىزدىق-نوقتا, كٸسەن-شٸدەردەن ادا-كٷدە ارىلعان جاڭا, ازات دەۋٸردٸڭ ەپەرگەن جاڭا مٷمكٸندٸكتەرٸ تۋىپ, قالامگەرلەرگە ينتەرنەت پەن ەلەۋمەتتٸك جٷيەلەر ارقىلى ەلەم كٸتاپحانالارىنا ەمٸن-ەركٸن كٸرٸپ, ەلەم ەدەبيەتٸمەن قالاعانىڭشا سۋسىنداۋعا كەڭ جول اشىلدى. بۋرجۋازييالىق قوعامعا كٶز جۇما قويىپ كەتكەنٸمٸزبەن, ەدەبيەتتٸڭ ەجەلدەن ٸزگٸلٸككە, ادامسٷيگٸشتٸككە باۋليتىن فۋنكتسيياسى بەرٸبٸر بۇلجي قويعان جوق.
– «ەدەبي ٶمٸر شەجٸرەسٸ» اتتى انىقتامالىقتى پاراقتاي وتىرىپ, قازاقستان جازۋشىلارىنىڭ ٸ سەزٸندە سٶيلەگەن س.سەيفۋليننٸڭ سٶزٸنەن باستاپ, وداقتىڭ, جالپى ەدەبيەتتٸڭ ٶسٸپ-ٶركەندەۋ پروتسەسٸنە ۇيىتقى بولعان ٸ.جانسٷگٸروۆتٸڭ, ودان كەيٸنگٸ جىلدارداعى س.مۇقانوۆ, ع.مۇستافين, ع.مٷسٸرەپوۆ, ە.ەلٸمجانوۆ, ج.مولداعاليەۆ, و.سٷلەيمەنوۆ, ق.نايمانباەۆ, ن.ورازالين جاساعان باياندامالارمەن تانىسىپ, ەر كەزەڭدەگٸ ەدەبيەتتٸڭ تاعدىرى دا, كٶتەرگەن جٷگٸ دە ەرتٷرلٸ بولعانىن باعامدادىق. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ وتىز جىلدىعىن تٷيٸندەيتٸن تۇستاعى ەدەبيەتكە قويىلاتىن باستى سۇراق: قوعام كٷتكەن جاڭا دەۋٸر كەيٸپكەرٸنٸڭ بەينەسٸ ەلەس كٷيٸندە كەلە مە, ەلدە جاسالدى ما?
– تىڭنان تارتىلعان تەۋەلسٸزدٸك تاقىرىبى العاشقى ون جىلدىقتا جەدەل تولعايتىن اقىندار بولماسا, پروزاشىلار ٷشٸن وڭاي شاعىلا قويمايتىن بٸتەۋ تاس جاڭعاققا اينالعانى راس. ٶيتكەنٸ جەتپٸس جىل بويى سومدالىپ كەلگەن مٸنسٸز مٸنەزدٸ جاعىمدى كەيٸپكەر, ۇنامدى وبراز جاساۋ تەسٸلٸ جاڭا زامانعا لايىقسىز كٶرٸندٸ. نارىق زامانى ادامدى دا, قوعامدى دا ىقتى-جارعا كٶنبەيتٸن ىمىراسىز, ىرىقسىز ىڭعايىنا بٷكتەپ باقتى. دەگەنمەن قازاق پروزاسى اۋزىن قۋ شٶپپەن سٷرتٸپ وتىرىپ قالمادى, كٸبٸرتٸكتەپ باستاسا دا, جاڭا كەزەڭنٸڭ كەشەنٸنە كەرەك كٸرپٸشٸن قۇيىپ, قابىرعاسىن قالاۋعا كٸرٸستٸ, ٶتكەننەن قالعان كەتٸكتٸ بٸتەۋدٸ قولعا الدى. پروزادا العاش العا ۇمتىلعان جاستار مەن جاسامىستار بولدى: عابيدەن قۇلاحمەتوۆ, تالاسبەك ەسەمقۇلوۆ, جٷسٸپبەك قورعاسبەك, تالاپتان احمەتجان, نۇرعالي وراز, ديدار امانتاي, ايگٷل كەمەلباەۆا, نۇرجان قۋانتايۇلى, تالعات كەڭەسباەۆ, سەۋلە دوسجانوۆا, تاعى باسقا بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ تىنىسىن سەزدٸرەتٸن ەڭگٸمە, پوۆەست, روماندارىن ۇسىندى. كەيٸنٸرەك كٷندەي كٷركٸرەپ, اۋىر ارتيللەرييا قوسىلدى: ەبٸش كەكٸلبايۇلى, قابدەش جۇمادٸلوۆ, مۇحتار ماعاۋين, شەرحان مۇرتازا, ەكٸم تارازي, ەنەس ساراي, تٶلەن ەبدٸك, دۋلات يسابەكوۆ, بەكسۇلتان نۇرجەكە, سوفى سماتاي, قاجىعالي مۇحامەتقاليەۆ, كەدٸربەك سەگٸزبايۇلى, تىنىمباي نۇرماعانبەتوۆ, مارحابات بايعۇت, نەسٸپبەك دەۋتايۇلى, ديداحمەت ەشٸمحانۇلى, ەلٸبەك اسقاروۆ, سەرٸك بايحونوۆ, قۋاندىق تٷمەنباي, راحىمجان وتارباەۆ جەنە تاعى باسقا ٶمٸرشەڭ ەڭگٸمەلەرٸنە تٸركەستٸرە كەسەك-كەسەك تۋىندىلار ۇسىندى.
ٸزدەگەن ادام وسى قالامگەرلەردٸڭ جەنە اتى اتالماعان جاس جازۋشىلاردىڭ جاڭا شىعارمالارىنان جاڭا دەۋٸر كەيٸپكەرلەرٸن جازباي تابارى سٶزسٸز.
– ەدەبي جانرلار جۇمىسى قالاي ٷيلەستٸرٸلٸپ وتىر? بۇرىن داعدارىس جالپى ەدەبيەتتٸڭ باسىندا تۇرعانداي كٶرٸنەتٸن, ال قازٸر جەكەلەگەن جانرلاردىڭ عانا تىعىرىققا تٸرەلٸپ وتىرعانى بايقالادى. جانرلاردىڭ باعىتى, دامۋ دەڭگەيٸ قالاي? ەدەبيەتشٸلەردٸڭ شىعارماشىلىعى شىنداپ وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸلٸپ, شىنايى باعاسىن دەر كەزٸندە الىپ جاتىر ما?
– پروزا مەن پوەزييا, دراماتۋرگييا سالالارىندا اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇراتىن تۋىندىلار دٷنيەگە كەلدٸ. دۋلات يسابەكوۆ اعامىز دراماتۋرگييا تۋىن ەۋروپا تەاترلارىندا جەلبٸرەتٸپ جٷر. سۇلتانەلٸ بالعاباي, يرانعايىپ, ەرمەك امانشاەۆ, سەرٸك اسىلبەك, روزا مۇقانوۆا, دۋمان رامازان, مەدينا وماروۆا, تاعى باسقا دراماتۋرگتەردٸڭ پەسالارى ٶز كٶرەرمەنٸن تاپقانىنا كۋەمٸز. پوەزييادان تەمٸرحان مەدەتبەك, يسرايل ساپارباي, جەركەن بٶدەشۇلى, نەسٸپبەك ايتۇلى, ەسەنعالي راۋشانوۆ, سەرٸك اقسۇڭقارۇلى, گٷلنار سالىقباەۆا, تىنىشتىقبەك ەبدٸكەكٸموۆ, مەيٸرحان اقدەۋلەتۇلى, بايبوتا قوشىم-نوعاي, ەرتاي اشىقباي, عالىم جايلىباي, باۋىرجان جاقىپ, مۇرات شايماران, مارالتاي, تالعات ەشەنۇلى, باقىتجان الدييار, باقىت بەدەلحان, جاراس سەرسەك, اقبەرەن ەلگەزەك, ەرلان جٷنٸس, تاعى باسقا اقىنداردىڭ زاماناۋي جىرلارى مەن پوەمالارىندا جاڭا دەۋٸر تىنىستاپ تۇر.
