Aqpan aiynda Eýropadaǵy geosaiasi jaǵdaidyń shielenisýi álemdegi qarjy naryqtarynyń basty nazarynda boldy. Kútpegen syrtqy ózgeristerge bailanysty Ulttyq Banktiń qandai áreketke barǵany týraly Ulttyq Bank Tóraǵasynyń orynbasary Á.M. Moldabekova túsindirip berdi, dep habarlaidy "Ult aqparat" Kapital.kz saityna silteme jasap.
– Áliia Meiirbekqyzy, aqpan aiy kúptegen oqiǵalarǵa toly boldy, onyń bári ishki jáne syrtqy naryqtarda da kórinis berdi. Bul qandai oqiǵalar bolǵany týraly aityp beresiz be?
– Aqpan aiynda geosaiasi arenadaǵy jaǵdaidyń ýshyǵýy naryqtyń basty qozǵaýshy kúshi bolǵany sózsiz. Reseige qatysty buryn-sońdy qoldanylmaǵan sanktsiialar, atap aitqanda, keibir qarjy uiymdary SWIFT-ten ajyratylyp, ortalyq banktiń aktivteri toqtaǵan tusta rýbl rekordtyq deńgeide quldyrady. Negizgi mólsherlemeni 20%-ǵa deiin kóterý jáne eksporttaýshylardyń valiýtalyq túsimniń 80%-na deiin mindetti satýyn engizý jónindegi RF Ortalyq bankiniń shuǵyl sharalaryna qaramastan, Resei valiýtasy joǵary qubylmalyq aimaǵynda qalyp, tarihi eń tómengi kórsetkishterdi jańartýda.
Aqpan aiynyń qorytyndysy boiynsha, MOEX Máskeý birjasynda rýbldiń birjalyq baǵamy 77,32-den 94,6-ǵa nemese 22%-ǵa tómendedi, al naýryz aiynyń basynan bastap bir AQSh dollary úshin 120 rýblge deiin 27%-ǵa álsiredi. Offshorlyq naryqtardaǵy baǵa belgileý birjadaǵy baǵa belgileýden aitarlyqtai erekshelenetinin atap ótken jón. Degenmen, birjalyq baǵam dástúrli túrde senimdi baǵdar bolyp tabylady, óitkeni qazirgi jaǵdaida offshorlyq saýda-sattyq, kóbinese, investorlar arasynda týyndaǵan teris kóńil kúidi kórsetedi.
Sondai-aq naýryz aiynyń basynda iri halyqaralyq reitingtik agenttikter Resei Federatsiiasynyń shetel valiýtasyndaǵy uzaq merzimdi kredittik reitingin «alypsatarlyq sanattyń» tómengi shekarasyna deiin tómendetti. Fitch reitingtik agenttigi defolttyq jai-kúiden bir satyǵa ǵana joǵary «S» deńgeiine deiin 6 satyǵa tómen túsirdi. Sarapshylardyń pikirinshe, sanktsiialar Resei Federatsiiasynyń qoljetimdi valiýtalyq rezervterin qysqartty, al kapitaldy baqylaý sharalary eldiń sheteldik kreditorlary aldyndaǵy mindettemeleriniń oryndalýyn shekteýi múmkin.
Geosaiasi jaǵdai shieleniskesin investorlar túrli táýekelderden alshaqtap, sonyń saldarynan óz qalpynda ósip kele jatqan altynnan basqa da shikizat taýarlary qymbatshylyqqa uryndy. Máselen, AQSh ákimshiligi Resei munaiyn importtaýǵa tyiym salýdy qarastyryp jatqany týraly habarlardyń negizinde qara altynnyń baǵasy on jyl ishinde alǵash ret barreline 132 dollar deńgeiinen asty. Eýropada tabiǵi gazdyń baǵasy bir sharshy/m. úshin 4000 dollarǵa deiin kóterildi, al baǵaly metaldar naryǵynda altyn ýntsiiasy 2070 dollarǵa jetti. Ónerkásiptik metaldar segmentinde mys, bolat pen nikel baǵasy da geosaiasi jaǵdaidyń benefitsiary boldy.
