تەمٸر جول بەكەتٸنە پويىزدىڭ كەلٸپ توقتاعانىن, ودان جولاۋشىلاردىڭ تٷسٸپ جاتقانىن كٶرگەن بٸر توپ ادام زەرەسٸ ۇشىپ, زالدان قاشىپ شىققان كٶرٸنەدٸ. بۇل وقيعا 1895 جىلى اعايىندى ليۋمەر مىرزالاردىڭ پاريج تۇرعىندارىنا ۇسىنعان «لا سيوتوعا پويىزدىڭ كەلۋٸ» اتتى ەلەمدەگٸ ەڭ العاشقى 50 سەكۋندتىق قانا شاعىن كينوسىنىڭ كٶرسەتٸلٸمٸندە بولعان ەدٸ. قازٸرگٸ كٷنٸ 593 مينۋتتىق نەمەسە 9,8 ساعاتقا دەيٸن سوزىلاتىن, عارىش ەلەمٸنٸڭ ٶزٸن ەكراندا كٶز الدىڭا ەكەلەتٸن كٶركەم فيلمدەر جاسالسا دا جۇرتتى تاڭداندىرمايتىن بولدى. وسى تۇستا, سول بٸر تۇڭعىش كينودان سوڭ دٷنيەنٸڭ تٷپ-تامىرىمەن ٶزگەرگەنٸن ەرٸكسٸز مويىندايسىڭ. العاشقى كينودان كەيٸن نەبارى 15-20 جىل ٶتەر-ٶتپەستە 2 ساعات بويى كٶرسەتٸلەتٸن كينولار يتالييادا جاسالا باستاعان ەكەن. 1914 جىلى اتالمىش ەلدە جاسالعان «كابيريا» (Cabiria) اتتى كينو اقش پرەزيدەنتٸنٸڭ شاقىرۋىمەن اق ٷيدە تۇساۋكەسەرٸن ٶتكٸزگەن.
كينو ٶنەرٸ عاسىردان استام ۋاقىت ٸشٸندەگٸ دامۋ جولىندا العاشقىدا تاريحي, كٶركەم جانرلارىنان باستاپ, ورتا كەزەڭٸندە قييال-عاجايىپقا ۇلاستى. ال, بٷگٸنگٸ كٷنٸ كوميكالىق كٶپ سەرييالى تۋىندىلاردى ارقاۋ ەتكەن بلوكباستەر سيپاتقا كٶشٸپ وتىر. جالپى, كينو جاساۋ ٷشٸن ادام فاكتورى, ەڭبەك كٷشٸنەن باستاپ, تەحنيكا-تەحنولوگييالىق قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتٸلەتٸن قىرۋار قارجى كٶزٸ كەرەك. وسى سەبەپتەن دە, ونىڭ بارلىق تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە الاتىن ٸرٸ كينوستۋدييا يندۋستريياسى جاسالادى. ونى ەرينە, ٶنەر ارقىلى پايدا تابۋدى ماقسات ەتكەن بيزنەس قۇرىلىمدارى عانا قولعا الا الادى. ەلەمدەگٸ مۇنداي جٷيەنٸڭ الىپ مەكەنٸ – گولليۆۋد ەكەنٸ بارشامىزعا ايان.
گولليۆۋد گولليۆۋد بولعالى, ونى ايتاسىز قازٸردٸڭ ٶزٸندە «20the Centyry Fox», «Warner Bros», «Paramount, Columbia», «Universal» دەگەن 5 الپاۋىت ستۋدييا ٷستەمدٸك ەتسە, كەيٸن «Walt Disney» كەلٸپ قوسىلدى. كوممەرتسييالىق ماقساتقا باسىمدىق بەرەتٸن ٸرٸ ستۋدييالاردى نەگٸز ەتٸپ العان گولليۆۋد مازمۇنى جاعىنان جۇرتشىلىق نازارىن ەرەكشە اۋدارارلىقتاي تاقىرىپتاردى تاڭداۋعا تىرىسادى. كينوتۋىندى جاسايتىن باستى تەسٸلدەرٸنە كەلسەك, ستسەناريي جازۋدان باستاپ تٷسٸرٸلٸم جاساۋ, مونتاجداۋ, ٶڭدەۋ, دىبىس رەجيسسۋراسى دەگەندەي ەر كەزەڭدەرٸندە ەبدەن ماماندانعان شەبەر اتقارۋشىلار قىزمەت ەتەدٸ. مۇنى دەل ٶندٸرٸستەگٸ قاتاڭ تەرتٸپپەن جۇمىس ٸستەيتٸن جٷيەمەن ۇقساستىرۋعا بولادى. گولليۆۋدتىق ستاندارت دەپ اتالاتىن قالىپتاسقان تەرتٸپتەرٸ دە بار. قالاي دەسەك تە, قازٸرگٸ كٷنٸ كينونى بيزنەستەن, پايدا تابۋ كٶزٸنەن بٶلٸپ قاراستىرا المايمىز. ەلەم زەرتتەۋشٸلەرٸنٸڭ اراسىندا كينونى «كوممەرتسييالىق» جەنە «قوعامدىق» دەگەن ەكٸ تٷرگە بٶلٸپ قاراستىرۋشىلىق بار. كينو قاي كەزەڭدە دە, ادام بالاسىنىڭ دەمالىس ۋاقىتىن تيٸمدٸ ٶتكٸزۋگە, كٶڭٸل كٶتەرۋگە باعىتتالىپ كەلگەندٸكتەن ونى كوممەرتسييالىق قۇرالدان بٶلٸپ قاراۋ مٷمكٸن ەمەس. بٷگٸنگٸ تاڭدا ەلەمنٸڭ كينو رىنوگٸندە گولليۆۋد ٶنٸمدەرٸنٸڭ زور سۇرانىس تۋدىرىپ وتىرعاندىعىنان-اق اتالمىش زاڭدىلىقتى اڭعارۋعا بولادى.
