فوتو: okg.kz
جالپى, ەگٸنشٸلٸك پەن مال شارۋاشىلىعىن ٶركەندەتۋدە رەسپۋبليكا بويىنشا وڭتٷستٸك ديقاندارى مەن فەرمەرلەرٸنٸڭ اسىعى الشىسىنان تٷسٸپ جٷرگەنٸن ٶزگە ٶڭٸرلەر ەرٸكسٸز مويىندايدى. ەسٸرەسە, وزىق تەحنولوگييا مەن رەفورمالىق جاڭا ٷدەرٸستەردٸ ەنگٸزۋدە تٷركٸستاندىقتارعا ەشكٸمنٸڭ ٸلەسە الماسى انىق. جاڭا تەحنولوگييا — تابىس كٶزٸ ەكەنٸن بٷگٸنگٸ شارۋالار جاقسى بٸلەدٸ. سوندىقتان كٶشباستاۋشى ٶڭٸردٸڭ وڭدى تەجٸريبەسٸن ٶزگە ايماقتار ٶزدەرٸندە قولدانۋعا قۇلشىنۋى قۇپييا ەمەس.
ينۆەستيتسييا – ەل يگٸلٸگٸ
ايتا كەتەيٸك, تٷركٸستان وبلىسىندا بۇل سالادا, ەسٸرەسە, ماقتا كلاستەرٸن دامىتۋ, اۆسترالييا تەجٸريبەسٸ نەگٸزٸندە ەت كلاستەرٸن قۇرۋ, جٸبەك شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, سۋبتروپيكالىق جىلىجاي شارۋاشىلىعىن ۇلعايتۋ, قايتا ٶڭدەۋ سالاسىنىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋ باستى ماقسات بولىپ سانالادى. سونىڭ ەسەبٸنەن اگرارشىلار الداعى 5 جىلدا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنان ٶندٸرٸلەتٸن جالپى ٶنٸم كٶلەمٸن 2,2 ەسە ارتتىرۋدى كٶزدەپ وتىر.
رەسمي ستاتيستيكاعا سٷيەنسەك, وبلىسىمىزدا 80 مىڭعا جۋىق اگروقۇرىلىم جۇمىس ٸستەيدٸ ەكەن. بۇل – رەسپۋبليكالىق كٶرسەتكٸشتٸڭ 31 پايىزى دەگەن سٶز. تٷركٸستان وبلىسىنىڭ پوتەنتسيالىن وسىدان- اق اڭعارۋعا بولادى. اتاپ ايتقاندا, ٶڭٸرٸمٸزدەگٸ 1 ميلليوننان استام اۋىل تۇرعىنىنىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى وسى اۋىل شارۋاشىلىعىنا تٸكەلەي بايلانىستى. اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ نەگٸزگٸ كاپيتالىنا تارتىلعان ينۆەستيتسييالار 1,6 ەسەگە دەيٸن ارتىپ, جالپى 148 ملرد.تەڭگەگە جەتتٸ. ال, قايتا ٶڭدەۋ كٶلەمٸ 94 ملرد. تەڭگەنٸ قۇرادى. ەت ەكسپورتى بويىنشا دا بٸزدٸڭ وبلىس ەلٸمٸزدٸڭ كٶشباسىندا كەلەدٸ. بۇل جاي ستاتيستيكا مەلٸمەتٸ عانا ەمەس. ەكسپورتقا شىعارىلاتىن ٸرٸ قارا مال ەتٸنٸڭ 80 پايىزى, ۇساق مال ەتٸنٸڭ 75 پايىزى تٷركٸستان وبلىسىنىڭ ٷلەسٸندە ەكەنٸن ماقتانىشپەن ايتا الامىز.
تۇجىرىمداما «تۇران سۋعا» تيٸمدٸ
ەستەرٸڭٸزدە بولسا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سەيكەس اعىمداعى جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسى «سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جٷيەسٸن دامىتۋدىڭ 2024-2030 جىلدارعا ارنالعان تۇجىرىمداماسى» قابىلداندى.
