Ulttyq jańǵyrýǵa jol ashqan baǵdarlama

Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bo­lashaqqa baǵdar: rýhani jań­ǵyrý» atty maqalasynyń jariia­lan­ǵanyna, mine, búgin tórt jyl tolyp otyr. Ejelgi atalary­myz «Óz tarihyn bilgen el eshki­m­nen jeńilmeidi» degenindei, Elba­synyń baǵdarlamalyq maqala­synda halqymyzdyń tarihi sanasyn qalyptastyrýdyń basym baǵyttary aiqyndalǵan.

Alty baǵyt, on jeti joba

Sol sebepti, bul baǵdarlamany – qo­ǵamǵa rýhani jol kórsetip, bolashaqqa baǵyt-baǵdar siltegen ideia dep túsinemiz. Osy oraida, eń áýeli atap óterlik oqiǵa – Elbasynyń baǵdarlamalyq maqa­lasynda atap ótilgen basym baǵyt­tardy aiqyndap, onyń iske asyrylý te­tikterin qamtamasyz etýmen birge, josparlanǵan jumystardy júie­lendirý, baǵdarlamany iske asyrýdy ádis­na­malyq jáne taldamalyq súiemeldeý, óńirlik jobalyq ofisterdiń qyzmetin úilestirý úshin Qazaqstan Respýblikasy Úkimetiniń 2019 jylǵy 23 sáýirdegi №225 qaýlysymen «Rýhani jańǵyrý» qazaqstandyq qoǵamdyq damý institýty qurylǵan bolatyn.

«Bul institýttyń basty mindeti – zamanaýi básekege qabiletti qazaqstandyq qoǵam qurý barysynda, osyǵan qatysty barlyq qurylymdardy ǵylymi jáne ádistemelik turǵydan súiemeldep, ǵyly­mi negizdelgen tujyrymdamamen qamta­masyz ete otyryp, baǵdarlamada kórse­tilgen 6 baǵyt pen 17 túrli jobany jańǵyrtýdyń strategiialyq tási­lin ázirleý jáne qatysýshylardy ádiste­melik jumyspen qamtamasyz etý, olar­dyń quzyrettiligin arttyrý», deidi insti­týttyń basqarma tóraǵasynyń oryn­ba­sary, saiasi ǵylymdar doktory Ásem Qaidarova.

Osy oraida, joǵaryda atap ótilgen alty baǵytqa jeke-jeke toqtalar bol­saq:

Pragmatizm – ulttyq jáne jeke resýrstardy naqty bilý, olardy únemdi jumsaý, óz bolashaǵyn josparlai bilý, ysyrapshyldyqtan, menmendikten bas tartý;

Básekelik qabilet – ulttyń ai­maq­tyq jáne álemdik naryqtarda material­dyq qana emes, sonymen qatar joǵary sapaly ziiatkerlik ónimdi usyna bilý qabiletin arttyrý;

Bilimniń saltanat qurýy – «bilim – bolashaqta tabysqa jetýdiń eń irgeli faktory» atty ideiany dáripteý;

Evoliýtsiialyq damý – qoǵamnyń beibit, zorlyq-zombylyqsyz qaita qurylýy;

Sananyń ashyqtyǵy – bul sananyń úsh ereksheligin bildiredi. Atap aitqanda: kúl­li álemde ne bolyp jatqanyn túsiný; jańa tehnologiialyq aǵym ákeletin óz­ge­­ris­terge daiyn bolý; ózgelerden úi­rene otyryp, olardyń tájiribiesin qa­byl­daý;

Ulttyq biregeilikti saqtaý – ult­tyq sana sheńberindegi ózgeris jáne onyń keibir belgileri ózgergen kezde ulttyq «mendik» ishki ózekti saqtai bilý.

Joǵaryda atap ótilgen alty baǵyt árbir qazaqstandyqtyń boiynda bo­lýǵa tiis qasietterdi damytýǵa baǵyt­talǵan. Osy oraida bul alty baǵytty júze­ge asyrý maqsatynda 17 joba qaras­ty­rylǵan. Olar: «Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq», «Týǵan jer», «Qazaqstannyń kieli jerleriniń geografiiasy», «Ja­han­daǵy zamanaýi qazaqstandyq mádeniet», «100 jańa esim», «Qazaq tilin latyn álip­bii grafikasyna kóshirý», «Aýyl – el besigi», «Arhiv-2025», «Uly dala­nyń uly esimderi», «Túrki áleminiń gene­zisi», «Uly dalanyń ejelgi óner men teh­nologiialar mýzeii», «Tarihtyń kino óne­ri men televiziiadaǵy kórinisi», «Dala folklory men mýzykasynyń myń jy­ly» jáne pragmatizm, sananyń ashyq­tyǵy baǵyttarynyń jumysyn jandan­dyrý maqsatyndaǵy arnaiy tórt joba: «Únem – qoǵam qýaty», «Dástúr men ǵu­ryp», «Eńbek – eldiń muraty», «Quqyq­tyq mádeniet» taqyryptary qosylyp otyr.

