فوتو: factor.kz
تٷركٸستان وبلىسىندا جۇمىسپەن قامتۋ شارالارى مەملەكەتتٸك باعدارلامالار اياسىندا نەتيجيە بەرٸپ جاتىر. بٷگٸندە ەكٸ قولعا بٸر كٷرەك تابا الماي جٷرگەن تۇرعىندار ٷشٸن نەتيجيەلٸ جۇمىسپەن قامتۋ مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى اياسىندا جاپپاي كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ بويىنشا بوس جۇمىس ورىندارى مەن بيزنەسٸن باستاۋعا بار بيزنەستەرٸن ٷلكەيتۋگە ٷلكەن مٷمكٸندٸك بەرٸلٸپ وتىر. ەڭبەكتٸڭ تٸكەلەي əسەر ەتۋٸنٸڭ ارقاسىندا جوعارى بٸلٸكتٸلٸكتٸ ەڭبەكتٸڭ دəرەجەسٸ كٶتەرٸلەدٸ, əربٸر جۇمىس ورنىنىڭ باعاسى ٶسەدٸ, جۇمىسكەرگە جəنە ونىڭ ەڭبەگٸنە تالاپ كٷشەيەدٸ. ەڭبەك نارىعىندا ٶتە قابٸلەتتٸ جəنە ٸسكەر جۇمىسكەرلەرگە قاتاڭ تاڭداۋ جٷرگٸزٸلەدٸ. نارىق ەڭبەككە قابٸلەتسٸزدەردٸ, جالقاۋ, əلسٸزدەردٸ ەشقاشان ايامايدى. ول ەڭبەكتٸڭ جوعارى شاپشاڭدىعىن قامتاماسىز ەتٸپ, ٸسكەرلٸك پەن بٸلٸكتٸلٸكتٸ تالاپ ەتەدٸ.
ەڭبەك نارىعى — بۇل بەسەكەلٸك نارىق. ونىڭ قۇرىلىمدىق-فۋنكتسيونالدىق ۇيىمداستىرىلۋىنىڭ ٶتە كٷردەلٸ بولعاندىعىنان, قاشان بولماسىن, جۇمىس ورىندارى مەن ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ اراسىندا بەلگٸلٸ سەيكەس كەلمەۋشٸلٸك بولادى. ٶزٸن الماستىرۋعا جوعارى كۆاليفيكاتسييا تالاپ ەتەتٸن, جۇمىس ورىندارىنىڭ بٸر بٶلشەگٸ بوس بولىپ قالا بەرەدٸ, ال قاجەتتٸ ارناۋلى دايىندىعى جوق ادامداردىڭ بٸر بٶلشەگٸ جۇمىس تابا المايدى. وسىنداي جاعدايدا, جۇمىستىڭ قاندايىن بولماسىن تابۋ ٷشٸن جۇمىسسىزدار اراسىندا بەسەكەلەستٸك پايدا بولادى. وسىمەن بٸرگە, ٶز ەڭبەگٸمەن جوعارى تابىس تابۋدى كٶزدەپ ۇنامدى ورنالاسۋ ٷشٸن, جوعارى كۆاليفيكاتسييالى جۇمىسكەرلەر مەن ماماندار دا بٸر-بٸرٸمەن بەسەكەلٸك سايىستا بولادى. كەسٸپكەرلەر اراسىندا فيرماعا باي تەجٸريبەلٸ جەنە جوعارى كۆاليفيكاتسييالى مامانداردى تارتۋ ٷشٸن بەسەكەلٸك كٷرەس جٷرٸپ وتىرادى. ەڭبەك نارىعىندا ەڭبەك اقى, باعا مەحانيزمٸ ارقىلى بەلگٸلٸ سەگمەنت شەڭبەرٸندە جۇمىسشى كٷشٸنە سۇرانىس پەن ۇسىنىستى قالىپتاستىراتىن, ەكونوميكالىق اگەنتتەردٸڭ كيمىلدارىن ٷيلەستٸرۋگە قىزمەت ەتەتٸن بەسەكەلٸك ورىن الادى.