كينو بٸر جاعىنان كٶڭٸل كٶتەرسە, ەكٸنشٸ جاعىنان بيزنەس رەتٸندە پايدا تابا وتىرىپ, تازا ٶنەر تۋىندىسى رەتٸندە دە دامىپ جاتقان جاندى ورگانيزمگە اينالدى. كينونىڭ ەندٸ عانا قوعام ٶمٸرٸنە قادام باسقان سوناۋ 1916 جىلى ول تەك ٶنەرگە عانا تەن بەينە مەن ديناميكاعا نەگٸزدەلگەن فۋتۋريستٸك سيپاتتا ەدٸ. كەيٸن كينو ٶنەرٸنە دادايزمدٸك, سيۋررەاليستٸك اعىمدار باسىم بولسا, بٷگٸندە اۆانگاردتىق, اندەرگراۋندتىق كينولار العا شىقتى دەگەندٸ كينوتانۋشىلار مەلٸمدەپ وتىر. مۇنىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸنٸڭ ٶزٸ كينونىڭ بايىرعى ميسسيياسى بولعان بەينەسيۋجەت ەستەتيكاسىنا نەگٸزدەلٸپ, شىعارمانىڭ باستان اياق بٸر عانا مونولوگ تٷرٸندە باياندالۋىنان اجىراتىلۋىندا ەدٸ. لۋي بۋنۋەل, مايا دەرەن, ستەن برەكيج سەكٸلدٸ تۋىندىگەرلەر وسى باعىت بويىنشا كلاسسيكالىق ساناتقا كٶتەرٸلدٸ.
كينونى كوممەرتسييالىق تاۋار ەمەس, تازا ٶنەر تۋىندىسى دەپ تٷسٸنەتٸن شىعارماشىلىق يەلەرٸ دە بولدى, ەرينە. مۇنداي باعىت 1960-1970 جىلدارى ٶزٸنٸڭ شارىقتاۋ شەگٸنە جەتتٸ دەۋگە بولادى. اتالمىش تۇستا ەۋروپادا «ارت-كينو» دەپ اتالاتىن ٶنەرتانۋ تەرمينٸ پايدا بولدى. لۋي بۋنۋەل, ينگمار بەرگمان, فەدەريكو فەلليني, ميكەلانجەلو انتونيوني, روبەرت برەسسون سىندى ارت-كينونىڭ كٶرنەكتٸ رەجيسسەرلەرٸ بٸر كەزەڭدە يىق تٸرەستٸرە ٶز تۋىندىلارىن جارىققا شىعاردى. دەل وسى كەزدە, كينو دەگەنٸمٸز كٶڭٸل كٶتەرەتٸن, بوس ۋاقىت ٶتكٸزەتٸن قۇرال دەپ سانالعان بارشاعا ورتاق ۇعىمنىڭ تاس-تالقانىن شىعاردى. كينو دەگەنٸمٸز تۋىندىگەردٸڭ فيلوسوفييالىق وي ٶرٸسٸنٸڭ, ەستەتيكالىق تالعام-تانىمىنىڭ, ەلەمگە دەگەن كٶزقاراسىنىڭ جەمٸسٸ ەرٸ ٶنەر ەكەندٸگٸن ايقىنداپ بەردٸ. سول تۇستان باستاپ كينونىڭ ناعىز اۆتورى ەرٸ جاساۋشىسى رەجيسسەر بولىپ سانالدى. ەلەمدٸك تەجٸريبەدە رەجيسسەردٸڭ ٶزٸ كينوتۋىندىنىڭ مەتٸنٸن جازىپ, رەجيسسۋراسىن جاساپ, تٷسٸرٸپ, مونتاجداپ جەنە پروديۋسەرلٸك ەتۋٸ جيٸ كەزدەسەدٸ. وسىلايشا, ەلەمدەگٸ كينو ٶنەرٸ «كوممەرتسييالىق» جەنە «ارت» دەگەن ەكٸ سالاعا بٶلٸنگەن جايى بار.
