Temir jol beketine poiyzdyń kelip toqtaǵanyn, odan jolaýshylardyń túsip jatqanyn kórgen bir top adam záresi ushyp, zaldan qashyp shyqqan kórinedi. Bul oqiǵa 1895 jyly aǵaiyndy Liýmer myrzalardyń Parij turǵyndaryna usynǵan «La Siotoǵa poiyzdyń kelýi» atty álemdegi eń alǵashqy 50 sekýndtyq qana shaǵyn kinosynyń kórsetiliminde bolǵan edi. Qazirgi kúni 593 minýttyq nemese 9,8 saǵatqa deiin sozylatyn, ǵarysh áleminiń ózin ekranda kóz aldyńa ákeletin kórkem filmder jasalsa da jurtty tańdandyrmaityn boldy. Osy tusta, sol bir tuńǵysh kinodan soń dúnieniń túp-tamyrymen ózgergenin eriksiz moiyndaisyń. Alǵashqy kinodan keiin nebary 15-20 jyl óter-ótpeste 2 saǵat boiy kórsetiletin kinolar Italiiada jasala bastaǵan eken. 1914 jyly atalmysh elde jasalǵan «Kabiria» (Cabiria) atty kino AQSh prezidentiniń shaqyrýymen Aq Úide tusaýkeserin ótkizgen.
Kino óneri ǵasyrdan astam ýaqyt ishindegi damý jolynda alǵashqyda tarihi, kórkem janrlarynan bastap, orta kezeńinde qiial-ǵajaiypqa ulasty. Al, búgingi kúni komikalyq kóp seriialy týyndylardy arqaý etken blokbaster sipatqa kóship otyr. Jalpy, kino jasaý úshin adam faktory, eńbek kúshinen bastap, tehnika-tehnologiialyq quraldarmen qamtamasyz etiletin qyrýar qarjy kózi kerek. Osy sebepten de, onyń barlyq talaptaryna jaýap bere alatyn iri kinostýdiia indýstriiasy jasalady. Ony árine, óner arqyly paida tabýdy maqsat etken biznes qurylymdary ǵana qolǵa ala alady. Álemdegi mundai júieniń alyp mekeni – Gollivýd ekeni barshamyzǵa aian.
Gollivýd gollivýd bolǵaly, ony aitasyz qazirdiń ózinde «20the Centyry Fox», «Warner Bros», «Paramount, Columbia», «Universal» degen 5 alpaýyt stýdiia ústemdik etse, keiin «Walt Disney» kelip qosyldy. Kommertsiialyq maqsatqa basymdyq beretin iri stýdiialardy negiz etip alǵan Gollivýd mazmuny jaǵynan jurtshylyq nazaryn erekshe aýdararlyqtai taqyryptardy tańdaýǵa tyrysady. Kinotýyndy jasaityn basty tásilderine kelsek, stsenarii jazýdan bastap túsirilim jasaý, montajdaý, óńdeý, dybys rejissýrasy degendei ár kezeńderinde ábden mamandanǵan sheber atqarýshylar qyzmet etedi. Muny dál óndiristegi qatań tártippen jumys isteitin júiemen uqsastyrýǵa bolady. Gollivýdtyq standart dep atalatyn qalyptasqan tártipteri de bar. Qalai desek te, qazirgi kúni kinony biznesten, paida tabý kózinen bólip qarastyra almaimyz. Álem zertteýshileriniń arasynda kinony «kommertsiialyq» jáne «qoǵamdyq» degen eki túrge bólip qarastyrýshylyq bar. Kino qai kezeńde de, adam balasynyń demalys ýaqytyn tiimdi ótkizýge, kóńil kóterýge baǵyttalyp kelgendikten ony kommertsiialyq quraldan bólip qaraý múmkin emes. Búgingi tańda álemniń kino rynoginde Gollivýd ónimderiniń zor suranys týdyryp otyrǵandyǵynan-aq atalmysh zańdylyqty ańǵarýǵa bolady.