Shikizat aktivteriniń ósýi qysqa merzimdi perspektivada infliatsiianyń jedeldeýine yqpal etedi, bul AQSh FRJ-nyń monetarlyq saiasatty kúsheitýi qarsańynda damyǵan elderde aktsiia naryǵyna qysym kórsetedi. Aqpannyń qorytyndysy boiynsha, MSCI World indeksi 2,7%-ǵa tómendedi, 9 naýryzda 5,8%-ǵa shegerildi.
– Ai ishinde valiýta naryǵynda qandai ózgerister boldy? Interventsiialar júrgizildi me jáne jaǵdaidy turaqtandyrý úshin qandai sharalar qoldanyldy?
– Ai basynda syrtqy siiaqty ishki faktorlar da ulttyq valiýta úshin birshama qolaily boldy. Munai baǵasynyń ósýi aiasynda geosaiasi jaǵdaidyń shielenisýine deiin, sondai-aq eksporttaýshylardyń biýdjetke toqsandyq salyq tólemderi kezeńi qarsańynda 10 aqpandaǵy jaǵdai boiynsha teńge bir AQSh dollary úshin 426,10 teńgege deiin nyǵaidy.
Geosaiasi jaǵdaidyń ýshyǵýy, jahandyq táýekel-sentimenttiń nasharlaýy jáne damýshy naryqtar valiýtalarynyń álsireýi aiasynda 21 aqpannan bastap valiýta naryǵynda turaqsyzdyqty boldyrmaý úshin Ulttyq Bank 175,6 mln AQSh dollaryna interventsiia júrgizdi. Ulttyq Banktiń qatysýy resmi resýrstarda da, buqaralyq aqparat quraldary arqyly da keńinen jariia etildi.
Jahandyq qarjy naryqtarynda qubylmalylyqtyń kúsheiýi aiasynda 28 aqpanda birjadaǵy saýda-sattyq 2020 jylǵy naýryzdan bastap alǵash ret Frankfýrt aýktsiony túrinde ótti. Aýktsion kezinde 98,1 mln dollaryna interventsiialar júzege asyryldy, olardyń úlesi saýda-sattyqtyń jalpy kóleminen 61,5% boldy. Máselen, aqpanda valiýtalyq interventsiialardyń jalpy kólemi 273,7 mln AQSh dollaryn qurady.
Syrtqy ekonomikalyq jaǵdailardyń ózgerýine jaýap retinde valiýta naryǵyna qysymdy tómendetý jáne infliatsiialyq kútýlerdi ustap turý úshin Ulttyq Bank pen Úkimet birlesken is-sharalaryn júzege asyrdy. Ulttyq Bank kezekten tys sheshimimen bazalyq mólsherlemeni 13,5%-ǵa deiin 3,25 p.t. kóterdi. Jeke tulǵalardyń teńgedegi depozitteri boiynsha biýdjet qarajaty esebinen ótemaqy esepteýdi kózdeitin teńgelik salymdardy qorǵaý baǵdarlamasy jariialandy.
Ulttyq qordan biýdjetke 510 mln dollar mólsherinde transfertter bólý úshin valiýtany satý, sondai-aq kvazimemlekettik sektor sýbektileriniń valiýtalyq túsimniń bir bóligin mindetti túrde satý sharasy valiýtalyq naryqqa qoldaý kórsetti, onyń aiasynda aqpan aiynda 190,7 mln dollar satyldy.
Ulttyq Bank burynǵydai syrtqy naryqtardaǵy ahýalǵa turaqty monitoring júrgizip, Reseige qarsy jańa sanktsiialardyń Qazaqstannyń qarjy júiesine áser etý dárejesin baǵalaidy. Qajet bolǵan jaǵdaida, Ulttyq Bank ulttyq valiýtaǵa qatysty jaǵdaidy turaqtandyrýǵa, onyń ishinde valiýtalyq interventsiialar júrgizýge baǵyttalǵan sharalardy júzege asyrýǵa daiyn.
– Rýbldiń quldyrap jatqan tusta kóptegen otandastarymyzdy teńge men rýbl arasyndaǵy «bailanys» qanshalyqty tyǵyz ekendigi mazalady. Resei valiýtasynyń kúrt ózgeriske ushyraýy teńgege qalai áser etpek?