سونداي-اق ول جانرلارمەن قاتارلاسا ساتيرا مەن بالالار, جاستار ەدەبيەتٸ دە ويداعىداي دامىپ كەلەدٸ. بٸراق بٷكٸل جانرداعىلاردىڭ بەرٸ بٸردەي شىنايى باعاسىن ۋاقتىلى الىپ جاتىر دەپ ايتا المايمىن. سەبەبٸ بٸز كٶركەم سىندى ٶرٸستەتە الماي وتىرمىز. ەلييا بٶپەجانوۆا, باقىت ساربالاەۆ, تۇرسىنجان شاپاي, ەمٸرحان مەڭدەكە سيياقتى سارابدال سىنشىلار قاعىنان بەزگەن كيٸكتەي ٶزگە ٶرٸسكە اۋىپ, ەت جاقىن جانرلارىنا جولاماي جٷر. ەدەبي سىنعا بۇل كٷندە ەمينا قۇرمانعاليەۆا, امانگەلدٸ كەڭشٸلٸكۇلى, باعاشار تۇرسىنبايۇلى سيياقتى تاعى باسقا بٸرەن-ساران عانا ساۋساقپەن سانارلىقتاي دارىندى, تالعامپاز قالامگەرلەر بولماسا, كٶبٸ بەتتەيتٸن ەمەس. ال شىعارمالارعا دەگەن قوعامدىق پٸكٸردٸ وياتاتىن دا, پايىمداپ, تۇجىرىمدايتىن دا, تٷيٸندٸ سٶزٸن ايتاتىن دا سىنشىلار قاۋىمى ەكەنٸ ايان.
– جازۋشىلار وداعىنىڭ ايماقتاعى بٶلٸمشە باسشىلارى قايتا تاعايىندالدى. كٶپشٸلٸگٸ جاستار. جاستارعا باسىمدىق بەرۋدٸڭ سىرىنا توقتالساڭىز...
– ايماقتاعى بٶلٸمشە باسشىلارىنىڭ ٸشٸنەن قاراعاندىداعى فيليال ديرەكتورى, اقيىق اقىن سەرٸك اقسۇڭقارۇلى ەلدەن بۇرىن ٶتٸنٸش بەرٸپ, ٶز ەركٸمەن جۇمىستان بوساتۋدى سۇراپ, ورنىنا تالانتتى پروزاشى ەرٸ اقىن, «قاسىم» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى سەرٸك ساعىنتايدى ۇسىندى. كٶپ ۇزاماي جامبىل وبلىستىق بٶلٸمشە باستىعى كٶرنەكتٸ پروزاشى نەسٸپبەك دەۋتايۇلى دا ٶز ورنىنا تالانتتى اقىن حاميت ەساماندى قويۋدى ٶتٸندٸ. «اق جايىقتىڭ اق شاعالاسى» اتانعان اقىن اپامىز اقۇشتاپ باقتىگەرەەۆا دا, كەرەكۋدەگٸ كٷرەسكەر اقىن, فيليال باسشىسى ارمان قاني دا كەيٸنگٸ كەزدەرٸ سونداي ٶتٸنٸش بٸلدٸرۋدە. مەسەلە – مازاسىز مٸندەتتەن مويىن بوساتىپ, بٸرىڭعاي شىعارماشىلىقپەن الاڭسىز اينالىسسام دەگەن بايلامدا.
– وندا ۋاقىتتىڭ جاڭا تالابى جۇمىستىڭ دا جاڭاشا تەسٸلٸ مەن فورماسىن قاجەت ەتەتٸنٸ بەلگٸلٸ. باسقارمانىڭ تٶراعالىعىنا كەلگەلٸ باسقارۋدىڭ قانداي قيىندىعىمەن بەتپە-بەت كەلدٸڭٸز? قانداي وي تٷيٸپ جاتىرسىز? قازاقستان جازۋشىلار وداعى قالاي ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر?
