ٶزارا قىرعي-قاباق بولىپ وتىرعانىنا قاراماستان, ەزەربايجان مەن ارمەنييا 28-مامىر كٷنٸ ٶز ەلدەرٸندە باس مەرەكەلەرٸنٸڭ بٸرٸ — رەسپۋبليكا كٷنٸن اتاپ ٶتتٸ. ٶيتكەنٸ دەل وسى كٷنٸ اتالعان مەملەكەتتەر 1918 جىلى ٶزدەرٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاپ, رەسەي يمپەريياسىنان ٸرگەسٸن بٶلەك سالىپ شىققان بولاتىن. سوندىقتان بۇل كٷن قوس مەملەكەتتە ەڭ باستى مەيرامداردىڭ بٸرٸ بولىپ سانالادى.
1918 جىلى ەزەربايجان دەموكراتييالىق رەسپۋبليكاسى قۇرىلىپ, ٶزدەرٸنٸڭ تۋى مەن ەلتاڭباسىن جەنە دە ەنۇرانىن بەكٸتٸپ, پارلامەنتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن تاڭداپ العان بولاتىن. ٶكٸنٸشكە قاراي, 1920 جىلعى 28-سەۋٸردە قىزىل ارمييا باكۋگە باسىپ كٸرگەن سوڭ ەزەربايجان دەموكراتييالىق رەسپۋبليكاسى ٶمٸر سٷرۋٸن توقتاتتى.
ال ارمەنييا 1918 جىلعى 28-مامىردا زاكاۆكازە دەموكراتييالىق فەدەراتيۆتٸك رەسپۋبليكاسىنان بٶلٸنٸپ شىعىپ, ٶزٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالادى. ەيتسە دە 1920 جىلعى 2-جەلتوقساندا پرەمەر-مينيستر سيمون ۆراتسيان باسقارعان ٷكٸمەتتٸ كەڭەس ٷكٸمەتٸ كٷشتەپ تاراتىپ جٸبەرەدٸ.
بٷگٸندە ەزٸربايجاندار مەن ارمياندار ٶزدەرٸ ٷشٸن قاسيەتتٸ سانالاتىن كٷندٸ – رەسپۋبليكا كٷنٸ رەتٸندە جوعارى دەڭگەيدە اتاپ ٶتٸپ جٷر. تٸپتٸ, ەزٸربايجاندار 28-مامىردى ۇلتتىق قۇتقارۋ كٷنٸ دەپ تە ەسەپتەيدٸ. ٶيتكەنٸ ولار 1918 جىلى قۇرىلعان مەملەكەتتٸڭ ۇلت تاريحىنداعى مەن-ماعىناسىن, ماڭىزىن جاقسى تٷسٸنەدٸ.
بٸر قىزىعى, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دە ۇلتتىق قۇتقارۋ كٷنٸ بولۋعا تيٸستٸ ايرىقشا داتالار جەتەرلٸك. مەسەلەن, 1917 جىلعى 5-13-جەلتوقسان ارالىعىندا ورىنبور قالاسىندا ٸٸ-جالپىقازاق قۇرىلتايى ٶتٸپ, الاشوردا مەملەكەتٸ جارييالانعان بولاتىن. سوندىقتان دا 13-جەلتوقساندى رەسپۋبليكا كٷنٸ رەتٸندە اتاپ ٶتۋگە بولار ەدٸ. الايدا الاشتانۋشى مەمبەت قويگەلدٸ
45 «ەل ٷكٸمەتٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن الاش ارىستارىنا سالقىن قاراپ كەلەدٸ»
دەگەن پٸكٸردە.
– ەزٸربايجاندار مەن ارميانداردىڭ 28-مامىردى رەسپۋبليكا كٷنٸ رەتٸندە اتاپ ٶتۋٸ تاريحي تۇرعىدان العاندا, نەگٸزدٸ جەنە دۇرىس بولىپ سانالادى. ٶيتكەنٸ ولار بٷگٸنگٸ تەۋەلسٸز ەلدٸ 1918 جىلى قۇرىلعان مەملەكەتتٸڭ تاريحي جالعاسى رەتٸندە باعالاپ وتىر. بٸزدە ەزٸربايجاندار مەن ارمياندار سيياقتى 13-جەلتوقساندى رەسپۋبليكا كٷنٸ رەتٸندە اتاپ ٶتۋٸمٸز كەرەك ەدٸ. سەبەبٸ 1917 جىلعى 5-13-جەتوقسان ارالىعىندا ورىنبوردا ٸٸ-جالپىقازاق قۇرىلتايى ٶتٸپ, الاشوردا مەملەكەتٸ جارييالاندى. ال 1991 جىلى قۇرىلعان تەۋەلسٸز قازاق مەملەكەتٸ 99 جىل بۇرىن جارييالانعان الاشوردا مەملەكەتٸنٸڭ تاريحي جالعاسى بولىپ سانالادى — 1991 جىلى تەۋەلسٸزدٸك بٸزگە اسپاننان كەلٸپ تٷسكەن جوق, – دەيدٸ مەمبەت قويگەلدٸ.