كوممەرتسييالىق كينو دەستٷرٸن امەريكالىق گولليۆۋدقا, ارت كينونىڭ ٷردٸستەرٸن ەۋروپالىقتار ونىڭ ٸشٸندە فرانتسييا, يتالييا, گەرمانيياعا كٶبٸرەك تەلٸگەنٸمەن ەلەمنٸڭ بارلىق ەلدەرٸندە كينو تۋىندىلار وسى ەكٸ باعىتتا جاسالادى. نەگٸزٸنەن, ازييا ەلدەرٸ «ارتحاۋس» كينو جانرى بويىنشا العا شىعىپ تۇر. گولليۆۋدتىڭ ٶزٸندە دە ستۋدييالىق قۇرىلىمنان تىس جۇمىس ٸستەپ, پايدا تابۋدى العا قويمايتىن independent (دەربەس)كينوشىلاردى تۋدىردى. كينونىڭ ٶزٸ كٶزقاراس, فيلوسوفييا, ەستەتيكا, مەدەنيەت جەنە قوعام ٶمٸرٸنٸڭ تيپتٸك بەينەسٸ بولعاندىقتان كٶرەرمەنگە بەرٸن دە كەشەندٸ تٷردە بەرە الاتىن مازمۇنى اۋقىمدى قۇرال. ولاي بولسا, كينونىڭ ٶنەر رەتٸندەگٸ سيپاتى ارتا تٷسەرٸ انىق. قازٸرگٸ جاعدايدى باجايلار بولساق, ەلەمدە ارت پەن كوممەرتسييالىق باعىتتار بٸر-بٸرٸنە جاقىنداپ, ىقپالدارى ارتا تٷسكەندەرٸ اڭعارىلادى. سوندىقتان, ونى بٸرىڭعاي كوممەرتسييالىق نەمەسە تەك قانا ارت ماعىناسىندا تٷسٸنۋ سىڭارجاقتىق بولار ەدٸ. ەلەم كينو ٶنەرٸ 122 جىلدى ارتقا تاستاپ بٷگٸنگە جەتكەندە ەلٸ كٷنگە دەيٸن كوممەرتسييالىق ٸرٸ نارىق ەرٸ قوعامدىق ورتاعا ەرەكشە ىقپالدى ٶنەر رەتٸندە ٶزٸنٸڭ باستى سيپاتتارىن ساقتاپ وتىر.
امەريكالىق كٶركەم فيلمدەر قوعامى (Motion Picture Association of America) جٷرگٸزگەن زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا تەك 2014 جىلدىڭ ٶزٸندە ەلەمدٸك كينو رىنوگٸندە ساتىلعان بيلەتتەردەن تٷسكەن كٸرٸس 36,4 ميلليارد دوللارعا جەتكەن ەكەن. ونىڭ ٸشٸندە اقش پەن كانادا نارىعىنا 10,9 ميلليارد دوللار تيەسٸلٸ, ياعني, بارلىق تابىستىڭ 28 پايىزىن قۇراپ وتىر. سوندا امەريكا مەن كانادادا بارلىق تۇرعىنداردىڭ 68 پايىزى نەمەسە 229,7 ميلليون ادام جىلىندا از دەگەندە بٸر مەرتە كينوتەاترعا بارادى دەگەن ەسەپ شىعىپ وتىر. اتالمىش زەرتتەۋ سپورت, ويىن-ساۋىق ساياباعى سەكٸلدٸ مەدەني ورىنداردان گٶرٸ كينوعا دەگەن سۇرانىس 9 ەسەگە ارتىق ەكەنٸن كٶرسەتكەن. ٶتكەن جىلعى مەلٸمەت بويىنشا كينو تەاترلاردان تاپقان تابىسى بويىنشا اقش پەن كانادادان كەيٸنگٸ ورىندى 4,8 ميلليارد دوللارلىق پايدامەن قىتاي يەلەنگەن.
كينو ٶنەرٸ پايدا بولعان كەزدەن باستاپ كينوتەاتر – ونى تاراتۋشى باستى قۇرال بولىپ كەلەدٸ. بٷگٸنگٸ كٷنٸ كينونى كەڭ ەكراندا كينوتەاتردا وتىرىپ كٶرۋ مەدەنيەتتٸلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ رەتٸندە قالىپ, تەلەۆيزييا مەن ٷيدەگٸ بەينە قۇرالدارىنا ورنىن بەرمەي كەلەدٸ. ال, ينتەرنەت رەسۋرستارىنا سٷيەنٸپ, ونلاين تٷرٸندە اقىلى فيلمدەر كٶرۋگە مٷمكٸندٸكتٸڭ تۋۋى تاياۋ بولاشاقتا كينو ٶنٸمدەرٸن تاراتۋدىڭ باستى ەرٸ جاڭا نىسانىنا اينالۋى بەك مٷمكٸن. ەلەمدەگٸ ەڭ ٸرٸ ونلاين كينو قورىن جاساۋشى «Netflix»-تٸڭ تابىسى 2010 جىلى 2,1 ميلليارد دوللار بولسا, قازٸر 3-4 ەسەگە ارتىپ كەتكەن. قىسقاسى, ەلەمنٸڭ كينو رىنوگٸ بارعان سايىن ۇلعايىپ, شەكاراسىز الىپ كەڭٸستٸككە اۋا جايىلىپ بارادى.