– قۇدايعا شٷكٸر, ەدەبيەتتٸ قۇرمەتتەيتٸن, قالامگەرلەرگە جاناشىر ابزال ازامات تابىلىپ, جازۋشىلار وداعىن تىعىرىقتان الىپ شىعۋعا قولۇشىن بەردٸ. ٶزٸمٸز دە «كٷندٸز وتىرمادىم, تٷندە ۇيىقتامادىم, قىزىل قانىمدى اعىزدىم» دەپ كٷلتەگٸن جىرلاعانداي, كٷنٸ-تٷنٸ تىنىمسىز جۇمىس ٸستەپ, قاراجات تابۋعا نەگٸزدەلگەن كٶپتەگەن جاڭا جوبا جاساپ, ٸسكە قوستىق. سٶيتٸپ شاش اعارتىپ, جٷيكە جۇقارتىپ, جٷرەكتٸ قىسقان نەبٸر قيىندىقتىڭ بەرٸ باستىعىرىلىپ كٶرگەن تٷستەي بولىپ قالدى.
بٸزدٸ قۇتقارعان «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى بولدى. جاڭا جوبالاردىڭ ارقاسىندا قورجىنىمىزعا تام-تۇمداپ بولسا دا قارجى تٷسە باستادى. قىزمەتكەرلەرٸمٸزگە اقىرىنداپ ايلىق تٶلەپ, ۇيىمىمىزدىڭ موينىنا جىلداپ جينالعان سالىقتار مەن نەسيەلەردەن بٸرتٸندەپ قۇتىلىپ, جۇمىس ىرعاعىن قالىپتى جاعدايعا تٷسٸردٸك. مەلجەمدٸ جوبالاردى قولعا الىپ, استانانىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق پوەزييا فەستيۆالٸ, دٷبٸرلٸ ەۋرازييالىق جازۋشىلار فورۋمى, بيىل كٶكتەمدە نۇر-سۇلتان قالاسىندا ٶتكەن جٸبەك جولى بويىنداعى استانالار قالامگەرلەرٸنٸڭ فورۋمىن ۇيىمداستىرىپ, ٶزٸمٸزدٸ ٸستە سىناپ كٶردٸك. كەلە-كەلە اسا ٸرٸ مەگاجوباعا تەۋەكەل ەتتٸك. ول – بيىل قىركٷيەكتٸڭ باسىندا ەلوردادا ٶتكەن بٷكٸل ازييا جازۋشىلارىنىڭ ٸ فورۋمى. ازييانىڭ 44 مەملەكەتٸنٸڭ 38-ٸنەن 80-گە تارتا قالامگەر قاتىسقان بۇل باسقوسۋ مەدەنيەت پەن ەدەبيەت تاريحىنا كٸردٸ. بۇعان دەيٸن مۇنداي فورۋم ەلٸمٸزدە بٸر-اق رەت, 46 جىل بۇرىن الماتىدا ازييا-افريكا جازۋشىلارىنىڭ V كونفەرەنتسيياسى رەتٸندە ٶتكٸزٸلگەن بولاتىن. وسى كەزدەسۋلەر كەزٸندە كٶپتەگەن ەلدٸڭ جازۋشىلار ۇيىمدارىمەن مەموراندۋمدارعا قول قويىپ, ٶزارا بايلانىستار ورناتتىق.
– تالانتتى ادامدار تٸرشٸلٸككە يكەمسٸز كەلەدٸ دەپ قورعاشتاپ كەلدٸك, ەندٸگٸ نارىقتىڭ قاتال زاڭى مەن ەرەجەسٸن قالامگەرلەردٸڭ جاس-جاسامىسى بار, تولىقتاي تٷسٸنٸپ, مويىنسۇنىپ قالعان بولار?
– تٷسٸنۋٸن تٷسٸندٸ عوي. بٸراق ودان نە پايدا? قوعامدىق فورماتسييا اۋىسسا دا, قالامگەرلەردٸڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸنٸڭ مٸنەز-قۇلقى جاڭا زامانعا بەيٸمدەلە الماي وتىر. جاراتقان اقىن-جازۋشىعا قالامگەرلٸك دارىن بەرگەنٸمەن, كوممەرتسييالىق قابٸلەت بەرمەگەن. كەشەدەن بٷگٸنگە اتتاعان اعا بۋىن جازۋشىلاردىڭ بٸرەن-سارانى بولماسا, نەگٸزٸنەن, شىعارما جازۋدان باسقانى بٸلمەيتٸن ولاق, وراشولاق, بەيعام, كٶبٸسٸ سٶزگە پىسىق بولعانىمەن, ٶزٸڭ بايقاعانداي, تٸرشٸلٸك پەن تۇرمىسقا يكەمسٸز, الىم-بەرٸم ساۋدادان ماقرۇم, نارىقتىڭ قاتىگەز ەزگٸسٸنەن قورعانۋعا قابٸلەتسٸز كەلەدٸ. مويىنسۇنعانى سونشالىق, «قۇداي سالدى – بٸز كٶندٸك» دەگەن قورعانسىز كٷيدە. بٸر زامانداعى كٷرەپ الارداي قالاماقى تاعى جوق. سوندىقتان دا بٸز ولارعا قارجىلاي, ماتەريالدىق جەنە مورالدىق كٶمەك بولسىن دەپ وبلىس ەكٸمدەرٸنە حات جازىپ, جەرگٸلٸكتٸ قالامگەرلەرگە گرانت, ستيپەندييا تاعايىنداۋىن, ماراپاتتار ەپەرٸپ, كٸتاپتارىن شىعارىپ بەرۋٸن سۇراپ وتىرمىز.