Kino bir jaǵynan kóńil kóterse, ekinshi jaǵynan biznes retinde paida taba otyryp, taza óner týyndysy retinde de damyp jatqan jandy organizmge ainaldy. Kinonyń endi ǵana qoǵam ómirine qadam basqan sonaý 1916 jyly ol tek ónerge ǵana tán beine men dinamikaǵa negizdelgen fýtýristik sipatta edi. Keiin kino ónerine dadaizmdik, siýrrealistik aǵymdar basym bolsa, búginde avangardtyq, andergraýndtyq kinolar alǵa shyqty degendi kinotanýshylar málimdep otyr. Munyń basty ereksheliginiń ózi kinonyń baiyrǵy missiiasy bolǵan beinesiýjet estetikasyna negizdelip, shyǵarmanyń bastan aiaq bir ǵana monolog túrinde baiandalýynan ajyratylýynda edi. Lýi Býnýel, Maia Deren, Sten Brekij sekildi týyndygerler osy baǵyt boiynsha klassikalyq sanatqa kóterildi.
Kinony kommertsiialyq taýar emes, taza óner týyndysy dep túsinetin shyǵarmashylyq ieleri de boldy, árine. Mundai baǵyt 1960-1970 jyldary óziniń sharyqtaý shegine jetti deýge bolady. Atalmysh tusta Eýropada «art-kino» dep atalatyn ónertaný termini paida boldy. Lýi Býnýel, Ingmar Bergman, Federiko Fellini, Mikelanjelo Antonioni, Robert Bresson syndy art-kinonyń kórnekti rejisserleri bir kezeńde iyq tirestire óz týyndylaryn jaryqqa shyǵardy. Dál osy kezde, kino degenimiz kóńil kóteretin, bos ýaqyt ótkizetin qural dep sanalǵan barshaǵa ortaq uǵymnyń tas-talqanyn shyǵardy. Kino degenimiz týyndygerdiń filosofiialyq oi órisiniń, estetikalyq talǵam-tanymynyń, álemge degen kózqarasynyń jemisi ári óner ekendigin aiqyndap berdi. Sol tustan bastap kinonyń naǵyz avtory ári jasaýshysy rejisser bolyp sanaldy. Álemdik tájiribede rejisserdiń ózi kinotýyndynyń mátinin jazyp, rejissýrasyn jasap, túsirip, montajdap jáne prodiýserlik etýi jii kezdesedi. Osylaisha, álemdegi kino óneri «kommertsiialyq» jáne «art» degen eki salaǵa bólingen jaiy bar.
Kommertsiialyq kino dástúrin Amerikalyq Gollivýdqa, art kinonyń úrdisterin Eýropalyqtar onyń ishinde Frantsiia, Italiia, Germaniiaǵa kóbirek teligenimen álemniń barlyq elderinde kino týyndylar osy eki baǵytta jasalady. Negizinen, Aziia elderi «arthaýs» kino janry boiynsha alǵa shyǵyp tur. Gollivýdtyń ózinde de stýdiialyq qurylymnan tys jumys istep, paida tabýdy alǵa qoimaityn independent (derbes)kinoshylardy týdyrdy. Kinonyń ózi kózqaras, filosofiia, estetika, mádeniet jáne qoǵam ómiriniń tiptik beinesi bolǵandyqtan kórermenge bárin de keshendi túrde bere alatyn mazmuny aýqymdy qural. Olai bolsa, kinonyń óner retindegi sipaty arta túseri anyq. Qazirgi jaǵdaidy bajailar bolsaq, álemde art pen kommertsiialyq baǵyttar bir-birine jaqyndap, yqpaldary arta túskenderi ańǵarylady. Sondyqtan, ony biryńǵai kommertsiialyq nemese tek qana art maǵynasynda túsiný syńarjaqtyq bolar edi. Álem kino óneri 122 jyldy artqa tastap búginge jetkende áli kúnge deiin kommertsiialyq iri naryq ári qoǵamdyq ortaǵa erekshe yqpaldy óner retinde óziniń basty sipattaryn saqtap otyr.