Tórt jylda atqarylǵan is-sharalar

Elbasynyń «Rýhani jańǵyrý» baǵ­darlamalyq maqalasy jariialanǵannan keiin Qazaqstan Respýblikasy Preziden­tiniń 2017 jyly 17 sáýirdegi №462 Jarlyǵymen Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti janynda Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý baǵdarlamasyn iske asyrý jóninde Ulttyq komissiia quryldy. Osy jyly Ulttyq komissiianyń sheshimimen Baǵdarlamany iske asyrýdyń jobalyq tásili engizilip, Ulttyq komissiianyń atqa­rý organdary – Saraptamalyq keńes, Baǵdarlamany basqarý ofisiniń hatshy­lyǵy, óńirlerde Baǵdarlamany basqa­rýdyń jobalyq ofisteri jabdyqtaldy.

Kelesi, iaǵni 2018 jyldyń shilde aiynda «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrý úshin biryńǵai tásilderdi ázirleý maqsatynda Aqparat jáne qoǵamdyq damý ministrligi quramynan «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasyn úilestirý departamenti jasaqtaldy.

Sóitip 2017-2020 jyldary Baǵ­dar­lamany iske asyrý sheńberinde 131 923 is-shara ótkizilip, oǵan 53 612 083 adam qamtyldy. Osy aralyqta 330 mlrd teń­geden astam metsenattyq jáne demeý­shilik qarajat tartyldy.

Osynyń ishinde asa mańyzdy is-shara­larǵa toqtalsaq, 2018 jyly «Rýha­ni jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asy­rýdyń tyń tásilderi» taqyry­bynda seminar-keńes ótip, osy shara sheń­ber­inde arnaiy jobalardy iske asy­rý­dyń negizgi baǵyttary men tetik­teri qalandy. 2019 jyly óńirlik joba­lyq ofis qyzmetkerlerin, son­dai-aq Baǵ­darlamany iske asyrýǵa mindet­ti mamandardy oqytý sharasy uiymdas­ty­ryldy.

Sonymen qatar Baǵdarlamany iske asyratyn ádistemelik quraldar ázirlenip, olar múddeli memlekettik organdarǵa jiberilse, sońǵy jyldary jergilikti atqarýshy organ ókilderin tyńdaý jáne óńirler bólinisinde Baǵdarlamanyń iske asyrylýyn keshendi túrde baǵalaý jumysy qolǵa alyndy. Sóitip ótken tórt jylda qoǵamdyq sanany jańǵyrtý sheńberinde hám Baǵdarlamany iske asyrý qorytyndylary boiynsha sheteldik tájiribeni zerdeleý arqyly taldamalyq baiandamalar daiyndaldy.

Baǵdarlama qoǵamǵa qandai paida ákeldi?

Taqyrypshada qoiylǵan suraqqa qatysty aitar bolsaq, Baǵdarlama ulttyq pragmatizmniń negizderine qar­sy keletin ysyrapshyldyq siiaqty ádet­terden aryltý jáne halyq arasyndaǵy quqyqtyq, qarjylyq, ekologiialyq, t.b. mádenietterdi qalyptastyrýǵa jol ashyp, sharany iske asyrýdyń tórt jy­lynda 13 myńnan astam metsenat esebinen 330 mlrd teńgeden astam qarajat tartyldy. Osy qarjyǵa 6 myńnan astam nysan salyndy jáne rekonstrýktsiialandy.

Sonymen qatar azamattyq qoǵam ashyqtyǵyn qamtamasyz etý úshin «Rýhani jańǵyrý» qazaqstandyq qoǵam­dyq damý institýty» janynan «Aza­mattyq alań» pikirtalas klýby qurylyp, túrli ǵylymi, shyǵarmashylyq top ókilderin, sarapshylardy biriktirip mańyzdy máseleler tóńireginde kóptegen taqyryp talqylandy.