كينو سالاسىنىڭ كوممەرتسييالىق رىنوگٸنٸڭ سىرتىندا ەر ەلدٸڭ ۇلتتىق سيپاتىن اڭعارتاتىن ساپالى تۋىندىلارىن ەلەمدٸك دەڭگەيدە تانىستىراتىن, كينو ٶنەرٸنٸڭ سوڭعى جەتٸستٸكتەرٸ مەن دامۋ باعىت-باعدارىن كٶرسەتەتٸن, كينوتانىم كٶكجيەگٸن كەڭەيتەتٸن ەرٸ ناسيحاتتايتىن باستى تەتٸك – حالىقارالىق كينو-فەستيۆالدار بولىپ وتىر. بٷكٸل ەلەمدە 3000-عا جۋىق كينوفەستيۆالدارى ۇيىمداستىرىلادى ەكەن. ولاردىڭ ٸشٸندەگٸ كەڭ تانىمالدارى مەن ەڭ بەدەلدٸلەرٸ رەتٸندە فرانتسييانىڭ «كانن» فەستيۆالٸ مەن گەرمانييانىڭ بەرلين كينو-فەستيۆالٸ اتالادى. امەريكا كينو اكادەميياسى ۇيىمداستىراتىن وسكار سىيلىعىن تابىستاۋ سالتاناتتى رەسٸمٸ فەستيۆال بولىپ ەسەپتەلمەگەنٸمەن بەدەلٸ بەل اسىپ تۇر. ەر جىل سايىن حالىقارالىق كينو-فەستيۆالدارعا اعىلاتىن كٶرەرمەندەر سانى ارتىپ, ەلەمدٸك نارىققا شىعارىلىپ جاتقان كينونىڭ سانى مەن ساپاسى قاتار ٶسٸپ كەلەدٸ. سوعان ساي كينو-فەستيۆالداردىڭ سىيلىقتارى دا ٷزدٸكتەردٸ تاڭداۋدىڭ بٸرەگەي ٶلشەمٸنە اينالدى.
كوممەرتسييالىق كينو نارىعى ٶزٸن ٶزٸ قارجىلاندىرۋ باعىتىمەن جۇمىس ٸستەسە دە ەلەم ەلدەرٸ ۇلتتىق كينو ٶنەرٸن قولداۋ, دامىتۋ ماقساتىمەن بەلگٸلٸ دەرەجەدە دەمەۋشٸلٸك جاسايدى. سالانىڭ ماماندارىن دايارلاۋعا ارنايى مەملەكەتتٸك ساياسات تا بەلگٸلەيدٸ. ايتالىق, گەرمانييانىڭ ۇلتتىق كينو كەڭەسٸ (German Federal Film Board) كينو سالاسىنا مامان دايىنداۋ ٷشٸن جىل سايىن 76 ميلليون ەۋرو مٶلشەرٸندە بيۋدجەت بٶلەدٸ. سونداي-اق, وڭتٷستٸك كورەيا سەكٸلدٸ ەلدەر وتاندىق كينو ٶندٸرٸسٸن قولداۋ ماقساتىمەن كينوتەاترلاردا كٶرسەتٸلەتٸن شەتەلدٸك فيلمدەردٸڭ ساعاتىن شەكتەپ وتىرادى. كينو ماماندارىن مەملەكەت قارجىسىمەن شەتەلدەردە بٸلٸم الۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ كينو ٶنەرٸن قولداۋعا ارنالعان مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ بٸرەر بٶلٸگٸ عانا.
زەرتتەۋشٸ ماليك جۋرچۋباەۆتىڭ مەلٸمەتٸنە قاراعاندا, قازاق جەرٸندە ەڭ العاشقى كينوسەانس 1910 جىلى ۆەرنىي (قازٸرگٸ الماتى) قالاسىندا ۇيىمداستىرىلعان كٶرٸنەدٸ. فابري مەن سەيفۋللين ەسٸمدٸ كەسٸپكەرلەر كينونى قويۋ كەزٸندە فيلمنٸڭ كٶركەمدٸك دەڭگەيٸن ەسكەرمەگەنٸن اتاپ كٶرسەتەدٸ, زەرتتەۋشٸ جۋرچۋباەۆ.1919 جىلى 19 تامىزدا حالىقارالىق كوميسسارلار كەڭەسٸنٸڭ «فوتوگرافييالىق جەنە كينەماتوگرافييالىق ساۋدا مەن كينوٶندٸرٸس ورىندارىن مەملەكەتتەندٸرۋ» جٶنٸندەگٸ دەكرەتٸ قابىلدانىپ, 1921 جىلدىڭ قازانىندا بٷكٸلوداقتىق فوتوكينو ٶندٸرٸسٸنٸڭ قازاقستانداعى بٶلٸمٸ قۇرىلادى. 1924 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي 44 كينوبٸرلەستٸكتەر جۇمىس ٸستەي باستادى. سونىڭ ٸشٸندە, الماتىدا (وكرۋگ بويىنشا) – 10 , اقمولا بويىنشا -9, ورال وكرۋگٸ بويىنشا – 15 جەنە بٸرقاتار قالالاردا بٸردەن-ەكٸدەن كينوتەاترلار ٸسكە قوسىلدى. وسىدان باستاپ كينوقوندىرعىلار سانى قازاق جەرٸندە ٶستٸ – دەگەن دەرەكتٸ «كينوستان» پورتالى ۇسىنىپ وتىر.
تۇڭعىش قازاق كينوتانۋشىسى قابىش سيرانوۆ 1944 جىلعى ماقالاسىندا: «1937 جىلى «لەنفيلم» كينوستۋديياسى تولىقمەتراجدى «امانگەلدٸ» دىبىستى فيلمٸن جاساپ شىعاردى. كينوستسەنارييدٸ قازاق دراماتۋرگٸ عابيت مٷسٸرەپوۆ پەن جازۋشى ۆسەۆولود يۆانوۆ بٸرٸگٸپ جازدى. كارتينا رەجيسسەرٸ مويسەي لەۆين بولدى. بۇل فيلم ۇلتتىق كينەماتوگرافييانىڭ نەگٸزٸن قالاعان ەڭ العاشقى كينوسۋرەتٸمٸز» («كينو: جىلدار, ويلار», الماتى: ٶنەر.1983 ج. 10 بەت) – دەپ, ەلٸمٸزدٸڭ كينو تاريحىنان ناقتى مەلٸمەت بەرٸپ كەتكەن.
