Foto: factor.kz
Túrkistan oblysynda jumyspen qamtý sharalary memlekettik baǵdarlamalar aiasynda nátijie berip jatyr. Búginde eki qolǵa bir kúrek taba almai júrgen turǵyndar úshin nátijieli jumyspen qamtý memlekettik baǵdarlamasy aiasynda jappai kásipkerlikti damytý boiynsha bos jumys oryndary men biznesin bastaýǵa bar biznesterin úlkeitýge úlken múmkindik berilip otyr. Eńbektiń tikelei əser etýiniń arqasynda joǵary biliktilikti eńbektiń dərejesi kóteriledi, ərbir jumys ornynyń baǵasy ósedi, jumyskerge jəne onyń eńbegine talap kúsheiedi. Eńbek naryǵynda óte qabiletti jəne isker jumyskerlerge qatań tańdaý júrgiziledi. Naryq eńbekke qabiletsizderdi, jalqaý, əlsizderdi eshqashan aiamaidy. Ol eńbektiń joǵary shapshańdyǵyn qamtamasyz etip, iskerlik pen biliktilikti talap etedi.
Eńbek naryǵy — bul básekelik naryq. Onyń qurylymdyq-fýnktsionaldyq uiymdastyrylýynyń óte kúrdeli bolǵandyǵynan, qashan bolmasyn, jumys oryndary men eńbek resýrstarynyń arasynda belgili sáikes kelmeýshilik bolady. Ózin almastyrýǵa joǵary kvalifikatsiia talap etetin, jumys oryndarynyń bir bólshegi bos bolyp qala beredi, al qajetti arnaýly daiyndyǵy joq adamdardyń bir bólshegi jumys taba almaidy. Osyndai jaǵdaida, jumystyń qandaiyn bolmasyn tabý úshin jumyssyzdar arasynda básekelestik paida bolady. Osymen birge, óz eńbegimen joǵary tabys tabýdy kózdep unamdy ornalasý úshin, joǵary kvalifikatsiialy jumyskerler men mamandar da bir-birimen básekelik saiysta bolady. Kásipkerler arasynda firmaǵa bai tájiribeli jáne joǵary kvalifikatsiialy mamandardy tartý úshin básekelik kúres júrip otyrady. Eńbek naryǵynda eńbek aqy, baǵa mehanizmi arqyly belgili segment sheńberinde jumysshy kúshine suranys pen usynysty qalyptastyratyn, ekonomikalyq agentterdiń kimyldaryn úilestirýge qyzmet etetin básekelik oryn alady.
Eńbek naryǵy — bul óte ikemdi qurylymdyq-fýnktsionaldyq quramy bar dinamikalyq naryq. Eńbek naryǵynyń negizgi maqsaty — eńbek resýrstaryn tiimdi jəne nətijeli qamtý. Eńbekke jaramdy adamdardy jumyspen qamtý asa kúrdeli əri memlekettik mańyzdy məsele. Naryqqa bet alǵan saiyn bul məsele ekonomikalyq ómir tirshiliginde ótkir jəne batyl koiylǵan saiasi ekonomikalyq jəne əleýmettik maqsattarǵa jetýdiń shartty jaǵdailarynyń biri. Sondyqtan eńbek naryǵynda belgili aǵymdar qalyptasady: jumysshy kúshi quramynan shyǵýshylar, jumysshy kúshi quramyna kirýshiler; jumys izdeýden bas tartqandar; jumys izdeýdi bitirgender; jumys tapqandar jáne t.b. Osy adamdardyń beiimdiligi qoǵamdaǵy jumysshy kúshinin naryqtyq dinamikasyn sipattaidy. Naryqtyq jaǵdaiat jumys kúshiniń baǵasyna jáne qunyna ár túrli yqpal jasaidy. Ol eńbektiń baǵasyna tikelei sipatta áser etse, jumys kúshiniń qunyna janama túrde, iaǵni jaldanýshy qyzmetkerdiń tutynatyn taýar jáne qyzmetteriniń baǵa qozǵalysy arqyly yqpal etedi. Baǵa óndiris salalarynyń damýynyń basty baǵdary bolyp sanalady, sonymen qatar, taýarlar men qyzmetterdi tutynýshy men satýshy arasynda, jumys berýshi men jaldanýshy jumysker arasyndaǵy qarym qatynastarda dál sol fýnktsiiany oryndaidy. Jaldanýshy qyzmetkerler jumys oryndaryn olardyń «baǵasyna» qarap tańdaidy. Qyzmetkerler óziniń jumys kúshin, sol jumys kúshine neǵurlym mol aqy (baǵa) tóleitin jumys berýshige satýǵa quqy bar. Eger qyzmetkerlerdiń edáýir bóligi bir ýaqytta óz jumysyn joǵary aqy tólenetin basqa jumysqa aýystyrǵysy kelgen jaǵdaida, jumys berýshiler olardy jalaqy deńgeiin arttyrý arqyly óz kásiporynyna tartyp ala alady. Jalpy, biliktilik deńgeii joǵary qyzmetkerler mol salalarda jalaqy deńgeii (eńbek baǵasy) tómen bolady. Iaǵni, suranys pen usynys taýarlar, qyzmetter jáne kapital naryǵyndaǵy qalai áser etetin bolsa, jumys kúshi naryǵynda da dál solai áser ete alady.