بٸرنەشە وبلىستىڭ ەدەبيەتتٸ قۇرمەتتەي بٸلەتٸن مەرتەبەلٸ ەكٸمدەرٸ ۇسىنىستارىمىزعا قۇلاق اسىپ, جوبا-جوسپارلارىمىزدى قولداپ, قۋاتتاپ وتىر. ەسٸرەسە بٸزدٸڭ باستامالارىمىزعا ٷنەمٸ وڭ كٶزبەن قارايتىن اتىراۋ وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ نۇرلان نوعاەۆ پەن الماتى قالاسىنىڭ ەكٸمٸ باقىتجان ساعىنتاەۆتىڭ, اقتٶبە وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ وڭداسىن ورازاليننٸڭ قالامگەرلەرگە دەگەن اسا زور جاناشىرلىعىن اتاپ ايتۋدى پارىزىم دەپ سانايمىن. ولار ەدەبيەت ەلەمٸنە ٷلكەن قامقورلىق جاساپ كەلەدٸ. سوندىقتان ولارعا جەنە ەلوردامىزداعى اباي داڭعىلىنىڭ كٶرنەكتٸ جەرٸنەن «قالامگەرلەر اللەياسىن» اشىپ, قوس جاعالاۋدىڭ توعىسقان تۇسىنان جازۋشىلار وداعىنىڭ فيليالىنا ەڭسەلٸ عيمارات سىيلاپ, ٸشٸن جيھازعا تولتىرىپ, كوممۋنالدىق شىعىندارىنا دەيٸن شەشٸپ بەرگەن نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ ەكٸمٸ التاي كٶلگٸنوۆكە العىسىمىز زور. سونداي-اق جاس قالامگەرلەرگە كٶڭٸل بٶلگەن الماتى, قاراعاندى, اقمولا, جامبىل وبلىستارىنىڭ باسشىلارى اماندىق باتالوۆقا, جەڭٸس قاسىمبەككە, ەرمەك مارجىقپاەۆقا, تاعى باسقا جەنە «اباي ەلەمٸ» كٸتاپحاناسىن شىعارىپ وتىرعان شىعىس ٶڭٸرٸنٸڭ ەكٸمٸ دانيال احمەتوۆكە, سونىمەن قاتار كٶرٸكتٸ كٶشەلەرٸنە ۇلى ابايدان باستاپ اقبەرەنگە دەيٸنگٸ اقىنداردىڭ جىر شۋماقتارى مەن كٶرنەكتٸ سۋرەتتەرٸن جارقىراتا ٸلٸپ, شىمكەنتكە پوەزييالىق شىراي قوسقان جاس ەكٸم ەرلان ايتاحانوۆقا ريزاشىلىق بٸلدٸرەمٸز.
– وسى ۋاقىتقا دەيٸن حالىق قولىنا قالام ۇستاعان مىقتىلاردىڭ يٸر-قيىر مٸنەزٸنە كەشٸرٸممەن قاراپ, مٷمكٸندٸگٸنشە قادٸرلەپ, الاقانىنا سالىپ ايالاپ باقتى. ولاردىڭ ۇعىمىندا اقىن اقىن ەمەس, پەرٸشتە ەدٸ. جازۋشىنى دا پٸر تۇتىپ, ەر شىعارماسىنا تابىندى. بٸراق سٶيتسە دە سىن ساعاتتارىندا, تاعدىرى تارازىعا تارتىلىپ جاتاتىن تۇستا ٷنسٸز قالسا, قارا ورمان قازاقتىڭ ولاردى كەشٸرە المايتىن قاتالدىعى دا بار. حالىق قازٸر قالامگەردٸ دەل وسىلاي قادٸرلەي مە, بيلٸك ونىڭ سٶزٸمەن كەشەگٸدەي ساناسا ما?