Ótken jyly «Rýhani jańǵyrý» qa­zaqstandyq qoǵamdyq damý institýty Baǵdarlamany iske asyrýdyń tiimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan vebinarlar tsikli formatynda sharalar uiymdastyryp, josparlanǵan isti oidaǵydai oryndap shyqty. Sondai-aq, biylǵy jyly ideologiialyq blok qyzmetkerlerin daiar­laý maqsatynda «Rýhani jańǵyrý» ideologiialyq mektebi aiasynda biryńǵai formatta jumystar uiymdastyrý jaily da josparlanýda.

Sonymen qatar sanany jańǵyrtýdyń tujyrymdamalyq negizderin túsindirý jáne ony qabyldaý deńgeiiniń kórinisin naqtylaý úshin áleýmettik zertteý júrgizildi. Onyń syrtynda, «Rýhani jańǵyrý» baǵdarlamasynyń negizgi alty baǵyty boiynsha qoǵamda ornyqty kózqaras qalyptasty. Mysaly, básekege qabilettilik tsifrly saýattylyq jáne shet tilderin meńgerý kórsetkishi – 53,6%, pragmatizm múmkindigi boiynsha ómir súre bilý jáne óz bolashaǵyn josparlaý qabilettiligi – 73,2%, bilimniń saltanat qurýy – 58,3%, tarihqa qurmetpen qaraý hám birtutas ulttyq biregeilikti saqtaý – 71,4%, zańdy jáne azamattyq boryshty saqtai otyryp, evoliýtsiialyq damý – 77,8%, sananyń ashyqtyǵy ózgeristerge daiyndyq, ózin ózi jetildirý 59,5% mólsherinde jetistik baǵamyn ielenip otyr. Joǵarydaǵy nátijeler arqasynda qazirgi zamanǵy qazaqstandyq beine qalyptasty. 

Rýhani-aǵartý turǵysynan qandai jetistikterge jol ashyldy?

Baǵdarlamanyń taǵy bir mańyzdy tetigi – qazirgi zamanǵy qazaq máde­nietin álemdik alty tilge aýdarý arqy­ly jahanǵa tanystyrý jobasy. Osy oraida búgingi qazaqstandyq qairatker­ler­diń ádebiet, gýmanitarlyq ǵylym sala­syndaǵy úzdik týyndylaryn, sýret­shi­lerdiń, mýzykanttardyń, músinshilerdiń shyǵarmashylyq jumystaryn álemge tanystyrý jumysy Baǵdarlamanyń negizgi nysanasyna ainalyp otyr.

«Bul elimizdiń shyǵarmashylyq intel­ligentsiiasy aldynda ashylǵan zor múmkindik hám úkimet tarapynan kór­setilgen úlken qoldaý», deidi «Rýhani jańǵyrý» qazaqstandyq qoǵamdyq damý institýtynyń sarapshylary.

Naqty aitar bolsaq, «Qazaq tili álipbiin latyn grafikasyna kóshirý» jobasy boiynsha tórt jyl ishinde óńir­lerde 5 mln-nan astam adamdy qamtyǵan 25 858 is-shara ótkizilse, biylǵy jyldyń 28 qańtarynda Qazaq tili álip­biin latyn grafikasyna kóshirý jónin­degi Ulttyq komissiianyń kezekti otyry­syna latyn álipbiiniń jańa nus­qasy usy­nyldy. Jetildirilgen álipbi qazaq tili­niń 28 dybysyn tolyq qamti­tyn latyn álipbiiniń bazalyq júiesiniń 31 simvo­lyna negizdelip jasaldy.

Sondai-aq «Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy aiasynda tórt jyl ishinde óńirlerde 1,7 mln-nan astam adamdy qamtyǵan 3 465 is-shara ótkizil­se, osy aralyqta «Filosofiia», «Máde­niettaný», «Marketing», «Ekonomika», «Pedagogika jáne psihologiia», «Áleý­mettaný», «Tarih», «Dintaný», «Kásip­kerlik negizderi jáne dintaný»,  «Startaptar» jáne taǵy basqa ǵylym salalary boiyn­sha: 2017 jyly – 17, 2018 jyly – 30, 2019 jyly – 30, 2020 jyly 23, barlyǵy 100 oqýlyq aýdarylyp otandyq bilim berý protsesine engizildi.