Eńbek naryǵy naryqtyq segmenttiń erekshe túri bolyp sanalady. Eńbek naryǵynyń quramdy elementi retinde psihologiialyq, fiziologiialyq, áleýmettik, mádeni, dini, saiasi qasietterge ie adamdar tanylady. Bul erekshelikter adamdardyń qyzyǵýshylyǵyna, motivatsiiasyna, eńbek etý dárejesine jáne eńbek naryǵyndaǵy jaǵdaiǵa yqpal etedi. Eńbek naryǵy degenimiz jumys kúshin taýar retinde satý, satyp alý týraly ekonomikalyq qatynastar júiesi. Eńbek naryǵynda kásipkerler men eńbekke qabiletti adamdar arasynda belgili bir qarym-qatynastar ornatylady. Sondyqtan eńbek naryǵy, bul suranys pen usynys mehanizmi arqyly belgili bir jumysbastylyq kólemi men eńbek aqy deńgeii anyqtalatyn, ekonomikalyq agentter arasyndaǵy báseke nátijesinde qalyptasqan ekonomikalyq orta. Júielik tásil turǵysynan qarastyrǵanda, eńbek naryǵy — júieler, segmentter, sektorlar jáne ár túrli ishki jáne syrtqy bailanystardan turatyn, qoǵamdyq qatynastardyń kúrdeli júiesi retinde qarastyrylady.
Sonymen birge, eńbek naryǵy, integratsiialanǵan nemese birtutas óndiristik resýrstar naryǵynyń qosalqy júiesi bolyp sanalady. Basqalai óndiristik resýrstarǵa (qural jabdyqtar, jer t.b.) qaraǵanda eńbek ózgeshe resýrs – óitkeni ol saqtaý zaty bola almaidy, ol óndiristiń sýbektivti sektorlarymen, qyzmetkerlerdiń qundy jeke sipattamalarymen tyǵyz bailanysty. Óndiristik resýrstar naryǵynda eńbek naryǵy erekshe, aiqyn oryn alady, óitkeni eńbek naryǵynsyz óndiris úderisi bolmaidy, al qoǵam adamdardyń eńbek qyzmetinen tys durys jumys istei almaidy. Eńbek potentsialy – tabiǵattyń potentsialdyq qabilettiliginiń jiyntyǵy, eńbek belsendiligi, bilim potentsialy jáne eńbek jolynyń baǵasyn anyqtaidy. Eńbek potentsialyn múmkinshiligin paidaly qoldanýyn anyqtaýǵa bolmystar tizimi nemese komponent qoldanylady, biraq olar qoǵamnyń jańasha damý deńgeiine tolyqtai sáikes kelmeidi. Joǵaryda kórsetilgen kemshilikterdi joiý úshin óndiristik jeke faktordyń eńbek potentsial komponentiniń tizimin baǵyttaý jáne ulǵaitý qajet.
Eńbek resýrstaryn basqarý teoriialarynyń basym kópshiligi adamdar suranysyn qanaǵattandyrýǵa áser etýge bailanysty qurylǵan. Adam faktoryn basqarý týraly qalyptasqan uǵym, personal basqarý praktikasy, adamdar resýrstaryn basqarýdyń tiimdi júiesin qalyptastyrý máselesi ózara tereń bailanysty. Eńbek resýrstary – eldegi halyqtyń bir bóligi, olar densaýlyqtyń damýymen, alynǵan bilimmen, personal – mamandyq deńgeiimen paidaly qoǵamdyq jumystarmen ainalysýǵa beiimdi. Eńbek naryǵy — ekonomika jaǵdaiyn kórsetýdiń ainasy. Ol turǵyndardy jumyspen qamtý kólemi men dinamikasyn, jumyssyzdyqtyń sala boiynsha deńgeiin, kásibi-biliktilik, demografiialyq jáne basqa da kórsetkishterdiń qurylymyn baiqatady.
Eńbek naryǵynyń atqaratyn qyzmetteri qoǵamdaǵy eńbektiń rolimen anyqtalady:
Áleýmettik qyzmeti – adamdardyń qalypty tabys deńgeii men qolaily jaǵdaiyn qamtamasyz etýmen sipattalady. Ekonomikalyq qyzmeti – adamdardyń eńbegin tiimdi paidalaný, bólý, retteýmen sipattalady. Yntalandyrý qyzmeti – eńbek naryǵyna qatysýshylar arasynda báseke qabilettilikti yntalandyrý, joǵary tiimdi eńbekke qyzyǵýshylyǵyn arttyrý, adamdardyń biliktiligin joǵarylatýmen sipattalady. Eńbek naryǵynyń qurylymynda birneshe segmentter bólinedi: joǵary biliktiligi bar basqarý jumysshylarynyń turaqty sany; kadrlyq joǵary bilikti jumysshylar jáne qyzmetkerler; qurylymdyq ózgeristerge beiimdelgen ónerkásip salalarynyń jumysshylary; qyzmetter salasyn qamtityn eńbek ónimdiliginiń tómen deńgeiimen erekshelenetin aýqymdy eńbek etetin jumysshylar; jumysshylardyń qorǵalmaǵan kategoriialary: jastar, qart adamdar, jumys tabýdan úmitin úzgen adamdar.
Eńbek naryǵy ekonomikanyń jaǵdaiyn, jumyssyzdyqtyń deńgeiin, adamdardyń kásibi biliktiligin, eldegi demografiialyq kórsetkishterdiń qurylymyn kórsetedi. Eńbek naryǵynyń erekshelikteri: biryńǵai ulttyq naryq retinde qalyptasýy, eńbekke jaldaýdyń erekshe kórsetkishi retinde qalyptasýy. Eńbektiń tikelei áser etýi arqyly joǵarǵy biliktilikti eńbektiń dárejesi kóteriledi, árbir jumys ornynyń baǵasy ósedi, jumyskerge jáne onyń eńbegine talap kúsheiedi.