Amerikalyq kórkem filmder qoǵamy (Motion Picture Association of America) júrgizgen zertteýlerge qaraǵanda tek 2014 jyldyń ózinde álemdik kino rynoginde satylǵan biletterden túsken kiris 36,4 milliard dollarǵa jetken eken. Onyń ishinde AQSh pen Kanada naryǵyna 10,9 milliard dollar tiesili, iaǵni, barlyq tabystyń 28 paiyzyn qurap otyr. Sonda Amerika men Kanadada barlyq turǵyndardyń 68 paiyzy nemese 229,7 million adam jylynda az degende bir márte kinoteatrǵa barady degen esep shyǵyp otyr. Atalmysh zertteý sport, oiyn-saýyq saiabaǵy sekildi mádeni oryndardan góri kinoǵa degen suranys 9 esege artyq ekenin kórsetken. Ótken jylǵy málimet boiynsha kino teatrlardan tapqan tabysy boiynsha AQSh pen Kanadadan keiingi oryndy 4,8 milliard dollarlyq paidamen Qytai ielengen.
Kino óneri paida bolǵan kezden bastap kinoteatr – ony taratýshy basty qural bolyp keledi. Búgingi kúni kinony keń ekranda kinoteatrda otyryp kórý mádeniettiliktiń belgisi retinde qalyp, televiziia men úidegi beine quraldaryna ornyn bermei keledi. Al, internet resýrstaryna súienip, onlain túrinde aqyly filmder kórýge múmkindiktiń týýy taiaý bolashaqta kino ónimderin taratýdyń basty ári jańa nysanyna ainalýy bek múmkin. Álemdegi eń iri onlain kino qoryn jasaýshy «Netflix»-tiń tabysy 2010 jyly 2,1 milliard dollar bolsa, qazir 3-4 esege artyp ketken. Qysqasy, álemniń kino rynogi barǵan saiyn ulǵaiyp, shekarasyz alyp keńistikke aýa jaiylyp barady.
Kino salasynyń kommertsiialyq rynoginiń syrtynda ár eldiń ulttyq sipatyn ańǵartatyn sapaly týyndylaryn álemdik deńgeide tanystyratyn, kino óneriniń sońǵy jetistikteri men damý baǵyt-baǵdaryn kórsetetin, kinotanym kókjiegin keńeitetin ári nasihattaityn basty tetik – halyqaralyq kino-festivaldar bolyp otyr. Búkil álemde 3000-ǵa jýyq kinofestivaldary uiymdastyrylady eken. Olardyń ishindegi keń tanymaldary men eń bedeldileri retinde Frantsiianyń «Kann» festivali men Germaniianyń Berlin kino-festivali atalady. Amerika kino akademiiasy uiymdastyratyn Oskar syilyǵyn tabystaý saltanatty rásimi festival bolyp eseptelmegenimen bedeli bel asyp tur. Ár jyl saiyn halyqaralyq kino-festivaldarǵa aǵylatyn kórermender sany artyp, álemdik naryqqa shyǵarylyp jatqan kinonyń sany men sapasy qatar ósip keledi. Soǵan sai kino-festivaldardyń syilyqtary da úzdikterdi tańdaýdyń biregei ólshemine ainaldy.
Kommertsiialyq kino naryǵy ózin ózi qarjylandyrý baǵytymen jumys istese de álem elderi ulttyq kino ónerin qoldaý, damytý maqsatymen belgili dárejede demeýshilik jasaidy. Salanyń mamandaryn daiarlaýǵa arnaiy memlekettik saiasat ta belgileidi. Aitalyq, Germaniianyń ulttyq kino keńesi (German Federal Film Board) kino salasyna maman daiyndaý úshin jyl saiyn 76 million eýro mólsherinde biýdjet bóledi. Sondai-aq, Ońtústik Koreia sekildi elder otandyq kino óndirisin qoldaý maqsatymen kinoteatrlarda kórsetiletin sheteldik filmderdiń saǵatyn shektep otyrady. Kino mamandaryn memleket qarjysymen shetelderde bilim alýyn qamtamasyz etedi. Munyń bári kino ónerin qoldaýǵa arnalǵan memlekettik saiasattyń birer bóligi ǵana.
