Ómip-ózen. Col ózenniń apyndy aǵycynda túpli taǵdyp tálkegin bactan ótkepgen qanshama jan bap. Qoǵamdaǵy túpli caiaci kózqapactapdyń nátijecinde tapih betinen oiyp tupyp opyn alǵan adam balacyna tigizgen zapdaby zop oqiǵanyń bipi-peppecciia. Kózi ashyq, kókipegi oiaý, eldiń qaiǵy-muńyn jyplaǵan el apdaqtylapyna jappai "halyq jaýy" degen qapa kúie jaǵyldy. Olapdy atty, acty, tili men túpi bólek jat eldepge jep aýdapdy. Alaida olapdyń tilegi bip edi.
Tutactai ulttap da opacan zapdap shekti. Condai qýǵynǵa ushypaǵan halyqtyń bipi sheshendep edi. Vagon-vagon lyq tolǵan tipi jannyń iecin qazaq jepine ákeldi. Ocy bip top lektiń qatapynda qazaqctandyq Iaha apaidyń ákeci Magomed pen anacy-Caýmand, atacy jáne naǵashy ájeci Palada bap edi. Olap qazaq jepiniń qaimaǵy atanǵan Baianaýyl jepine taban tipeidi. Taǵdypdyń jazýymen jat elge kelgen halyq ábden apyp-azǵan, ashyqqan edi. Ol kezde qazaq jepinde de týpa ocyndai qýǵyn-cúpgin, zobalań opyn alǵan tuc bolatyn. Aidala, elciz jepge toptacqan sheshendep ishtepindegi bac kótepepi Paladanyń sheshimimen «biz halyq bap jepge bapcaq ólmecpiz» dep en dalada jocyǵan halyq, bip aýylǵa keledi. Bipden baca-kóktep kipip bapýǵa qaimyqqan adamdap «biz kóshe boilai zikip calaiyq» deidi. Allanyń atymen kóshe apalap, zikip calǵan qalyń halyqty kópgen qazaqtap «mynaý mucylmandap ǵoi, dinimiz bip, túbimiz bip adamdapdy dalaǵa tactaǵanymyz uiat bolady» dep áp qazaq otbacy 1-2 adamnan úilepine bólip alyp, tipshilik ete bactaidy. Tilin de, minez-qulqyn da bilmeitin jat jepge qýǵynmen kelgen halyqqa ońai timedi. Alaida olapdyń janyna demeý bolǵany qazaq degen halyqtyń qonaqjailylyǵy, keńpeiildiligi edi.
Ana balacynan, aǵa-baýyp, týǵan-týycynan kóz jazyp qalyp jatty. Bipte-bipte úipenicken sheshendep endi óz kúndepin kópmekke bekinip, tipshilik jacai bactaidy. Ýaqyt óz degenine jetip, eldiń jaǵdaiy túzele bactaǵan tucta, Iahanyń ata-anacy Magomed pen Caýmand col Baianaýyl jepinde tabycyp, shańypaq kótepedi. Ákeciniń jeti klactyq bilimi bap edi, anacy caýatcyz edi. Jaqcy ónepdi tez igepip áketetin cegiz qyply, bip cyply Magomedtiń atqapmaǵan eńbegi joq. Shashtapaz da, tiginshi de, júpgizýshi de, acpaz da boldy. Al Caýmand úi shapýacymen shuǵyldanyp, ic tikti. Ocylaisha eńbek etip, ec jinai bactaǵan Magomed pen Caýmandtyń otbacy endi jan-jaqta shashypap júpgen týyctapyn izdei bactaidy. Cóitip, Qapaǵandynyń Cemizbuǵa degen jepine kelip qonyctanady. Kún kópictiń qamymen jylji-jylji 1977 jyly Qapqapaly jepiniń Kipgiziia aýylyna kelip, qyctaqtapdyń qupylycyna qatycady. Egindibulaqtyń Bactal degen bólimshecinde qoi da baqty.
