Foto: okg.kz
Jalpy, eginshilik pen mal sharýashylyǵyn órkendetýde respýblika boiynsha ońtústik diqandary men fermerleriniń asyǵy alshysynan túsip júrgenin ózge óńirler eriksiz moiyndaidy. Ásirese, ozyq tehnologiia men reformalyq jańa úderisterdi engizýde túrkistandyqtarǵa eshkimniń ilese almasy anyq. Jańa tehnologiia — tabys kózi ekenin búgingi sharýalar jaqsy biledi. Sondyqtan kóshbastaýshy óńirdiń ońdy tájiribesin ózge aimaqtar ózderinde qoldanýǵa qulshynýy qupiia emes.
Investitsiia – el igiligi
Aita keteiik, Túrkistan oblysynda bul salada, ásirese, maqta klasterin damytý, Avstraliia tájiribesi negizinde et klasterin qurý, jibek sharýashylyǵyn damytý, sýbtropikalyq jylyjai sharýashylyǵyn ulǵaitý, qaita óńdeý salasynyń básekege qabilettiligin arttyrý basty maqsat bolyp sanalady. Sonyń esebinen agrarshylar aldaǵy 5 jylda aýyl sharýashylyǵy salasynan óndiriletin jalpy ónim kólemin 2,2 ese arttyrýdy kózdep otyr.
Resmi statistikaǵa súiensek, oblysymyzda 80 myńǵa jýyq agroqurylym jumys isteidi eken. Bul – respýblikalyq kórsetkishtiń 31 paiyzy degen sóz. Túrkistan oblysynyń potentsialyn osydan- aq ańǵarýǵa bolady. Atap aitqanda, óńirimizdegi 1 millionnan astam aýyl turǵynynyń áleýmettik jaǵdaiy osy aýyl sharýashylyǵyna tikelei bailanysty. Aýyl sharýashylyǵynyń negizgi kapitalyna tartylǵan investitsiialar 1,6 esege deiin artyp, jalpy 148 mlrd.teńgege jetti. Al, qaita óńdeý kólemi 94 mlrd. teńgeni qurady. Et eksporty boiynsha da bizdiń oblys elimizdiń kóshbasynda keledi. Bul jai statistika málimeti ǵana emes. Eksportqa shyǵarylatyn iri qara mal etiniń 80 paiyzy, usaq mal etiniń 75 paiyzy Túrkistan oblysynyń úlesinde ekenin maqtanyshpen aita alamyz.
Tujyrymdama «Turan sýǵa» tiimdi
Esterińizde bolsa, Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáikes aǵymdaǵy jyly Qazaqstan Respýblikasy «Sý resýrstaryn basqarý júiesin damytýdyń 2024-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy» qabyldandy.
Keńestik kezeńde sýarmaly alqaptar eldiń «Altyn qory» retinde sanalatyn. Búgingi tańda oblysymyzda 50 myń gektar alqapqa sý únemdeý tehnologiialary ornalastyryldy. Cý únemdeý tehnologiialary óndirisin damytý maqsatynda jergilikti 3 kásiporyn iske qosyldy. Kásiporyndardyń jyldyq qýattylyǵy 73 myń gektar alqapty qamtidy. Bizdiń óńirimizde 552 myń gektar sýarmaly jer bar eken. Bul saiyp kelgende, respýblikalyq kórsetkishtiń tórtten bir bóligin quraityn bolyp shyqty.
Osy turǵydan alǵanda, óńirimizde sý nysandary infraqurylymyn damytý búgingi kúnniń eń ózekti máselesi bolyp tabylady. Oblysta uzyndyǵy 12 731 shaqyrymdy quraityn 4 180 kanal, 42 sý qoimasy, 1 256 qashyrtqy, 1 794 uńǵyma bar. Sý nysandaryn salý, qalpyna keltirý jumystaryn jedeldetý úshin oblystyq «Turan sý» kommýnaldyq mekemesiniń áleýetin tiimdi paidalaný qolǵa alyndy. Mekeme tarapynan oblystyq menshiktegi qashyrtqylardy mehanikalyq tazalaý nátijesinde tozý kórsetkishi 80%-dan 10%-ǵa tómendedi.
Biyl oblystyq biýdjetten 9 sý nysanyn kúrdeli jóndeýge, 6 sý nysanyn mehanikalyq tazalaýǵa qarjy bólindi. Nátijesinde 42,4 myń gektar sýarmaly jerdiń meliorativtik jaǵdaiy jáne aǵyn sýmen qamtamasyz etilýi jaqsaratyn bolady. Oblys ákiminiń tikelei qoldaýymen «Turan sý» mekemesin tehnikalyq jaraqtandyrýǵa basymdyq berilipti. Atap aitqanda, 2023-2024 jyldar aralyǵynda mekeme tabysy esebinen 60 birlik arnaiy tehnika bólip tóleý negizinde satyp alyndy. Mekeme tarapynan aýdan, qala ákimdikterine, kanaldar men aryqtardy tazalaý maqsatynda quny 756,4 mln. teńgege 14 dana ekskavator keiinnen satyp alý tártibimen jalǵa berildi. Sonyń nátijesinde 714 shaqyrym kanal, 387 shaqyrym qashyrtqy tazalanýda. «Altyn kúz» merekesinde aýdan, qala ákimdikterine qosymsha 10 dana arnaiy tehnika saltanatty túrde tabys etildi.