كەڭەستٸك كەزەڭدە سۋارمالى القاپتار ەلدٸڭ «التىن قورى» رەتٸندە سانالاتىن. بٷگٸنگٸ تاڭدا وبلىسىمىزدا 50 مىڭ گەكتار القاپقا سۋ ٷنەمدەۋ تەحنولوگييالارى ورنالاستىرىلدى. Cۋ ٷنەمدەۋ تەحنولوگييالارى ٶندٸرٸسٸن دامىتۋ ماقساتىندا جەرگٸلٸكتٸ 3 كەسٸپورىن ٸسكە قوسىلدى. كەسٸپورىنداردىڭ جىلدىق قۋاتتىلىعى 73 مىڭ گەكتار القاپتى قامتيدى. بٸزدٸڭ ٶڭٸرٸمٸزدە 552 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر بار ەكەن. بۇل سايىپ كەلگەندە, رەسپۋبليكالىق كٶرسەتكٸشتٸڭ تٶرتتەن بٸر بٶلٸگٸن قۇرايتىن بولىپ شىقتى.
وسى تۇرعىدان العاندا, ٶڭٸرٸمٸزدە سۋ نىساندارى ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸ بولىپ تابىلادى. وبلىستا ۇزىندىعى 12 731 شاقىرىمدى قۇرايتىن 4 180 كانال, 42 سۋ قويماسى, 1 256 قاشىرتقى, 1 794 ۇڭعىما بار. سۋ نىساندارىن سالۋ, قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارىن جەدەلدەتۋ ٷشٸن وبلىستىق «تۇران سۋ» كوممۋنالدىق مەكەمەسٸنٸڭ ەلەۋەتٸن تيٸمدٸ پايدالانۋ قولعا الىندى. مەكەمە تاراپىنان وبلىستىق مەنشٸكتەگٸ قاشىرتقىلاردى مەحانيكالىق تازالاۋ نەتيجەسٸندە توزۋ كٶرسەتكٸشٸ 80%-دان 10%-عا تٶمەندەدٸ.
بيىل وبلىستىق بيۋدجەتتەن 9 سۋ نىسانىن كٷردەلٸ جٶندەۋگە, 6 سۋ نىسانىن مەحانيكالىق تازالاۋعا قارجى بٶلٸندٸ. نەتيجەسٸندە 42,4 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردٸڭ مەليوراتيۆتٸك جاعدايى جەنە اعىن سۋمەن قامتاماسىز ەتٸلۋٸ جاقساراتىن بولادى. وبلىس ەكٸمٸنٸڭ تٸكەلەي قولداۋىمەن «تۇران سۋ» مەكەمەسٸن تەحنيكالىق جاراقتاندىرۋعا باسىمدىق بەرٸلٸپتٸ. اتاپ ايتقاندا, 2023-2024 جىلدار ارالىعىندا مەكەمە تابىسى ەسەبٸنەن 60 بٸرلٸك ارنايى تەحنيكا بٶلٸپ تٶلەۋ نەگٸزٸندە ساتىپ الىندى. مەكەمە تاراپىنان اۋدان, قالا ەكٸمدٸكتەرٸنە, كانالدار مەن ارىقتاردى تازالاۋ ماقساتىندا قۇنى 756,4 ملن. تەڭگەگە 14 دانا ەكسكاۆاتور كەيٸننەن ساتىپ الۋ تەرتٸبٸمەن جالعا بەرٸلدٸ. سونىڭ نەتيجەسٸندە 714 شاقىرىم كانال, 387 شاقىرىم قاشىرتقى تازالانۋدا. «التىن كٷز» مەرەكەسٸندە اۋدان, قالا ەكٸمدٸكتەرٸنە قوسىمشا 10 دانا ارنايى تەحنيكا سالتاناتتى تٷردە تابىس ەتٸلدٸ.