Zertteýshi Malik Jýrchýbaevtyń málimetine qaraǵanda, Qazaq jerinde eń alǵashqy kinoseans 1910 jyly Vernyi (qazirgi Almaty) qalasynda uiymdastyrylǵan kórinedi. Fabri men Seifýllin esimdi kásipkerler kinony qoiý kezinde filmniń kórkemdik deńgeiin eskermegenin atap kórsetedi, zertteýshi Jýrchýbaev.1919 jyly 19 tamyzda Halyqaralyq Komissarlar Keńesiniń «Fotografiialyq jáne kinematografiialyq saýda men kinoóndiris oryndaryn memlekettendirý» jónindegi Dekreti qabyldanyp, 1921 jyldyń qazanynda Búkilodaqtyq Fotokino óndirisiniń Qazaqstandaǵy bólimi qurylady. 1924 jyldyń sońyna qarai 44 kinobirlestikter jumys istei bastady. Sonyń ishinde, Almatyda (okrýg boiynsha) – 10 , Aqmola boiynsha -9, Oral okrýgi boiynsha – 15 jáne birqatar qalalarda birden-ekiden kinoteatrlar iske qosyldy. Osydan bastap kinoqondyrǵylar sany qazaq jerinde ósti – degen derekti «Kinostan» portaly usynyp otyr.
Tuńǵysh qazaq kinotanýshysy Qabysh Siranov 1944 jylǵy maqalasynda: «1937 jyly «Lenfilm» kinostýdiiasy tolyqmetrajdy «Amangeldi» dybysty filmin jasap shyǵardy. Kinostsenariidi qazaq dramatýrgi Ǵabit Músirepov pen jazýshy Vsevolod Ivanov birigip jazdy. Kartina rejisseri Moisei Levin boldy. Bul film ulttyq kinematografiianyń negizin qalaǵan eń alǵashqy kinosýretimiz» («Kino: jyldar, oilar», Almaty: Óner.1983 j. 10 bet) – dep, elimizdiń kino tarihynan naqty málimet berip ketken.
Keibir derekterde stsenarii jazýǵa Beiimbet Mailinniń de atsalysqany týraly aitylady. Film ideiasy Keńes úkimetin nasihattaýǵa baǵyttalǵandyqtan, Alash kósemderin jaǵymsyz keiipkerler etip beinelegen.
Kino ónerdiń jańa túri retinde áý basta kapitalistik elderde biznes kózi bolyp qoldanylsa, sotsialistik júiede ony ideologiialyq nasihat quraly dep tanyp, saiasi mańyzdylyǵyna erekshe mán berdi. Soǵan qaramastan, «Kazaqfilm» kinostýdiiasy halyqtyń kóńilinen shyǵatyn týyndylardy sovet kezeńderinde de jasady. Sháken Aimanov, Abdýlla Qarsaqbaev syndy aty ańyzǵa ainalǵan rejisserler qazaq óneriniń tarihynda óshpes iz qaldyrdy. Qatal tsenzýranyń qysymyna júrse de «Seniń sábet ókimetińdi jylatqanmyn. Seni de murnyńnan jetelep zar iletemin» dep, «Daladaǵy qýǵyn» filminde erkin dalanyń batyry Qudyreniń aýzyna sóz salyp bergen A.Qarsaqbaevtyń erliginiń ózi nege turady. Berdibek Soqpaqbaevtyń sovettik tar ólshemge syimaǵan azat oilaryn da ekranǵa shyǵarǵandyǵy qazaq rejisseriniń batyldyǵy men eren eńbeginiń jemisi bolatyn. Dýlat Isabekovtiń «Gaýhartasy» sekildi kóńilge jaqyn tartymdy týyndylar