Ózara qyrǵi-qabaq bolyp otyrǵanyna qaramastan, Ázerbaijan men Armeniia 28-mamyr kúni óz elderinde bas merekeleriniń biri — Respýblika kúnin atap ótti. Óitkeni dál osy kúni atalǵan memleketter 1918 jyly ózderiniń táýelsizdigin jariialap, Resei imperiiasynan irgesin bólek salyp shyqqan bolatyn. Sondyqtan bul kún qos memlekette eń basty meiramdardyń biri bolyp sanalady.
1918 jyly Ázerbaijan demokratiialyq respýblikasy qurylyp, ózderiniń týy men eltańbasyn jáne de ánuranyn bekitip, parlamenttik basqarý júiesin tańdap alǵan bolatyn. Ókinishke qarai, 1920 jylǵy 28-sáýirde Qyzyl armiia Bakýge basyp kirgen soń Ázerbaijan demokratiialyq respýblikasy ómir súrýin toqtatty.
Al Armeniia 1918 jylǵy 28-mamyrda Zakavkaze demokratiialyq federativtik respýblikasynan bólinip shyǵyp, óziniń táýelsizdigin jariialady. Áitse de 1920 jylǵy 2-jeltoqsanda premer-ministr Simon Vratsian basqarǵan úkimetti Keńes úkimeti kúshtep taratyp jiberedi.
Búginde ázirbaijandar men armiandar ózderi úshin qasietti sanalatyn kúndi – Respýblika kúni retinde joǵary deńgeide atap ótip júr. Tipti, ázirbaijandar 28-mamyrdy Ulttyq Qutqarý kúni dep te esepteidi. Óitkeni olar 1918 jyly qurylǵan memlekettiń ult tarihyndaǵy mán-maǵynasyn, mańyzyn jaqsy túsinedi.
Bir qyzyǵy, bizdiń elimizde de Ulttyq Qutqarý kúni bolýǵa tiisti airyqsha datalar jeterlik. Máselen, 1917 jylǵy 5-13-jeltoqsan aralyǵynda Orynbor qalasynda II-jalpyqazaq quryltaiy ótip, Alashorda memleketi jariialanǵan bolatyn. Sondyqtan da 13-jeltoqsandy Respýblika kúni retinde atap ótýge bolar edi. Alaida alashtanýshy Mámbet Qoigeldi
45 «El úkimeti áli kúnge deiin alash arystaryna salqyn qarap keledi»
degen pikirde.
– Ázirbaijandar men armiandardyń 28-mamyrdy Respýblika kúni retinde atap ótýi tarihi turǵydan alǵanda, negizdi jáne durys bolyp sanalady. Óitkeni olar búgingi Táýelsiz eldi 1918 jyly qurylǵan memlekettiń tarihi jalǵasy retinde baǵalap otyr. Bizde ázirbaijandar men armiandar siiaqty 13-jeltoqsandy Respýblika kúni retinde atap ótýimiz kerek edi. Sebebi 1917 jylǵy 5-13-jetoqsan aralyǵynda Orynborda II-jalpyqazaq quryltaiy ótip, Alashorda memleketi jariialandy. Al 1991 jyly qurylǵan táýelsiz Qazaq memleketi 99 jyl buryn jariialanǵan Alashorda memleketiniń tarihi jalǵasy bolyp sanalady — 1991 jyly Táýelsizdik bizge aspannan kelip túsken joq, – deidi Mámbet Qoigeldi.
Shyny kerek, qazir, ókinishke qarai, jastar túgil, bizdiń ózimiz Alashorda memleketin qoǵamdyq uiym, ary ketse, qoǵamdyq qozǵalys retinde ǵana baǵalap júrmiz. Alaida Álihan Bókeihan Alashorda úkimetiniń premer-ministri boldy. Bul degenińiz, Alashorda memleketiniń óz tizgini óz qolynda bolǵanyn bildiredi.
Desek te biz alashtanýshyǵa «Alashorda memleketiniń saiasi salmaǵy ázirbaijan men armiandar qurǵan memleketten tómen bolǵan ba?» degen suraq qoidyq.
– Alashorda memleketiniń saiasi salmaǵy ázirbaijandar men armiandar jariialaǵan memleketten joǵary bolmasa, esh kem bolǵan joq. Máselen, Alashorda úkimetiniń ministrler kabinetiniń 15 múshesi boldy. Mine, osy 15 adamnyń 14-i ýniversitet bitirgen, joǵary bilimdi azamattar bolatyn. Tek Otynshy Áljan ǵana muǵalimder daiarlaityn seminariiany bitirdi. Bul degen sóz alash arystary intellektýaldyq jaǵynan óz zamandastarynan áldeqaida joǵary bolǵanyn bildiredi.
Aitalyq, olar Alash partiiasy men Alashorda úkimetin jariialaý arqyly bolshevikterge qazaq halqynyń Táýelsiz el retinde ómir súrýge quqyǵy bar ekenin dálededi. Eger Alashorda memleketi qurylmaǵanda, Qazaq eliniń shekarasyn Keńes úkimeti zańdastyryp, ony moiyndamaǵan bolar edi. Sondyqtan Alashorda memleketiniń ult tarihyndaǵy tarihi orny orasan, – deidi tarihshy.
Sóz sońynda, Mámbet Qoigeldi 1917 jyly qurylǵan memleketti Alashorda Respýblikasy dep ataýymyz kerek ekenin málimdedi. Óitkeni alash ziialylary Alash partiiasynyń baǵdarlamasynda respýblikalyq basqarýdy qabyldaǵan bolatyn. Sol sebepti tarihshy
«Parlament 1991 jyly jariialanǵan Táýelsiz Qazaq elin Alashorda memleketiniń tarihi jalǵasy retinde moiyndap, arnaiy qujat qabyldaýy kerek»
degen pikirde.
Eger atalǵan qujat qabyldanatyn bolsa, biz de ázirbaijan men armiandar siiaqty Alashorda memleketiniń qurylǵan kúndi elimizdiń bas merekeleriniń biri — Respýblika kúni retinde atap óter edik. Óitkeni osydan 7 jyl buryn 25 qazan – Respýblika kúnin merekelik datalardan alyp tastaǵan bolatynbyz. Osy olqylyq áli kúnge deiin sezilip tur.