– Aldymen, Resei Federatsiiasymen tyǵyz saýda qatynastaryna qaramastan, teńge baǵamyn belgileý birqatar faktorlarǵa bailanysty qalyptasatynyn atap ótken jón. Ulttyq Bank teńgeniń Resei rýbline uqsas serpinin negizsiz jáne túbegeili bekitilmegen dep sanaidy, óitkeni bizdiń valiýtamyz úshin syrtqy jáne ishki jaǵdailar qazirgi Resei valiýtasyna bailanysty bolyp jatqan jaǵdailardan múlde basqasha.
Iaǵni, Resei Qazaqstannyń eń iri saýda áriptesi bolǵanyna qaramastan, teńge baǵamynyń serpini rýbl serpinine ilespeidi jáne onyń serpinine tikelei qatysty emes. Biz Resei Federatsiiasynyń valiýta naryǵyndaǵy qubylmalylyqtyń bizdegi valiýta naryǵyna qaraǵanda birneshe ese joǵary ekenin kórip otyrmyz jáne ol tikelei teńgege qatysty rýbl qunynyń tómendeýinen kórinedi.
Bir rýbl úshin 5-6 teńge aralyǵynda burynnan qalyptasqan teńge/rýbldiń tarihi baǵamy jańa shynaiylyqty kórsetpeidi jáne eleýli ózgeristerge ushyraýy múmkin. Osyǵan bailanysty teńgeniń rýblge qatysty qandai da bir tarihi baǵamyn ustanýdy negizsiz dep sanaimyn.
– Osy bolyp jatqan jaǵdaidyń bári elimizdiń altyn-valiýta rezervine qalai áser etti?
– Aqpan aiynda altyn-valiýta aktivteri 133 mln dollarǵa ulǵaidy. Altyn baǵasynyń ózgerýi jáne ekinshi deńgeili bankterdiń valiýtalyq qaldyqtarynyń tómendeýi ótken aidaǵy rezervter serpininiń negizgi faktorlaryna ainaldy.
Geosaiasi táýekelderdi iske asyrý qymbat metalǵa suranystyń artýyna basty sebep boldy. Investorlar belgisizdik kezeńinde qashan da senimdi qorǵanysh aktivi bolyp tabylatyn altynǵa senim artady. Aqpan aiynda altynnyń baǵasy bir ýntsiia úshin 1791 dollardan 1903 dollarǵa deiin nemese 6,3%-ǵa ósti. Eń joǵary aýytqý 24 aqpanǵa týra keldi, ol kúni altynnyń baǵasy 2011 jyldan beri alǵash ret 1920 AQSh dollaryn eńserdi. Al naýryz basynda altynnyń quny bir ýntsiia úshin 2000 AQSh dollarynan asyp, biylǵy 8 naýryzdaǵy jaǵdai boiynsha 2070 deńgeiine jetti.
Esterińizge sala keteiik, altyn-valiýta rezervinde (AVR) altynnyń úlesi úshten ekiden kóbin quraidy jáne osy úlesti tómendetý maqsatynda Ulttyq Bank metaldyń qolaily baǵasy aiasynda altyn satýdy júzege asyrdy. Aqpannyń sońyndaǵy jaǵdai boiynsha altyn portfeli 380,2 tonnany qurady.
Degenmen, altyn baǵasynyń ósýi men ony satýdyń oń áseri ekinshi deńgeili bankterdiń Ulttyq Banktegi shottarynan valiýtalyq qaldyqtarynyń áketilýimen, sondai-aq valiýtalyq interventsiialar júrgizýmen ishinara teńestirildi.
– Aqpanda Ulttyq qordaǵy valiýtalyq aktivterdiń kólemi qalai ózgerdi jáne oǵan qandai faktorlar áser etti?
– Aldyn ala derekter boiynsha, aqpannyń sońynda Ulttyq qordyń valiýtalyq aktivteri ótken aida is júzinde ózgermei 53,9 mlrd AQSh dollaryn qurady.
Ótken aida 264 mlrd teńgege kepildendirilgen jáne nysanaly transfertterdi bólý maqsatynda valiýta naryǵynda 510 mln AQSh dollary nemese 221 mlrd teńgege aktivter satyldy. Transfertterdiń bir bóligi teńgelik shottaǵy qaldyqtar men Ulttyq qorǵa túsetin teńgedegi túsimder esebinen qanaǵattandyrylǵanyn atap ótken jón. Bul rette, aqpanda qorǵa túsken valiýtalyq túsimder 1 195 mln AQSh dollaryn qurady.