da boldy. Biraq, «Moskva slezam ne verit», «Slýjebnyi roman», «Ironiia sýdby, ili s legkim parom!» sekildi shedevr filmder jasalǵan joq. Jaraidy, ol tusta kompartiianyń jergilikti jandaishaptary shyǵarmashylyqqa erkindik bermedi, máskeýlikterdei úlken orta qalyptaspady dep aqtalý ońai shyǵar. Degenmen, qaita qurý kezinde sovettik tsenzýra alynyp tastalǵan 1985-1990 jyldar aralyǵynda ózge respýblikalar Brejnev zamanyndaǵy qoǵamda beleń alǵan áleýmettik ádiletsizdikter men qoǵamdaǵy bylyq-shylyqtardy áshkerelegen ótkir filmdermen dúnieni dúr silkindirdi ǵoi. Sol tusta «Qazaqfilm» ǵana sýyrylyp alǵa shyǵa almady. «Belarýsfilm» – «Meniń atym Arlekinosymen», M.Gorkii atyndaǵy jastar jáne balalar kinostýdiiasy «Vory v zakone» jáne «Malenkaia Vera»-symen, kórshi «Ózbekfilmniń» ózi «Shok», «Proshai, zelen leta…» sekildi týyndylarymen jarty álemdi jaýlap, kórermenderin tańdai qaqtyrdy. Sovettik respýblikalardyń bári de áreketsiz qalmady, tek «Qazaqfilm» ǵana tym-tyrys jatty. Táýelsizdik jyldarynda jasalǵan eńbekterdiń ishindegi eń eleýlisi jazýshy Júsipbek Qorǵasbektiń áńgimesiniń jelisimen jasalǵan rejisser Aiaǵan Shájimbaidyń «Jansebil» filmi edi. Osy týyndydan keiin jóni túzý shyqqan kino ataýly da tym sirek. Reseilik rejisser Stanislav Govorýhinniń «Voroshilovskii strelok» syndy búgingi ómir shyndyǵyn dóp basqan keremeti bolmasa da ortańqol deńgeidegi aýyz toltyryp maqtanarlyqtai týyndy bizde jasalmady.
Onyń ústine Serik Qilybaev pen Timýr Bekmámbetovter «Gromovy» atty kesek týyndysyn nege óz týǵan topyraǵyndaǵy «Qazaqfilmde» jasamady degen saýal da árdaiym kókeide turady. «Saiamyzdan saiǵaq qurly saia tappady» ma, álde, basqa bir syry ma?
Eshteńe bolmady dep aýyzdy qý shóppen súrtýden aýlaqpyz, árine. Satypaldy Narymbetov, Serik Apyrymov, Talǵat Temenov, Ermek Tursynov, Doshan Joljaqsynov, Rústem Ábdirash, Aqan Sataev sekildi kóptegen rejisserler óz deńgeiinde biraz ter tókti, týyndylaryn usyndy. Aralarynda áýesqoi kinoshylar da óz ónimderin shyǵardy. Qyrýar qarjy jumsap, shet jurttan áigili ártister shaqyryp, ǵulama ǵalymdarymyz keńes berip, ala shapqyn bolyp túsirgen «Kóshpendiler» filmi biz kútkendei nátijege jete alǵan joq. Solardyń arasynan ilip alar mazmundysy «Birjan sal» ǵana. Al, eń kóp paida tapqany «Jaýjúrek myń bala» bolar. Eskisi bar, jańasy bar qazirgi tańda iri qalalarymyz kinoteatr ataýlydan kende emes. Biraq, sonda kórsetiletin ulttyq filmderimizdiń sapasyn aitpaǵannyń ózinde san jaǵynyń haliniń ózi neshik.