ەت ەكسپورتتاۋدان الدامىز
رەسپۋبليكاداعى قارا مال سانىنىڭ 13 پايىزى, قويدىڭ 22 پايىزى, جىلقىنىڭ 11 پايىزى, تٷيەنٸڭ 15 پايىزى, ٶندٸرٸلگەن ەتتٸڭ 11 پايىزى, سٷتتٸڭ 13 پايىزى تٷركٸستان وبلىسىنىڭ ەنشٸسٸندە ەكەنٸن ەسكە سالعاندى جٶن كٶرٸپ وتىرمىز. وبلىستا مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى ەلٸمٸزدە جەتەكشٸ ورىندا تۇر. ٶتكەن 9 ايدا وبلىس بويىنشا 153,2 مىڭ توننا ەت, 354,8 مىڭ توننا سٷت, 190,2 ميلليون دانا جۇمىرتقا ٶندٸرٸلدٸ. ەت ەكسپورتى بويىنشا بٸزدٸڭ ٶڭٸر رەسپۋبليكادا كٶش باستاپ تۇر. ەكسپورتقا شىعارىلاتىن ٸرٸ قارا مال ەتٸنٸڭ 80%-ى, ۇساق مال ەتٸنٸڭ 75%-ى تٷركٸستان وبلىسىندا ٶندٸرٸلۋدە. اعىمداعى جىلدىڭ 9 ايىندا 10 مىڭ توننا قارا مال, 4,6 مىڭ توننا قوي ەتٸ ەكسپورتقا شىعارىلدى.
ەت ەكسپورتىنىڭ ەلەۋەتٸن ارتتىرۋدا ٶڭٸردە بورداقىلاۋ الاڭدارى مەن كەشەندەرٸن جٷيەلٸ دامىتۋ وڭ سەپتٸگٸن تيگٸزۋدە. ٶڭٸردە جالپى 9 183 قارا مال بورداقىلاۋ الاڭى بار. ونىڭ ٸشٸندە, 400 باسقا دەيٸن
9 148 بٸرلٸك, 400 باستان – 1000 باسقا دەيٸن 13 بٸرلٸك, 1000 باستان جوعارى 22 بٸرلٸك مال بورداقىلاۋ الاڭدارى جۇمىس ٸستەيدٸ. سٷت ٶندٸرٸسٸن ۇلعايتۋ, ٶڭدەۋ كەسٸپورىندارىنىڭ قۋاتتىلىعىن ارتتىرۋ بويىنشا سولتٷستٸك قازاقستان وبلىسىنىڭ تاعىلىمدى تەجٸريبەسٸمەن جالپى قۇنى 4,8 ملرد. تەڭگەنٸ قۇرايتىن 400 باستان جوعارى 2 ٸرٸ تاۋارلى-سٷت فەرماسىنىڭ (809 باس) ينۆەستيتسييالىق جوباسى جٷزەگە اسىرىلدى. بۇل جوبالاردى قولداۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن جىلدىق 2,5% مٶلشەرلەمەمەن 3,8 ملرد. تەڭگە نەسيە قارجى بٶلٸندٸ. ولار — «بنك اگرو KZ» جشس, «بٶرتە ميلكا» جشس-ٸ.
جوبالار تٷركييالىق «Sezer», شۆەتسييالىق «De-Ieval» اۆتوماتتى تەحنولوگييالىق قوندىرعىلارىمەن جابدىقتالادى. بٷگٸنگٸ تاڭعا دانييا, ۆەنگرييا مەملەكەتتەرٸنەن ٶنٸمدٸلٸگٸ جوعارى گولشتەين تۇقىمدى 539 انالىق قارا مال ەكەلٸندٸ. وسى جوبالار ارقىلى جىلىنا قوسىمشا 8,5 مىڭ توننا سٷت ٶندٸرٸلەدٸ.
باۋ مەن باقشا — بايلىق كٶزٸ
تٷركٸستان وبلىسىنىڭ ديقاندارى بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن 870 مىڭ گەكتارعا ورنالاستىردى. ەگٸس قۇرىلىمىن قالىپتاستىرۋدا رەنتابەلدٸلٸگٸ جوعارى داقىلدارعا باسىمدىق بەرٸلۋدە. «تىڭايتقىشتاردىڭ قۇنىن سۋبسيدييالاۋ» باعدارلاماسىمەن اۆانستىق تٶلەم جٷيەسٸ ەندٸرٸلٸپ, وتاندىق تىڭايتقىشتاردىڭ 60%-ى سۋبسيدييالاندى. نەتيجەسٸندە ەگٸس القاپتارىنا 141,4 مىڭ توننا تىڭايتقىش ەنگٸزٸلدٸ. «تۇقىم شارۋاشىلىعىن قولداۋ» باعدارلاماسىمەن سۋبسيدييالاۋ نورماتيۆتەرٸ 1,5-2 ەسەگە دەيٸن ۇلعايتىلدى.