ەڭبەك نارىعى — بۇل ٶتە يكەمدٸ قۇرىلىمدىق-فۋنكتسيونالدىق قۇرامى بار ديناميكالىق نارىق. ەڭبەك نارىعىنىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى — ەڭبەك رەسۋرستارىن تيٸمدٸ جəنە نəتيجەلٸ قامتۋ. ەڭبەككە جارامدى ادامداردى جۇمىسپەن قامتۋ اسا كٷردەلٸ əرٸ مەملەكەتتٸك ماڭىزدى مəسەلە. نارىققا بەت العان سايىن بۇل مəسەلە ەكونوميكالىق ٶمٸر تٸرشٸلٸگٸندە ٶتكٸر جəنە باتىل كويىلعان ساياسي ەكونوميكالىق جəنە əلەۋمەتتٸك ماقساتتارعا جەتۋدٸڭ شارتتى جاعدايلارىنىڭ بٸرٸ. سوندىقتان ەڭبەك نارىعىندا بەلگٸلٸ اعىمدار قالىپتاسادى: جۇمىسشى كٷشٸ قۇرامىنان شىعۋشىلار, جۇمىسشى كٷشٸ قۇرامىنا كٸرۋشٸلەر; جۇمىس ٸزدەۋدەن باس تارتقاندار; جۇمىس ٸزدەۋدٸ بٸتٸرگەندەر; جۇمىس تاپقاندار جەنە ت.ب. وسى ادامداردىڭ بەيٸمدٸلٸگٸ قوعامداعى جۇمىسشى كٷشٸنٸن نارىقتىق ديناميكاسىن سيپاتتايدى. نارىقتىق جاعدايات جۇمىس كٷشٸنٸڭ باعاسىنا جەنە قۇنىنا ەر تٷرلٸ ىقپال جاسايدى. ول ەڭبەكتٸڭ باعاسىنا تٸكەلەي سيپاتتا ەسەر ەتسە, جۇمىس كٷشٸنٸڭ قۇنىنا جاناما تٷردە, ياعني جالدانۋشى قىزمەتكەردٸڭ تۇتىناتىن تاۋار جەنە قىزمەتتەرٸنٸڭ باعا قوزعالىسى ارقىلى ىقپال ەتەدٸ. باعا ٶندٸرٸس سالالارىنىڭ دامۋىنىڭ باستى باعدارى بولىپ سانالادى, سونىمەن قاتار, تاۋارلار مەن قىزمەتتەردٸ تۇتىنۋشى مەن ساتۋشى اراسىندا, جۇمىس بەرۋشٸ مەن جالدانۋشى جۇمىسكەر اراسىنداعى قارىم قاتىناستاردا دەل سول فۋنكتسييانى ورىندايدى. جالدانۋشى قىزمەتكەرلەر جۇمىس ورىندارىن ولاردىڭ «باعاسىنا» قاراپ تاڭدايدى. قىزمەتكەرلەر ٶزٸنٸڭ جۇمىس كٷشٸن, سول جۇمىس كٷشٸنە نەعۇرلىم مول اقى (باعا) تٶلەيتٸن جۇمىس بەرۋشٸگە ساتۋعا قۇقى بار. ەگەر قىزمەتكەرلەردٸڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ بٸر ۋاقىتتا ٶز جۇمىسىن جوعارى اقى تٶلەنەتٸن باسقا جۇمىسقا اۋىستىرعىسى كەلگەن جاعدايدا, جۇمىس بەرۋشٸلەر ولاردى جالاقى دەڭگەيٸن ارتتىرۋ ارقىلى ٶز كەسٸپورىنىنا تارتىپ الا الادى. جالپى, بٸلٸكتٸلٸك دەڭگەيٸ جوعارى قىزمەتكەرلەر مول سالالاردا جالاقى دەڭگەيٸ (ەڭبەك باعاسى) تٶمەن بولادى. ياعني, سۇرانىس پەن ۇسىنىس تاۋارلار, قىزمەتتەر جەنە كاپيتال نارىعىنداعى قالاي ەسەر ەتەتٸن بولسا, جۇمىس كٷشٸ نارىعىندا دا دەل سولاي ەسەر ەتە الادى.