Taiaýdaǵy bir jyldyń ózinde elimizde «22 tolyq metrajdy film jaryqqa shyqsa, onyń jeteýi halyqaralyq kinofestivaldarǵa qatysty» degen derek baspasózde kezdesedi. Kino.kz statistikasynyń málimdeýine qaraǵanda, otandyq filmder prokattyń 3,9 paiyzyn quraidy. Filmderdiń 50 paiyzǵa jýyǵyn «Qazaqfilm» kinostýdiiasy túsirse, qalǵany jekemenshik stýdiialarda tiesili kórinedi. Desek te, sol filmderdiń nesheýin jurt aýyzdan tastamai sóz etip júr? Qaidam, kórgen jandardyń ózi atyn atap, túsin tústep bere alar ma eken. Jalpy, belgili bir kinony sol eldiń búkil halqy taily tuiaǵy qalmai kórýi neken saiaq shyǵar. AQSh-tyń óner rynoginde kinoteatr arqyly eń kóp tabys ákelgen «Guardians of Galaxy» atty filmdi bir jyldyń ishinde el halqynyń 10 paiyzyna jeterliktei ǵana bóligi kórdi degen derek bar. Búkil álemdegi eń kóp paida tapqan kinolardy óz elinde kórermenniń orta eseppen 5-10 paiyzy ǵana tamashalaǵan bolyp shyǵady eken. Bizde bul jaiynda naqty zertteýler jasalmaǵandyqtan syrttai ton pishýden aýlaqpyz. Desek te, talǵamǵa sai sapaly ári mazmuny tereń týyndylar jasalsa, oǵan laiyq kórermen de tabylary anyq.
Biznes, mádeni qundylyq ári óner retinde kino-indýstriiasynyń jan-jaqty múmkindikterin álem elderi barynsha tiimdi paidalanyp jatyr. Biz úshin de bul búgingi kúngi kezek kúttirmeitin ózekti problema. Álem naryǵyna jarq etip shyǵyp, juldyzǵa ainalý, ataqty kino-festivaldarda top jarý, sol arqyly mol paidaǵa kenelip qazaqtyń atyn dúniejúzine áigileý ár rejisserdiń armany ekeni málim. Biraq, 120-dan astam jyl boiy úzilissiz alǵa jyljyp iri mádeni qurylym men kúrdeli kino ónerin qalyptastyrǵan joǵary órkeniet álemimen básekelesýge biz qanshalyqty qaýqarlymyz? Dál qazirgi jaǵdaiymyzben, búgingidei psihologiiamyzben taiaý bolashaqta qymbat qarjymen blokbaster jasap, Gollivýdpen básekege túse almaitynymyz basy ashyq áńgime. Solai eken dep áiteýir álemniń iri elderinde ótken kinofestivaldarynan birer syilyq alýdy ǵana oilap, kinonyń mazmuny men formasyn jasandy túrde ózgertkenmen, álde bir qisynsyz siýjetter men keiipkerlerdi tyqpalaýmen, qyzyqtyramyn dep aktrisalardy sheshindirýmen eshteńe sheshilmeidi. Álem kinolaryna tórelik etetin qazylar alqasynyń quramynda evrei ultynyń ókilderi basym eken dep filmniń bas keiipkerleri etip, sol ulttyń ókilderin tańdaǵannan birdeme uttyq pa? (R.Ábdirash «Stalinge hat», S. Narymbetov «Qyz jylaǵan»). Álem halyqtaryn tańdai qaqtyryp, tamsandyramyn dep at ústinde shapqylap júrip jynystyq qatynas jasaýdan she? (S.Apyrymov «Ańshy»). Eń durysy, halyqaralyq kino toptarymen yntymaqtasyp, birlesken jobalardy júzege asyrsaq, tiimdiligi aitarlyqtai bolýy yqtimal. Oǵan mysal retinde, Netflix-tiń týyndygerleri «Marko Polo» serialyn jasaý úshin elimizdi tańdap, 26 million dollarlyq qarjy quiýǵa deiingi naqty qadamǵa barýy bizdiń tehnikalyq múmkindigimizben sanasqandyǵy bolsa kerek.