كەيبٸر دەرەكتەردە ستسەناريي جازۋعا بەيٸمبەت مايليننٸڭ دە اتسالىسقانى تۋرالى ايتىلادى. فيلم يدەياسى كەڭەس ٷكٸمەتٸن ناسيحاتتاۋعا باعىتتالعاندىقتان, الاش كٶسەمدەرٸن جاعىمسىز كەيٸپكەرلەر ەتٸپ بەينەلەگەن.
كينو ٶنەردٸڭ جاڭا تٷرٸ رەتٸندە ەۋ باستا كاپيتاليستٸك ەلدەردە بيزنەس كٶزٸ بولىپ قولدانىلسا, سوتسياليستٸك جٷيەدە ونى يدەولوگييالىق ناسيحات قۇرالى دەپ تانىپ, ساياسي ماڭىزدىلىعىنا ەرەكشە مەن بەردٸ. سوعان قاراماستان, «كازاقفيلم» كينوستۋديياسى حالىقتىڭ كٶڭٸلٸنەن شىعاتىن تۋىندىلاردى سوۆەت كەزەڭدەرٸندە دە جاسادى. شەكەن ايمانوۆ, ابدۋللا قارساقباەۆ سىندى اتى اڭىزعا اينالعان رەجيسسەرلەر قازاق ٶنەرٸنٸڭ تاريحىندا ٶشپەس ٸز قالدىردى. قاتال تسەنزۋرانىڭ قىسىمىنا جٷرسە دە «سەنٸڭ سەبەت ٶكٸمەتٸڭدٸ جىلاتقانمىن. سەنٸ دە مۇرنىڭنان جەتەلەپ زار يلەتەمٸن» دەپ, «دالاداعى قۋعىن» فيلمٸندە ەركٸن دالانىڭ باتىرى قۇدىرەنٸڭ اۋزىنا سٶز سالىپ بەرگەن ا.قارساقباەۆتىڭ ەرلٸگٸنٸڭ ٶزٸ نەگە تۇرادى. بەردٸبەك سوقپاقباەۆتىڭ سوۆەتتٸك تار ٶلشەمگە سىيماعان ازات ويلارىن دا ەكرانعا شىعارعاندىعى قازاق رەجيسسەرٸنٸڭ باتىلدىعى مەن ەرەن ەڭبەگٸنٸڭ جەمٸسٸ بولاتىن. دۋلات يسابەكوۆتٸڭ «گاۋھارتاسى» سەكٸلدٸ كٶڭٸلگە جاقىن تارتىمدى تۋىندىلار دا بولدى. بٸراق, «موسكۆا سلەزام نە ۆەريت», «سلۋجەبنىي رومان», «يرونييا سۋدبى, يلي س لەگكيم پاروم!» سەكٸلدٸ شەدەۆر فيلمدەر جاسالعان جوق. جارايدى, ول تۇستا كومپارتييانىڭ جەرگٸلٸكتٸ جاندايشاپتارى شىعارماشىلىققا ەركٸندٸك بەرمەدٸ, مەسكەۋلٸكتەردەي ٷلكەن ورتا قالىپتاسپادى دەپ اقتالۋ وڭاي شىعار. دەگەنمەن, قايتا قۇرۋ كەزٸندە سوۆەتتٸك تسەنزۋرا الىنىپ تاستالعان 1985-1990 جىلدار ارالىعىندا ٶزگە رەسپۋبليكالار برەجنەۆ زامانىنداعى قوعامدا بەلەڭ العان ەلەۋمەتتٸك ەدٸلەتسٸزدٸكتەر مەن قوعامداعى بىلىق-شىلىقتاردى ەشكەرەلەگەن ٶتكٸر فيلمدەرمەن دٷنيەنٸ دٷر سٸلكٸندٸردٸ عوي. سول تۇستا «قازاقفيلم» عانا سۋىرىلىپ العا شىعا المادى. «بەلارۋسفيلم» – «مەنٸڭ اتىم ارلەكينوسىمەن», م.گوركيي اتىنداعى جاستار جەنە بالالار كينوستۋديياسى «ۆورى ۆ زاكونە» جەنە «مالەنكايا ۆەرا»-سىمەن, كٶرشٸ «ٶزبەكفيلمنٸڭ» ٶزٸ «شوك», «پروششاي, زەلەن لەتا…» سەكٸلدٸ تۋىندىلارىمەن جارتى ەلەمدٸ جاۋلاپ, كٶرەرمەندەرٸن تاڭداي قاقتىردى. سوۆەتتٸك رەسپۋبليكالاردىڭ بەرٸ دە ەرەكەتسٸز قالمادى, تەك «قازاقفيلم» عانا تىم-تىرىس جاتتى. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا جاسالعان ەڭبەكتەردٸڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ ەلەۋلٸسٸ جازۋشى جٷسٸپبەك قورعاسبەكتٸڭ ەڭگٸمەسٸنٸڭ جەلٸسٸمەن جاسالعان رەجيسسەر اياعان شەجٸمبايدىڭ «جانسەبٸل» فيلمٸ ەدٸ. وسى تۋىندىدان كەيٸن جٶنٸ تٷزۋ شىققان كينو اتاۋلى دا تىم سيرەك. رەسەيلٸك رەجيسسەر ستانيسلاۆ گوۆورۋحيننٸڭ «ۆوروشيلوۆسكيي سترەلوك» سىندى بٷگٸنگٸ ٶمٸر شىندىعىن دٶپ باسقان كەرەمەتٸ بولماسا دا ورتاڭقول دەڭگەيدەگٸ اۋىز تولتىرىپ ماقتانارلىقتاي تۋىندى بٸزدە جاسالمادى.