Et eksporttaýdan aldamyz
Respýblikadaǵy qara mal sanynyń 13 paiyzy, qoidyń 22 paiyzy, jylqynyń 11 paiyzy, túieniń 15 paiyzy, óndirilgen ettiń 11 paiyzy, súttiń 13 paiyzy Túrkistan oblysynyń enshisinde ekenin eske salǵandy jón kórip otyrmyz. Oblysta mal sharýashylyǵynyń damýy elimizde jetekshi orynda tur. Ótken 9 aida oblys boiynsha 153,2 myń tonna et, 354,8 myń tonna sút, 190,2 million dana jumyrtqa óndirildi. Et eksporty boiynsha bizdiń óńir respýblikada kósh bastap tur. Eksportqa shyǵarylatyn iri qara mal etiniń 80%-y, usaq mal etiniń 75%-y Túrkistan oblysynda óndirilýde. Aǵymdaǵy jyldyń 9 aiynda 10 myń tonna qara mal, 4,6 myń tonna qoi eti eksportqa shyǵaryldy.
Et eksportynyń áleýetin arttyrýda óńirde bordaqylaý alańdary men keshenderin júieli damytý oń septigin tigizýde. Óńirde jalpy 9 183 qara mal bordaqylaý alańy bar. Onyń ishinde, 400 basqa deiin
9 148 birlik, 400 bastan – 1000 basqa deiin 13 birlik, 1000 bastan joǵary 22 birlik mal bordaqylaý alańdary jumys isteidi. Sút óndirisin ulǵaitý, óńdeý kásiporyndarynyń qýattylyǵyn arttyrý boiynsha Soltústik Qazaqstan oblysynyń taǵylymdy tájiribesimen jalpy quny 4,8 mlrd. teńgeni quraityn 400 bastan joǵary 2 iri taýarly-sút fermasynyń (809 bas) investitsiialyq jobasy júzege asyryldy. Bul jobalardy qoldaýǵa respýblikalyq biýdjetten jyldyq 2,5% mólsherlememen 3,8 mlrd. teńge nesie qarjy bólindi. Olar — «BNK AGRO KZ» JShS, «Bórte Milka» JShS-i.
Jobalar túrkiialyq «Sezer», shvetsiialyq «De-Ieval» avtomatty tehnologiialyq qondyrǵylarymen jabdyqtalady. Búgingi tańǵa Daniia, Vengriia memleketterinen ónimdiligi joǵary golshtein tuqymdy 539 analyq qara mal ákelindi. Osy jobalar arqyly jylyna qosymsha 8,5 myń tonna sút óndiriledi.
Baý men baqsha — bailyq kózi
Túrkistan oblysynyń diqandary biyl aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn 870 myń gektarǵa ornalastyrdy. Egis qurylymyn qalyptastyrýda rentabeldiligi joǵary daqyldarǵa basymdyq berilýde. «Tyńaitqyshtardyń qunyn sýbsidiialaý» baǵdarlamasymen avanstyq tólem júiesi endirilip, otandyq tyńaitqyshtardyń 60%-y sýbsidiialandy. Nátijesinde egis alqaptaryna 141,4 myń tonna tyńaitqysh engizildi. «Tuqym sharýashylyǵyn qoldaý» baǵdarlamasymen sýbsidiialaý normativteri 1,5-2 esege deiin ulǵaityldy.
Kóktemgi dala jáne kúzgi jiyn-terim jumystaryn júrgizýge 63 myń tonna jeńildetilgen janar-jaǵarmai bólindi. Memlekettik qoldaýdyń nátijesinde aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin arttyrýǵa qol jetkizildi. Biyl aýa raiy qolaily bolyp, jaýynnyń jii jaýýyna bailanysty 929 myń tonna dándi daqyl, 3,5 mln. tonna kókónis-baqsha ónimderi, 192 myń tonna júzim jinaldy. Sonymen qatar, 5,5 mln. tonna mal azyǵy daiyndaldy.
Biyl tájiribe negizinde 1,9 myń gektarǵa jańa ádispen maqta daqyly egildi. Tehnologiianyń tiimdiligi sol, bul tásil sýdy, energiiany, eńbek resýrstaryn jáne mineraldy tyńaitqyshtardy únemdei otyryp, gektaryna 60 tsentnerden ónim alýǵa múmkindik beredi. Bul oblystyń ortasha kórsetkishinen 2,5 esege joǵary.
Bizdiń oblystyń klimattyq ereksheligi qarqyndy baý jáne jylyjai sharýashylyǵyn damytýǵa óte qolaily. Óńirimizde qarqyndy baýdyń kólemi 5,7 myń gektardy quraidy. Ónimdilik dástúrli baýlarǵa qaraǵanda 5 esege joǵary nemese 300-350 tsentnerge deiin ónim jinaýǵa múmkindik berip otyr.
Jylyjailardyń jalpy kólemi 1 640 gektar, jinalǵan kókónis 150 myń tonnany quraidy. Bul – respýblikalyq kórsetkishtiń 71%-y degen sóz. Bul maýsymaralyq kezeńde jergilikti ónimmen respýblika halqy qajettiligin 42% qamtamasyz etedi.
Investorlar sońǵy úsh jylda sýbtropikalyq banan, limon ónimderin jylyjailarda ósirý tehnologiiasyn úirenip, keńinen qoldanýǵa kóshti. Sóitip biyl jylyjai sharýashylyqtarynan 1,3 myń tonna banan, 3,2 myń tonna limon óndirildi.
Sonymen qatar, «QazAgroQarjy» AQ jyldyq 5%-dyq mólsherlememen qoljetimdi lizingtik baǵdarlamacyn iske qosty. 9 aida jańadan 1 603 dana aýyl sharýashylyǵy tehnikasy satyp alynyp, tehnikalar parkin jańalaý úlesi 6,3%-dy qurady.
Osylaisha túrkistandyq agrarshylar Respýblika kúnin tolymdy tabystarmen qarsy alyp otyr.
Serikqali Jeksenbaev,
«Ońtústik Qazaqstan».