كٶكتەمگٸ دالا جەنە كٷزگٸ جيىن-تەرٸم جۇمىستارىن جٷرگٸزۋگە 63 مىڭ توننا جەڭٸلدەتٸلگەن جانار-جاعارماي بٶلٸندٸ. مەملەكەتتٸك قولداۋدىڭ نەتيجەسٸندە اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋعا قول جەتكٸزٸلدٸ. بيىل اۋا رايى قولايلى بولىپ, جاۋىننىڭ جيٸ جاۋۋىنا بايلانىستى 929 مىڭ توننا دەندٸ داقىل, 3,5 ملن. توننا كٶكٶنٸس-باقشا ٶنٸمدەرٸ, 192 مىڭ توننا جٷزٸم جينالدى. سونىمەن قاتار, 5,5 ملن. توننا مال ازىعى دايىندالدى.
بيىل تەجٸريبە نەگٸزٸندە 1,9 مىڭ گەكتارعا جاڭا ەدٸسپەن ماقتا داقىلى ەگٸلدٸ. تەحنولوگييانىڭ تيٸمدٸلٸگٸ سول, بۇل تەسٸل سۋدى, ەنەرگييانى, ەڭبەك رەسۋرستارىن جەنە مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى ٷنەمدەي وتىرىپ, گەكتارىنا 60 تسەنتنەردەن ٶنٸم الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. بۇل وبلىستىڭ ورتاشا كٶرسەتكٸشٸنەن 2,5 ەسەگە جوعارى.
بٸزدٸڭ وبلىستىڭ كليماتتىق ەرەكشەلٸگٸ قارقىندى باۋ جەنە جىلىجاي شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ٶتە قولايلى. ٶڭٸرٸمٸزدە قارقىندى باۋدىڭ كٶلەمٸ 5,7 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. ٶنٸمدٸلٸك دەستٷرلٸ باۋلارعا قاراعاندا 5 ەسەگە جوعارى نەمەسە 300-350 تسەنتنەرگە دەيٸن ٶنٸم جيناۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸپ وتىر.
جىلىجايلاردىڭ جالپى كٶلەمٸ 1 640 گەكتار, جينالعان كٶكٶنٸس 150 مىڭ توننانى قۇرايدى. بۇل – رەسپۋبليكالىق كٶرسەتكٸشتٸڭ 71%-ى دەگەن سٶز. بۇل ماۋسىمارالىق كەزەڭدە جەرگٸلٸكتٸ ٶنٸممەن رەسپۋبليكا حالقى قاجەتتٸلٸگٸن 42% قامتاماسىز ەتەدٸ.
ينۆەستورلار سوڭعى ٷش جىلدا سۋبتروپيكالىق بانان, ليمون ٶنٸمدەرٸن جىلىجايلاردا ٶسٸرۋ تەحنولوگيياسىن ٷيرەنٸپ, كەڭٸنەن قولدانۋعا كٶشتٸ. سٶيتٸپ بيىل جىلىجاي شارۋاشىلىقتارىنان 1,3 مىڭ توننا بانان, 3,2 مىڭ توننا ليمون ٶندٸرٸلدٸ.
سونىمەن قاتار, «قازاگروقارجى» اق جىلدىق 5%-دىق مٶلشەرلەمەمەن قولجەتٸمدٸ ليزينگتٸك باعدارلاماcىن ٸسكە قوستى. 9 ايدا جاڭادان 1 603 دانا اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى ساتىپ الىنىپ, تەحنيكالار پاركٸن جاڭالاۋ ٷلەسٸ 6,3%-دى قۇرادى.
وسىلايشا تٷركٸستاندىق اگرارشىلار رەسپۋبليكا كٷنٸن تولىمدى تابىستارمەن قارسى الىپ وتىر.
سەرٸكقالي جەكسەنباەۆ,
«وڭتٷستٸك قازاقستان».