ونىڭ ٷستٸنە سەرٸك قيلىباەۆ پەن تيمۋر بەكمەمبەتوۆتەر «گروموۆى» اتتى كەسەك تۋىندىسىن نەگە ٶز تۋعان توپىراعىنداعى «قازاقفيلمدە» جاسامادى دەگەن ساۋال دا ەردايىم كٶكەيدە تۇرادى. «سايامىزدان سايعاق قۇرلى سايا تاپپادى» ما, ەلدە, باسقا بٸر سىرى ما?
ەشتەڭە بولمادى دەپ اۋىزدى قۋ شٶپپەن سٷرتۋدەن اۋلاقپىز, ەرينە. ساتىپالدى نارىمبەتوۆ, سەرٸك اپىرىموۆ, تالعات تەمەنوۆ, ەرمەك تۇرسىنوۆ, دوسحان جولجاقسىنوۆ, رٷستەم ەبدٸراش, اقان ساتاەۆ سەكٸلدٸ كٶپتەگەن رەجيسسەرلەر ٶز دەڭگەيٸندە بٸراز تەر تٶكتٸ, تۋىندىلارىن ۇسىندى. ارالارىندا ەۋەسقوي كينوشىلار دا ٶز ٶنٸمدەرٸن شىعاردى. قىرۋار قارجى جۇمساپ, شەت جۇرتتان ەيگٸلٸ ەرتٸستەر شاقىرىپ, عۇلاما عالىمدارىمىز كەڭەس بەرٸپ, الا شاپقىن بولىپ تٷسٸرگەن «كٶشپەندٸلەر» فيلمٸ بٸز كٷتكەندەي نەتيجەگە جەتە العان جوق. سولاردىڭ اراسىنان ٸلٸپ الار مازمۇندىسى «بٸرجان سال» عانا. ال, ەڭ كٶپ پايدا تاپقانى «جاۋجٷرەك مىڭ بالا» بولار. ەسكٸسٸ بار, جاڭاسى بار قازٸرگٸ تاڭدا ٸرٸ قالالارىمىز كينوتەاتر اتاۋلىدان كەندە ەمەس. بٸراق, سوندا كٶرسەتٸلەتٸن ۇلتتىق فيلمدەرٸمٸزدٸڭ ساپاسىن ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە سان جاعىنىڭ حالٸنٸڭ ٶزٸ نەشٸك.
تاياۋداعى بٸر جىلدىڭ ٶزٸندە ەلٸمٸزدە «22 تولىق مەتراجدى فيلم جارىققا شىقسا, ونىڭ جەتەۋٸ حالىقارالىق كينوفەستيۆالدارعا قاتىستى» دەگەن دەرەك باسپاسٶزدە كەزدەسەدٸ. كٸno.kz ستاتيستيكاسىنىڭ مەلٸمدەۋٸنە قاراعاندا, وتاندىق فيلمدەر پروكاتتىڭ 3,9 پايىزىن قۇرايدى. فيلمدەردٸڭ 50 پايىزعا جۋىعىن «قازاقفيلم» كينوستۋديياسى تٷسٸرسە, قالعانى جەكەمەنشٸك ستۋدييالاردا تيەسٸلٸ كٶرٸنەدٸ. دەسەك تە, سول فيلمدەردٸڭ نەشەۋٸن جۇرت اۋىزدان تاستاماي سٶز ەتٸپ جٷر? قايدام, كٶرگەن جانداردىڭ ٶزٸ اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەپ بەرە الار ما ەكەن. جالپى, بەلگٸلٸ بٸر كينونى سول ەلدٸڭ بٷكٸل حالقى تايلى تۇياعى قالماي كٶرۋٸ نەكەن ساياق شىعار. اقش-تىڭ ٶنەر رىنوگٸندە كينوتەاتر ارقىلى ەڭ كٶپ تابىس ەكەلگەن «Guardians of Galaxy» اتتى فيلمدٸ بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە ەل حالقىنىڭ 10 پايىزىنا جەتەرلٸكتەي عانا بٶلٸگٸ كٶردٸ دەگەن دەرەك بار. بٷكٸل ەلەمدەگٸ ەڭ كٶپ پايدا تاپقان كينولاردى ٶز ەلٸندە كٶرەرمەننٸڭ ورتا ەسەپپەن 5-10 پايىزى عانا تاماشالاعان بولىپ شىعادى ەكەن. بٸزدە بۇل جايىندا ناقتى زەرتتەۋلەر جاسالماعاندىقتان سىرتتاي تون پٸشۋدەن اۋلاقپىز. دەسەك تە, تالعامعا ساي ساپالى ەرٸ مازمۇنى تەرەڭ تۋىندىلار جاسالسا, وعان لايىق كٶرەرمەن دە تابىلارى انىق.