Sonymen qatar aýdarylǵan oqý­­lyq­tar 100kitap.kz saityna ornalas­tyrylyp, qazaq jáne orys tilderin­degi beinekýrstary 77 oqýlyq negizin­de www.OpenU portaly quryldy. Ár oqý­lyqqa elimizdiń úzdik joǵary oqý oryn­dary professor-oqytýshylyq qura­mynan beinekýrstar ázirlendi. Beine­kýrstar 25-40 minýt kóleminde 25 dáristen turdy. Kýrstyń sońynda dáristerdiń mátindik transkripti, test tapsyrmalary, refleksiiaǵa arnalǵan tapsyrmalar jáne qosymsha ádebietter tizimi usynylady.

Búgingi tańda joǵarydaǵy OpenU saityna 88 myńnan astam adam paidalanýshy retinde tirkelse, onlain oqytý platformasynyń seriktesteri retinde 132 ýniversitet pen 158 kolledj tanylyp otyr.

Al «Qazaqstannyń 100 jańa esimi» arnaiy jobasy boiynsha tórt jyl ishinde óńirlerde 1,8 mln-nan astam adamdy qamtyǵan 3 398 is-shara ótkizildi. Jo­baǵa 6 myńnan astam adamnan ótinim qabyl­dandy. Bul tizimdi ár jylǵa bólip kór­seter bolsaq: 2017 jyly – 2112, 2018 jyly – 2388, 2019 jyly 1673 adam qamtylyp, jalpyhalyqtyq onlain-daýys berý arqyly 163 jeńimpaz anyqtaldy (2017 jyly – 102, 2018 jyly – 29, 2019 jyly – 32). Joba jeńimpazdary rýhani-aǵartý salasynda da ózindik úlesterin qosyp keledi.

Elimizdiń ekonomika hám týristik salasyna tigizgen paidasy

«Qazaqstannyń kieli jerleriniń geografiiasy» arnaiy jobasy aiasynda tórt jyl ishinde óńirlerde 4 mln-nan astam adamdy qamtyǵan 14 802 is-shara ótkizilip, jalpyulttyq mańyzǵa ie 781 kieli orynnyń (jalpyulttyq mańyzy bar 206, jergilikti mańyzǵa ie 575 nysan) tizimi anyqtaldy. Qazaqstannyń kieli jerleriniń interaktivti kartasy ázirlenip, iske qosyldy.

Búgingi tańda jalpyulttyq jáne jergilikti nysandar boiynsha kieli nysandar tizimi negizinde 253 týristik baǵyttar men týrlar, sondai-aq kieli nysandar boiynsha 128 arheologiialyq ekspeditsiia ázirlendi. Bul sharalar ishki jáne syrtqy týrizmdi damytý úshin qolaily jaǵdai jasaýǵa múmkindik berdi.

2017 jyldan bastap búginge deiin Respýblikalyq mańyzy bar: Qoja Ahmet Iasaýi kesenesi, Shoqai datqa, Beket ata jerasty meshiti, Sisem ata qorymynyń obektileri, ortaǵasyrlyq Saraishyq qalashyqtary, Ejelgi Taraz, ejelgi Túrkistan, Otyrar, Saýran, Aqyrtas sáýlet-arheologiialyq kesheni, Abai Qunanbaevtyń memorialdyq kesheni qatarly 71 tarihi-mádeni eskertkishke ǵylymi-restavratsiialaý jumystary júrgizilse, osy ýaqyt ishinde elimizdiń kieli beldeýin nasihattaý maqsatynda BBC World News telearnasy daiyndaǵan «Qazaqstannyń kieli jerleriniń geografiiasy», «Altyn jaýynger», «Qoja Ahmet Iasaýi jáne Aisha bibi keseneleri», «Kúltegin. Jańa kózqaras», amerikalyq Castlefilm kompaniiasy akter Mark Dakaskostyń qatysýymen jasaǵan «Kóshpendiler jeri» filmi kórermenge jol tartty. Bul týyndylar BUU-nyń negizgi alty tilinde sýbtitrli dýbliajben jabdyqtaldy. Sondai-aq bul týyndylardy álemge tanymal Discovery, Viasat history, National Geographic telearnalary arqyly dúnie júziniń 700 mln-nan astam adamy tamashalady. Sonymen qatar Qazaqstannyń kieli nysandaryn nasihattaý maqsatynda «2GIS» elek­trondy kartasyna 71 kieli nysan engi­zildi.