Ulttyq qordyń investitsiialyq kirisi ótken aidyń qorytyndysy boiynsha teris qalyptasty jáne (-)657 mln AQSh dollaryn qurady. Aqpan aiynyń qorytyndysy boiynsha, damýshy elder portfeliniń investitsiialyq kirisi (-)353 mln AQSh dollary bolyp 6,10%-ǵa tómendedi, aktsiialar portfeliniń investitsiialyq kirisi (-)344 mln AQSh dollary bolyp 2,3%-ǵa tómendedi.
Damýshy elderdiń obligatsiialar portfelin teris qaita baǵalaýdyń negizgi sebebi Resei men Ýkraina arasyndaǵy qaqtyǵystyń shielenisýi bolyp tabylady. Bul rette damyǵan elderdiń aktsiialar naryǵyna qysym – infliatsiianyń jedeldeýine jáne AQSh FRJ monetarlyq saiasatynyń kútilgen kúsheitilýine alyp keldi.
– Valiýta naryǵyndaǵy jaǵdaidyń budan bylaiǵy damýyna qatysty qandai boljam aita alasyz?
– Geosaiasi shielenistiń saqtalýy aiasynda bolyp jatqan qaqtyǵystyń ulǵaiýy men uzaqtyǵyna qatysty belgisizdiktiń joǵary deńgeii saqtalyp otyr. Bul jaǵdaida, qazirgi ýaqytta qandai da bir boljam jasaý óte qiyn.
Qazirgi ýaqytta VIX – «úrei indeksi» dep atalatyn indeks investorlardyń jýyq arada naryq qozǵalysynyń baǵytyna qatysty alańdaýshylyǵyn kórsete otyryp, joǵary deńgeide dep sanalady. Naryqtyń geosaiasi jaǵdaiǵa qatysty alańdaýshylyǵynan bólek investorlar AQSh FRJ tarapynan monetarlyq kúsheitý aýqymynyń bastalýyn kútedi. Amerikalyq retteýshiniń málimdeýi boiynsha, FRJ-nyń jýyrdaǵy otyrysynda, iaǵni naýryz aiynda mólsherleme 0,25%-ǵa ózgerip, ony kóterý kezeńi bastalmaq.
Soǵan qaramastan, valiýta naryǵymyz úshin munai baǵasy jáne basqa da eksporttalatyn shikizat taýarlary siiaqty irgeli faktorlar qolaily keiipte qalyptasyp otyr. Sondyqtan bizdiń eksporttaýshylardyń valiýtalyq túsimi obektivti túrde ósýge tiis. Bul bizdiń naryqtaǵy shetel valiýtasyn usyný kólemine qatysty.
Qazirgi ýaqytta shetel valiýtasyna suranys kólemi irgeli faktorlardyń áserimen emes, belgisizdik jaǵdaiynda halyq pen biznestiń alańdaýshylyǵymen anyqtalady. Qazaqstannyń eksporty men saýdasyna sanktsiialardyń joqtyǵyn nazarǵa ala otyryp, naryq qatysýshylarynyń mundai qaýipteri shamadan tys sanalady.
Resei rýbliniń baǵamy naryq áserinde jáne táýekel-sentimenttiń ózgerý yqpalynda bolyp, irgeli faktorlardy kórsetpeidi, sondyqtan teńgeniń serpini rýbldiń jai-kúiine bailanysty bolmaidy jáne bul jaǵdaidyń oryn alýy negizdi.
Naryqtaǵy belgisizdik jaǵdaiynda biz orynsyz úreilenbeýge jáne shetel valiýtasyn satyp alýda saraly sheshim qabyldaýǵa keńes beremiz. Ulttyq Bank naqty ýaqyt rejiminde álemdegi jaǵdaidy qadaǵalap otyrady jáne jaǵymsyz stsenariiler iske asyrylǵan jaǵdaida ishki qarjy naryǵyndaǵy turaqsyzdyqtyń aldyn alý úshin barlyq qajetti quraldarǵa ie bop qalady.