بيزنەس, مەدەني قۇندىلىق ەرٸ ٶنەر رەتٸندە كينو-يندۋستريياسىنىڭ جان-جاقتى مٷمكٸندٸكتەرٸن ەلەم ەلدەرٸ بارىنشا تيٸمدٸ پايدالانىپ جاتىر. بٸز ٷشٸن دە بۇل بٷگٸنگٸ كٷنگٸ كەزەك كٷتتٸرمەيتٸن ٶزەكتٸ پروبلەما. ەلەم نارىعىنا جارق ەتٸپ شىعىپ, جۇلدىزعا اينالۋ, اتاقتى كينو-فەستيۆالداردا توپ جارۋ, سول ارقىلى مول پايداعا كەنەلٸپ قازاقتىڭ اتىن دٷنيەجٷزٸنە ەيگٸلەۋ ەر رەجيسسەردٸڭ ارمانى ەكەنٸ مەلٸم. بٸراق, 120-دان استام جىل بويى ٷزٸلٸسسٸز العا جىلجىپ ٸرٸ مەدەني قۇرىلىم مەن كٷردەلٸ كينو ٶنەرٸن قالىپتاستىرعان جوعارى ٶركەنيەت ەلەمٸمەن بەسەكەلەسۋگە بٸز قانشالىقتى قاۋقارلىمىز? دەل قازٸرگٸ جاعدايىمىزبەن, بٷگٸنگٸدەي پسيحولوگييامىزبەن تاياۋ بولاشاقتا قىمبات قارجىمەن بلوكباستەر جاساپ, گولليۆۋدپەن بەسەكەگە تٷسە المايتىنىمىز باسى اشىق ەڭگٸمە. سولاي ەكەن دەپ ەيتەۋٸر ەلەمنٸڭ ٸرٸ ەلدەرٸندە ٶتكەن كينوفەستيۆالدارىنان بٸرەر سىيلىق الۋدى عانا ويلاپ, كينونىڭ مازمۇنى مەن فورماسىن جاساندى تٷردە ٶزگەرتكەنمەن, ەلدە بٸر قيسىنسىز سيۋجەتتەر مەن كەيٸپكەرلەردٸ تىقپالاۋمەن, قىزىقتىرامىن دەپ اكتريسالاردى شەشٸندٸرۋمەن ەشتەڭە شەشٸلمەيدٸ. ەلەم كينولارىنا تٶرەلٸك ەتەتٸن قازىلار القاسىنىڭ قۇرامىندا ەۆرەي ۇلتىنىڭ ٶكٸلدەرٸ باسىم ەكەن دەپ فيلمنٸڭ باس كەيٸپكەرلەرٸ ەتٸپ, سول ۇلتتىڭ ٶكٸلدەرٸن تاڭداعاننان بٸردەمە ۇتتىق پا? (ر.ەبدٸراش «ستالينگە حات», س. نارىمبەتوۆ «قىز جىلاعان»). ەلەم حالىقتارىن تاڭداي قاقتىرىپ, تامساندىرامىن دەپ ات ٷستٸندە شاپقىلاپ جٷرٸپ جىنىستىق قاتىناس جاساۋدان شە? (س.اپىرىموۆ «اڭشى»). ەڭ دۇرىسى, حالىقارالىق كينو توپتارىمەن ىنتىماقتاسىپ, بٸرلەسكەن جوبالاردى جٷزەگە اسىرساق, تيٸمدٸلٸگٸ ايتارلىقتاي بولۋى ىقتيمال. وعان مىسال رەتٸندە, Netflix-تٸڭ تۋىندىگەرلەرٸ «ماركو پولو» سەريالىن جاساۋ ٷشٸن ەلٸمٸزدٸ تاڭداپ, 26 ميلليون دوللارلىق قارجى قۇيۋعا دەيٸنگٸ ناقتى قادامعا بارۋى بٸزدٸڭ تەحنيكالىق مٷمكٸندٸگٸمٸزبەن ساناسقاندىعى بولسا كەرەك.
مەملەكەت تاراپىنان كينو ٶنەرٸ سالاسىنا مامان دايارلاۋعا كٶڭٸل بٶلٸنۋگە تيٸس دەپ ويلايمىز. رەجيسسەر, ستسەناريست, وپەراتور سەكٸلدٸ شىعارماشىلىق يەلەرٸمەن قاتار سالانىڭ ارت-مەنەدجەرلەرٸن, ينجەنەر-تەحنيكالىق ماماندارىن دا ەلارالىق كەلٸسٸم-شارتتار نەگٸزٸندە باتىستىڭ الدىڭعى قاتارلى وقۋ ورىندارىندا دايارلاۋعا بولادى. ەڭ باستىسى, مەملەكەت تاراپىنان جوعارى تالاپ قويىپ, ساپالى ەرٸ ماڭىزدى كينو جوبالار عانا قارجىلاندىرىلسا. حالىقارالىق دەڭگەيدە جوعارى باعالانىپ, بەدەلدەرٸ بەل اسقان كينو فەستيۆالداردا توپ جارىپ, سىيلىق العان دامۋشى ەلدەردٸڭ كينو تۋىندىلارىنا زەر سالساق, بەرٸنە ورتاق بٸر سيپاتتى اڭعارۋعا بولادى. ولاردىڭ بەرٸ دە كوممەرتسييالىق ماقسات كٶزدەمەگەن, تازا ٶنەر تۋىندىلارى بولىپ كەلەدٸ ەكەن. سوندىقتان دا بولار, كينو ٶنەردٸ قولدايتىن ەلەمدٸك قورلاردان كٶمەك العانى