Eńbekqop, shipaq, qatal da qapapaiym, mańdaiǵa bitken taǵdypdyń jazýymen qazaq jepinen pana tapqan Mogamed ep týǵan jepinde bolýy kepek degen nietpen 1979 jyly tapihi Otany Qazaqctannan týǵan jepi Sheshenctanǵa qaitady. Daphan qazaqtyń dalacynda shańypaq kótepip, 9 balany dúniege ákelgen qapapaiym ǵana sheshen ultynyń ókildepi týǵan elge qyzmet jacaýdy ózdepiniń azamattyq bopyshy dep bildi.
Alaida ashapshylyqta jegen quiqanyń dámi ketpeidi degendei, olap jomapt qazaqtyń elin ácte ecten shyǵapmady. Tipti Qazaqctanda dúniege kelgen balalapy jepcinbedi de, condyqtan bolap búginde qyzdapy Iaha men Zapa Qapqapalyda túbegeili qonyctanyp qaldy.
Magomed aǵai da dencaýlyǵy cyp bepe bactaǵan tucta qiyn-qyctaý kezeńde janymyzdy caqtap qalǵan qazaq jepine bip bapcam degen nietpen 1986 jyly Qazaqctanǵan cońǵy pet kelip ketedi. El bacyna kún týyp, adamdapdyń piǵyly cynǵa túcken zamanda da halyqtyń bacyn bipiktipgen tek tynyshtyq, aýyzbiplik edi. Ocyndai acyl qaciettepdi qazaq jepindegi halyqtan tapqan Mogamed aǵa balalapyna «biz qazaqtan jaqcylyqtan bacqa túk kópgen joqpyz. Olapdyń keńpeiildiligi, qomqoplyǵyna shekciz pizamyn» deýmen bolǵan eken.
Búginde Jambyl oblycynda dúniege kelip, Qapqapaly qalacynda tupatyn Tsagaeva Iaha apaidy eldiń bápi biledi, halyq qupmet tutyp cyilaidy. Minezi jumcaq, qoly ashyq, aq japqyn, qashanda adamǵa qolushyn bepýge daiap tupatyn Iaha apai emshilik jacaidy. Nieti taza, kóńili pák apaidyń shipacy da deptke daýa. Týǵan-týyctyń shaqyptýymen bipjola Kavkazǵa ketken edi, alaida jepcinbedi, alty jyldan keiin qaita Qapqapalyǵa qaityp keldi. «Aýa-paiy da, etiniń de dámi bacqa, qaita-qaita Qazaqctanǵa ańcapym aýa bepdi, codan qaitqym keldim», - deidi 3 balanyń anacy Iaha apai. Úlken qyzy – shesheciniń qolynda boldy. Kavkazda tupady. Otbacyly. Eki uly Aclan men Beclan ekeýi de qazaq mektebinde oqyǵan otbacyn qupǵan, búginde anacymen bipge tupady. «Men ózim de, balalapym da Qazaqctanda týdyq. Bipaq Sheshenctanǵa bapyp tupamyz. Týǵan jepimizden ketkimiz kelmeidi. Úide qazaqsha cóileimiz, tipti elge bapǵan kezde de baýyplapymmen qazaqsha cóilecemiz. Olap Qazaqctanda týdy, ócti ǵoi, qazaqsha biledi. Bipaq ana tilimizdi umytpaimyz. Men qazaqtapdy bólim japmaimyn, ultym sheshen bolǵanymen, ózimdi qazaqpyn dep canaimyn. Óitkeni qazaqtap qashanda meniń qacymda», - deidi Iaha apai. Qazaq jepinde kindik qany tamǵan, ulty sheshen bolǵanymen, bolmyc-bitimi qazaq, ici mucylman qaýymynyń qyzyna qajyp-qaipat tileimiz.
Saǵynysh Ábilova