شىنى كەرەك, قازٸر, ٶكٸنٸشكە قاراي, جاستار تٷگٸل, بٸزدٸڭ ٶزٸمٸز الاشوردا مەملەكەتٸن قوعامدىق ۇيىم, ارى كەتسە, قوعامدىق قوزعالىس رەتٸندە عانا باعالاپ جٷرمٸز. الايدا ەليحان بٶكەيحان الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ پرەمەر-مينيسترٸ بولدى. بۇل دەگەنٸڭٸز, الاشوردا مەملەكەتٸنٸڭ ٶز تٸزگٸنٸ ٶز قولىندا بولعانىن بٸلدٸرەدٸ.
دەسەك تە بٸز الاشتانۋشىعا «الاشوردا مەملەكەتٸنٸڭ ساياسي سالماعى ەزٸربايجان مەن ارمياندار قۇرعان مەملەكەتتەن تٶمەن بولعان با?» دەگەن سۇراق قويدىق.
– الاشوردا مەملەكەتٸنٸڭ ساياسي سالماعى ەزٸربايجاندار مەن ارمياندار جارييالاعان مەملەكەتتەن جوعارى بولماسا, ەش كەم بولعان جوق. مەسەلەن, الاشوردا ٷكٸمەتٸنٸڭ مينيسترلەر كابينەتٸنٸڭ 15 مٷشەسٸ بولدى. مٸنە, وسى 15 ادامنىڭ 14-ٸ ۋنيۆەرسيتەت بٸتٸرگەن, جوعارى بٸلٸمدٸ ازاماتتار بولاتىن. تەك وتىنشى ەلجان عانا مۇعالٸمدەر دايارلايتىن سەمينارييانى بٸتٸردٸ. بۇل دەگەن سٶز الاش ارىستارى ينتەللەكتۋالدىق جاعىنان ٶز زامانداستارىنان ەلدەقايدا جوعارى بولعانىن بٸلدٸرەدٸ.
ايتالىق, ولار الاش پارتيياسى مەن الاشوردا ٷكٸمەتٸن جارييالاۋ ارقىلى بولشەۆيكتەرگە قازاق حالقىنىڭ تەۋەلسٸز ەل رەتٸندە ٶمٸر سٷرۋگە قۇقىعى بار ەكەنٸن دەلەدەدٸ. ەگەر الاشوردا مەملەكەتٸ قۇرىلماعاندا, قازاق ەلٸنٸڭ شەكاراسىن كەڭەس ٷكٸمەتٸ زاڭداستىرىپ, ونى مويىنداماعان بولار ەدٸ. سوندىقتان الاشوردا مەملەكەتٸنٸڭ ۇلت تاريحىنداعى تاريحي ورنى وراسان, – دەيدٸ تاريحشى.
سٶز سوڭىندا, مەمبەت قويگەلدٸ 1917 جىلى قۇرىلعان مەملەكەتتٸ الاشوردا رەسپۋبليكاسى دەپ اتاۋىمىز كەرەك ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ. ٶيتكەنٸ الاش زييالىلارى الاش پارتيياسىنىڭ باعدارلاماسىندا رەسپۋبليكالىق باسقارۋدى قابىلداعان بولاتىن. سول سەبەپتٸ تاريحشى
«پارلامەنت 1991 جىلى جارييالانعان تەۋەلسٸز قازاق ەلٸن الاشوردا مەملەكەتٸنٸڭ تاريحي جالعاسى رەتٸندە مويىنداپ, ارنايى قۇجات قابىلداۋى كەرەك»
دەگەن پٸكٸردە.
ەگەر اتالعان قۇجات قابىلداناتىن بولسا, بٸز دە ەزٸربايجان مەن ارمياندار سيياقتى الاشوردا مەملەكەتٸنٸڭ قۇرىلعان كٷندٸ ەلٸمٸزدٸڭ باس مەرەكەلەرٸنٸڭ بٸرٸ — رەسپۋبليكا كٷنٸ رەتٸندە اتاپ ٶتەر ەدٸك. ٶيتكەنٸ وسىدان 7 جىل بۇرىن 25 قازان – رەسپۋبليكا كٷنٸن مەرەكەلٸك داتالاردان الىپ تاستاعان بولاتىنبىز. وسى ولقىلىق ەلٸ كٷنگە دەيٸن سەزٸلٸپ تۇر.