– ونداي كٶزقاراس ەلٸ دە بار. جازۋشىلارىمىزدىڭ العى شەبٸندە اۋزى دۋالى اقساقالدارىمىز بەن قاي ورتادا بولسىن بەتۋەلٸ پٸكٸر, ورنىقتى وي ايتا بٸلەتٸن بٸلٸكتٸ, بەدەلدٸ قايراتكەرلەرٸمٸز جوق ەمەس. ەلدٸك مەسەلەلەردە, تٸل مەرتەبەسٸ, جەر تاعدىرى تارتىسقا تٷسكەن الماعايىپ تۇستاردا قالامگەر قاۋىم «بەتٸڭ بار, جٷزٸڭ بار» دەمەي بيلٸككە ٶز كەسٸمٸن ايتا بٸلدٸ. ەسٸرەسە اعا بۋىننىڭ ەرقاشان دا شىندىق بيٸگٸنەن تابىلىپ, كٷرەسكەرلٸك, قايراتكەرلٸك تۇعىردان كٶرٸنگەنٸنە تاريح كۋە. ولارمەن حالىق تا, بيلٸك تە ساناسادى. بٸراق بۇرىن ۇلت مٷددەسٸن قورعاپ جٷرگەن بٸرەن-ساران اسا بەدەلدٸ جاسى ٷلكەن اعا قالامداستارىمىز كەيٸنگٸ ۋاقىتتارداعى باسقوسۋلاردا مٸنبەگە شىعا قالسا, ەلدٸڭ, ەدەبيەتتٸڭ جايىنان بۇرىن ٶزدەرٸن ٶزدەرٸ دەرٸپتەۋگە دەن قويا باستاعانى بايقالادى. حالىق قازانىن قايناتۋدا شارشاپ-شالدىعىپ جاتسا دا, ولارعا الاش جۇرتى ريزا. دەمەك, كٶپتٸڭ ويىن ايتۋدا ولاردىڭ سٶزٸن جالعايتىن, ورنىن باساتىن جاڭا بۋىن قالام قايراتكەرلەرٸ كەرەك. قاي جازۋشىعا بولسىن قالاۋلىسىنداي قارايتىن حالىق بٸزدەن مەدەۋ بولار مٸنەز, دەمەۋ بولار سٶز كٷتەدٸ.
– سوڭعى ۋاقىتتا وداق تٶڭٸرەگٸندە دە, پەن-كلۋب جاعىندا دا ەدەبي فورۋمدار جيٸ ٶتكٸزٸلٸپ جٷر. ەلەمنٸڭ ەر ەلٸنەن كەلەتٸن قالامگەرلەردٸڭ ەرقايسىسى دا اعىلشىن تٸلٸندە اعىپ تۇرادى, ورىسشاسى دا سۋ تٶگٸلمەس جورعاداي. ال بٸزدٸڭ قالامگەرلەرٸمٸزدٸڭ شەت تٸلٸنەن ماقرۇم بولۋىن نەمەن تٷسٸندٸرسەك بولادى?..
– راس, ۇلتتىق ەدەبيەتكە دەگەن وڭ كٶزقاراس قالىپتاسىپ كەلەدٸ. پرەزيدەنت پەن ونىڭ ەكٸمشٸلٸگٸ, مەملەكەتتٸك حاتشى, ەكٸمدەر مەن مينيسترلەر جازۋشىلار وداعىنا مويىن بۇرىپ, قۇلاق تٷرٸپ, قولداي باستاعانىنا شٷكٸرشٸلٸك ايتامىز. ولاردىڭ القاۋىمەن «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «ەدەبي ٶلكەتانۋ» جوباسىن ٸسكە اسىردىق. سونىڭ ارقاسىندا اۋىلدان, ٶلكە تاريحىنان قول ٷزٸپ قالعان قانشاما قالامگەر ەل مەن جەردٸ ارالاپ, جاڭا شىعارمالار جازىپ, قالاماقىسىن الدى. جازعاندارى ەندٸ كٸتاپ بولىپ جارىق كٶرمەكشٸ.
قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ ەكٸ تومدىق انتولوگيياسى بۇۇ-نىڭ ەلەمگە ەڭ كٶپ تاراعان التى تٸلٸنە اۋدارىلىپ, تۇساۋكەسەرلەرٸ بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ ٶتٸپ جاتىر.
تٸل بٸلۋ تۋرالى بٸرەر سٶز. كٶپ تٸل بٸلگەن ادام كٶشەلٸ كەلەدٸ. وعان مۇرات ەۋەزوۆ, ەسەنعالي راۋشانوۆ, باقىتجان قاناپييانوۆ, دەۋرەن بەرٸكقاجىۇلى, تاناگٶز تولقىنقىزىن مىسالعا تارتار ەدٸم. ولار قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كٷللٸ دٷنيەگە قانات جايۋىنا زور ەڭبەك سٸڭٸرٸپ جٷر. بۇرىن بٸزدە ورىس تٸلٸنەن باسقا شەت تٸلٸن بٸلۋگە دەگەن ىنتا بولماعان. سۇرانىس بولماعان سوڭ ىنتا قايدان بولسىن?
ال بىلتىردان بەرٸ ۇيىمداستىرىلعان حالىقارالىق فورۋمداردان كەيٸن قالامگەرلەر قاۋىمىندا ونداي سۇرانىس پايدا بولدى. شەت تٸلدەردٸڭ, سونىڭ ٸشٸندە اعىلشىن تٸلٸنٸڭ قاجەتتٸلٸگٸ انىق سەزٸلدٸ. مۇنى ٷش تۇعىرلى تٸلگە قارسى بولىپ جٷرگەن كەيبٸر قالامداستارىمىزدىڭ ٶزدەرٸ ٸشتەي مويىندادى. بٸز ازييا فورۋمىن ٶتكٸزەردە جازۋشىلار وداعىنا شەت تٸلدەرٸن مەڭگەرگەن كٸلەڭ جاستاردى جۇمىسقا تارتتىق, وعان قوسا «توماس ەديۋكەيشن» كومپانيياسىنان ەكٸ مۇعالٸم جالداپ, قىزمەتكەرلەرٸمٸزدٸ جاز بويى اعىلشىن تٸلٸ كۋرسىنان ٶتكٸزدٸك. «جەتٸ تٸلدٸ بٸلگەن ەر جەتٸ جۇرتتىڭ قامىن جەر» دەگەن بار. بٸزدٸڭ اقىن-جازۋشىلارىمىز جەتٸ جۇرتتىڭ قامىن جەمەي-اق, ٶز شىعارماسىنىڭ قامىن جەۋٸ ٷشٸن دە تٸل بٸلۋٸ قاجەت ەكەنٸن باعامداپ قالدى. ٶز قازانىندا ٶزٸ قايناي بەرمەي, شەتەلدٸك قالامداستارىمەن ارالاسىپ, شەت تٸلٸنە اۋدارىلاتىن كەزەڭ كەلدٸ. بۇل تٸل بٸلۋ مەسەلەسٸندە قازٸردٸڭ ٶزٸندە جاستاردىڭ موينى وزىق تۇر.
– بٸز, ەدەتتە, اقىن مەن جازۋشىنىڭ ٶز بولمىسىن جازعان شىعارماسىنان تانىپ جاتامىز. «اقىننان كەلەر قاۋٸپ جوق, ەگەر ونىڭ اشۋىنا تيمەسەڭ» دەپ كەلەتٸن ٶلەڭ جولدارى بولۋشى ەدٸ. اقىن رەتٸندە سٸزدٸ نە اشىندىرادى, نە اشۋلاندىرادى?
– كٶپە-كٶرٸنەۋ جاسالعان ەدٸلەتسٸزدٸك اشىندىرادى, جالعاندىق پەن ەكٸجٷزدٸلٸكتەن جەك كٶرەتٸنٸم جوق.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
ەڭگٸمەلەسكەن
ايگٷل احانبايقىزى,