Baǵdarlamanyń óńirlerdegi jetistigi

Óńirler boiynsha Baǵdarlamany iske asyrý maqsatynda jyl saiyn shama­men 12 mln adamdy qamtyǵan 93 myń­nan astam is-shara ótkizilse, 2020 jyly «Týǵan jer» jobasy aiasynda 52 260 is-shara uiymdastyrylyp, oǵan 30 mln adam qatysqan eken. Osy oraida atap aitar oqiǵa Atyraý obly­synda Nurislam Ǵumar jáne Ánýar­bek Bataev bastaǵan azamattar sek­sen jastaǵy jalǵyzbasty ana Aisha Qu­nanovaǵa aýmaǵy 12 h 6 metrdi quraityn úsh bólmeli baspana turǵyzyp berse, Jambyl oblysynda janashyr azamattar bastamasymen «Asarlatyp úi salý» jobasy aiasynda áleýmettik az qamtylǵan, múmkindigi shekteýli, kóp balaly otbasylarǵa bas­pana salyp berildi.

Sonymen qatar Shymkent qalasynda «Eko-sana», Pavlodar oblysynda «Til volonteri» qatarly qoǵamdyq uiymdar igi isterge uiytqy bola bilse, Qaraǵandy obly­synda Qasym kitaphanasy jobasy aiasynda 13 kitap jaryq kórdi. Bul úrdis Jambyl oblysynda da jalǵa­syp, Aspara fashion week merke jobasy negizinde qazaq dizainerleri óz ónim­derin aziialyq jáne eýropalyq saýda ortalyqtarynda satýǵa múmkindik aldy.

Elimizdegi volonterler jumysyn júieli júrgizip otyrǵan óńirdiń biri – Sol­tústik Qazaqstan oblysy. Biyl atalǵan oblys volonter­lik qozǵalysty qoldaýǵa 20 099 073 teńge bólip, oǵan 10 myńǵa jýyq stý­­dent, jumysshy jáne NEET sanatyn­daǵy jastardy tarta bildi. Sol siiaq­ty, Qyzylorda oblysynda qurylǵan «Tulǵa» jobasy jas býynǵa ulttyq rýha­ni qundylyqtar men salt-dástúrleri­mizdi nasihattaý maqsatynda tiianaqty sharýalar atqarsa, Pavlodar oblysynda 2018 jyldan bastap búginge deiin óńirde bilim berý uiymdarynyń bazasynda 104 «Rýhani jańǵyrý» kabineti ashyldy. 

Alda atqarylatyn jumystar jospary

«Rýhani jańǵyrý» qazaqstandyq qoǵam­dyq damý institýty basqarma tór­aǵasynyń orynbasary Ásem Serik­qazy­­qyzynyń aitýyna qaraǵanda, baǵ­dar­lamalyq is-sharalar osymen toqy­rap qalmaidy, aldaǵy ýaqytta da júieli túrde jalǵasatyn bolady. Aita­lyq Qazaqstan Úkime­tiniń 2021 jylǵy 9 aqpandaǵy №50 qaýlysymen «Rýhani jańǵyrý» baǵdar­lamasyn Ulttyq jańǵyrý kezeńine kóshirý jóninde sheshim qabyldanyp, biylǵa arnalǵan jol kartasy ázirlenip bekitilgen.

Atap óter bolsaq, «Týǵan eliń – Qa­zaq­stanyńdy bilesiń be?» atty respýb­li­kalyq oqyrman balalar baiqaýy, kásiptik jumystardy nasihattaýǵa baǵyttalǵan WorldSkills Kazakhstan ulttyq chempionaty, «Online mektep» jobasy, «Aramyzdaǵy batyrlar», «Ańyz dáriger» atty jobalardyń syrtynda, Táýelsizdiktiń 30 jyldyǵy aiasynda «Mereili otbasy» konkýrs jeńimpazdarynyń qatysýymen «Ana – tirshiliktiń nury» forýmy, tylek.kz saity arqyly oqýshylar arasynda týǵan óńirin qoldaýǵa baǵyttalǵan is-sharalar, sondai-aq Ulttyq tárbie jáne Ruh vision atty keshendi josparlarmen qatar, «Dástúr men ǵuryp» jobasy aiasynda tyń ister atqarylmaq eken. Buiyrsa, Elbasy usynǵan Baǵdarlama aldaǵy jyldary da óz jemisin bereri sózsiz.

Beken Qairatuly, 

"Egemen Qazaqstan" gazeti