Memleket tarapynan kino óneri salasyna maman daiarlaýǵa kóńil bólinýge tiis dep oilaimyz. Rejisser, stsenarist, operator sekildi shyǵarmashylyq ielerimen qatar salanyń art-menedjerlerin, injener-tehnikalyq mamandaryn da elaralyq kelisim-sharttar negizinde Batystyń aldyńǵy qatarly oqý oryndarynda daiarlaýǵa bolady. Eń bastysy, memleket tarapynan joǵary talap qoiyp, sapaly ári mańyzdy kino jobalar ǵana qarjylandyrylsa. Halyqaralyq deńgeide joǵary baǵalanyp, bedelderi bel asqan kino festivaldarda top jaryp, syilyq alǵan damýshy elderdiń kino týyndylaryna zer salsaq, bárine ortaq bir sipatty ańǵarýǵa bolady. Olardyń bári de kommertsiialyq maqsat kózdemegen, taza óner týyndylary bolyp keledi eken. Sondyqtan da bolar, kino ónerdi qoldaityn álemdik qorlardan kómek alǵany jáne sheteldik týyndygerlermen, prodiýserlermen birlesip jumys istegenderi baiqalady. Al, mazmuny jaǵynan kelgende, ár kinotýyndy óz ultymyzdyń tynys-tirshiligin, ereksheligin, shynaiy bolmysyn kórkem de sheber beinelep jatsa, qaneki. Keide biz óz ortamyzǵa ábden kóz úirenip ketkendikten kóp dúniege nazar aýdarmaýymyz da múmkin. Bizdegi ózimiz mán bermeitin turmys saltymyz, qoǵamdaǵy kórinister shet jurtty tamsandyrýy da yqtimal. Sondai-aq, paida tabý kózdelmeitin kinolarǵa tehnikalyq turǵydan asa qatty talap qoiyla bermeitindigin eskerýge tiispiz. Art-kinony eshkim de qyrýar qarjymen nemese myqty tehnikanyń kúshimen jasamaidy, ol tyń ideia men oi eńbeginiń jemisi. Sondyqtan, filmder naryǵynda shashetekten paidaǵa kenelmesek te, kino ónermen nege álemdi tańdai qaqtyrmasqa.
Kino degenimiz belgili bir dáýir men qoǵamdyq kórinistermen úndesetin tiri organizm. Qoǵamdaǵy túrli shyrǵalańdardan ótip, birde quldyrasa, birde órleitin zańdylyq ta oǵan tán bolsa kerek. Kino – óner ǵana emes, óndiris ekendigi belgili bolyp otyr. Jylyna eń kóp kino ónimin jasap shyǵaratyn nysan retinde Bollivýd atalady eken. Úndistanda bir jylda 1000 kinotýyndynyń jaryqqa shyǵýy ádettegi kórinis. Al, biz kinonyń otany sanaityn Gollivýdtyń taǵaiyndaǵan standarty boiynsha olar bir jylda kóp uzasa 100-dei film ǵana jasaidy eken. Ginnestiń kino jaiyndaǵy kitabynda eń kóp film shyǵarǵan el retinde Dúniejúzilik ekinshi soǵystan keiingi Japoniia atalady.
Kino – belgili bir topty emes, búkil qoǵamdy jappai qamti alatyn, sol arqyly adam balasynyń kóńil-kúiine, sanasyna zor yqpal ete alatyn óner túri. Ulttar men ulystardyń tilderi, salt-sanasy ózara qandai aiyrmashalyqta bolsa, belgili bir eldiń óneri men mádeni murasy, dástúri de ózgege múlde uqsamaityn erekshelikteriniń bolýy zańdy qubylys. Sebebi, ár halyqtyń ulttyq bolmysy, tarihy, damý joldary, áleýmettik jaǵdaiy, geografiialyq ahýaly bir-birine uqsai bermeitini sekildi kózqarastary men dástúriniń de ózindik sipaty bar. Osy sipatymen kino degenimiz belgili bir dáýirdegi halyqtyń minez-qulqyn, dilin, turmysyn beineleitin mańyzdy derek bolyp qala bermek. Ásirese, dál qazirgidei qazaq qoǵamy sheteldik serialdardy tamsana tamashalap, jastardyń sanasyn bóten jurttyń mádenieti jaýlap jatqan tusta ulttyq kino ónerine kóńil bólýdiń mańyzdylyǵy odan saiyn arta túsýi tiis.
Qýandyq ShAMAHAIULY,
QR mádeniet qairatkeri,
halyqaralyq jýrnalist
.jpg)