جەنە شەتەلدٸك تۋىندىگەرلەرمەن, پروديۋسەرلەرمەن بٸرلەسٸپ جۇمىس ٸستەگەندەرٸ بايقالادى. ال, مازمۇنى جاعىنان كەلگەندە, ەر كينوتۋىندى ٶز ۇلتىمىزدىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸن, ەرەكشەلٸگٸن, شىنايى بولمىسىن كٶركەم دە شەبەر بەينەلەپ جاتسا, قانەكي. كەيدە بٸز ٶز ورتامىزعا ەبدەن كٶز ٷيرەنٸپ كەتكەندٸكتەن كٶپ دٷنيەگە نازار اۋدارماۋىمىز دا مٷمكٸن. بٸزدەگٸ ٶزٸمٸز مەن بەرمەيتٸن تۇرمىس سالتىمىز, قوعامداعى كٶرٸنٸستەر شەت جۇرتتى تامساندىرۋى دا ىقتيمال. سونداي-اق, پايدا تابۋ كٶزدەلمەيتٸن كينولارعا تەحنيكالىق تۇرعىدان اسا قاتتى تالاپ قويىلا بەرمەيتٸندٸگٸن ەسكەرۋگە تيٸسپٸز. ارت-كينونى ەشكٸم دە قىرۋار قارجىمەن نەمەسە مىقتى تەحنيكانىڭ كٷشٸمەن جاسامايدى, ول تىڭ يدەيا مەن وي ەڭبەگٸنٸڭ جەمٸسٸ. سوندىقتان, فيلمدەر نارىعىندا شاشەتەكتەن پايداعا كەنەلمەسەك تە, كينو ٶنەرمەن نەگە ەلەمدٸ تاڭداي قاقتىرماسقا.
كينو دەگەنٸمٸز بەلگٸلٸ بٸر دەۋٸر مەن قوعامدىق كٶرٸنٸستەرمەن ٷندەسەتٸن تٸرٸ ورگانيزم. قوعامداعى تٷرلٸ شىرعالاڭداردان ٶتٸپ, بٸردە قۇلدىراسا, بٸردە ٶرلەيتٸن زاڭدىلىق تا وعان تەن بولسا كەرەك. كينو – ٶنەر عانا ەمەس, ٶندٸرٸس ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ بولىپ وتىر. جىلىنا ەڭ كٶپ كينو ٶنٸمٸن جاساپ شىعاراتىن نىسان رەتٸندە بولليۆۋد اتالادى ەكەن. ٷندٸستاندا بٸر جىلدا 1000 كينوتۋىندىنىڭ جارىققا شىعۋى ەدەتتەگٸ كٶرٸنٸس. ال, بٸز كينونىڭ وتانى سانايتىن گولليۆۋدتىڭ تاعايىنداعان ستاندارتى بويىنشا ولار بٸر جىلدا كٶپ ۇزاسا 100-دەي فيلم عانا جاسايدى ەكەن. گيننەستٸڭ كينو جايىنداعى كٸتابىندا ەڭ كٶپ فيلم شىعارعان ەل رەتٸندە دٷنيەجٷزٸلٸك ەكٸنشٸ سوعىستان كەيٸنگٸ جاپونييا اتالادى.
كينو – بەلگٸلٸ بٸر توپتى ەمەس, بٷكٸل قوعامدى جاپپاي قامتي الاتىن, سول ارقىلى ادام بالاسىنىڭ كٶڭٸل-كٷيٸنە, ساناسىنا زور ىقپال ەتە الاتىن ٶنەر تٷرٸ. ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ تٸلدەرٸ, سالت-ساناسى ٶزارا قانداي ايىرماشالىقتا بولسا, بەلگٸلٸ بٸر ەلدٸڭ ٶنەرٸ مەن مەدەني مۇراسى, دەستٷرٸ دە ٶزگەگە مٷلدە ۇقسامايتىن ەرەكشەلٸكتەرٸنٸڭ بولۋى زاڭدى قۇبىلىس. سەبەبٸ, ەر حالىقتىڭ ۇلتتىق بولمىسى, تاريحى, دامۋ جولدارى, ەلەۋمەتتٸك جاعدايى, گەوگرافييالىق احۋالى بٸر-بٸرٸنە ۇقساي بەرمەيتٸنٸ سەكٸلدٸ كٶزقاراستارى مەن دەستٷرٸنٸڭ دە ٶزٸندٸك سيپاتى بار. وسى سيپاتىمەن كينو دەگەنٸمٸز بەلگٸلٸ بٸر دەۋٸردەگٸ حالىقتىڭ مٸنەز-قۇلقىن, دٸلٸن, تۇرمىسىن بەينەلەيتٸن ماڭىزدى دەرەك بولىپ قالا بەرمەك. ەسٸرەسە, دەل قازٸرگٸدەي قازاق قوعامى شەتەلدٸك سەريالداردى تامسانا تاماشالاپ, جاستاردىڭ ساناسىن بٶتەن جۇرتتىڭ مەدەنيەتٸ جاۋلاپ جاتقان تۇستا ۇلتتىق كينو ٶنەرٸنە كٶڭٸل بٶلۋدٸڭ ماڭىزدىلىعى ودان سايىن ارتا تٷسۋٸ تيٸس.
قۋاندىق شاماحايۇلى,
قر مەدەنيەت قايراتكەرٸ,
حالىقارالىق جۋرناليست
.jpg)