ەڭبەك نارىعى نارىقتىق سەگمەنتتٸڭ ەرەكشە تٷرٸ بولىپ سانالادى. ەڭبەك نارىعىنىڭ قۇرامدى ەلەمەنتٸ رەتٸندە پسيحولوگييالىق, فيزيولوگييالىق, ەلەۋمەتتٸك, مەدەني, دٸني, ساياسي قاسيەتتەرگە يە ادامدار تانىلادى. بۇل ەرەكشەلٸكتەر ادامداردىڭ قىزىعۋشىلىعىنا, موتيۆاتسيياسىنا, ەڭبەك ەتۋ دەرەجەسٸنە جەنە ەڭبەك نارىعىنداعى جاعدايعا ىقپال ەتەدٸ. ەڭبەك نارىعى دەگەنٸمٸز جۇمىس كٷشٸن تاۋار رەتٸندە ساتۋ, ساتىپ الۋ تۋرالى ەكونوميكالىق قاتىناستار جٷيەسٸ. ەڭبەك نارىعىندا كەسٸپكەرلەر مەن ەڭبەككە قابٸلەتتٸ ادامدار اراسىندا بەلگٸلٸ بٸر قارىم-قاتىناستار ورناتىلادى. سوندىقتان ەڭبەك نارىعى, بۇل سۇرانىس پەن ۇسىنىس مەحانيزمٸ ارقىلى بەلگٸلٸ بٸر جۇمىسباستىلىق كٶلەمٸ مەن ەڭبەك اقى دەڭگەيٸ انىقتالاتىن, ەكونوميكالىق اگەنتتەر اراسىنداعى بەسەكە نەتيجەسٸندە قالىپتاسقان ەكونوميكالىق ورتا. جٷيەلٸك تەسٸل تۇرعىسىنان قاراستىرعاندا, ەڭبەك نارىعى — جٷيەلەر, سەگمەنتتەر, سەكتورلار جەنە ەر تٷرلٸ ٸشكٸ جەنە سىرتقى بايلانىستاردان تۇراتىن, قوعامدىق قاتىناستاردىڭ كٷردەلٸ جٷيەسٸ رەتٸندە قاراستىرىلادى.
سونىمەن بٸرگە, ەڭبەك نارىعى, ينتەگراتسييالانعان نەمەسە بٸرتۇتاس ٶندٸرٸستٸك رەسۋرستار نارىعىنىڭ قوسالقى جٷيەسٸ بولىپ سانالادى. باسقالاي ٶندٸرٸستٸك رەسۋرستارعا (قۇرال جابدىقتار, جەر ت.ب.) قاراعاندا ەڭبەك ٶزگەشە رەسۋرس – ٶيتكەنٸ ول ساقتاۋ زاتى بولا المايدى, ول ٶندٸرٸستٸڭ سۋبەكتيۆتٸ سەكتورلارىمەن, قىزمەتكەرلەردٸڭ قۇندى جەكە سيپاتتامالارىمەن تىعىز بايلانىستى. ٶندٸرٸستٸك رەسۋرستار نارىعىندا ەڭبەك نارىعى ەرەكشە, ايقىن ورىن الادى, ٶيتكەنٸ ەڭبەك نارىعىنسىز ٶندٸرٸس ٷدەرٸسٸ بولمايدى, ال قوعام ادامداردىڭ ەڭبەك قىزمەتٸنەن تىس دۇرىس جۇمىس ٸستەي المايدى. ەڭبەك پوتەنتسيالى – تابيعاتتىڭ پوتەنتسيالدىق قابٸلەتتٸلٸگٸنٸڭ جيىنتىعى, ەڭبەك بەلسەندٸلٸگٸ, بٸلٸم پوتەنتسيالى جەنە ەڭبەك جولىنىڭ باعاسىن انىقتايدى. ەڭبەك پوتەنتسيالىن مٷمكٸنشٸلٸگٸن پايدالى قولدانۋىن انىقتاۋعا بولمىستار تٸزٸمٸ نەمەسە كومپونەنت قولدانىلادى, بٸراق ولار قوعامنىڭ جاڭاشا دامۋ دەڭگەيٸنە تولىقتاي سەيكەس كەلمەيدٸ. جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن كەمشٸلٸكتەردٸ جويۋ ٷشٸن ٶندٸرٸستٸك جەكە فاكتوردىڭ ەڭبەك پوتەنتسيال كومپونەنتٸنٸڭ تٸزٸمٸن باعىتتاۋ جەنە ۇلعايتۋ قاجەت.
ەڭبەك رەسۋرستارىن باسقارۋ تەورييالارىنىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ادامدار سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرۋعا ەسەر ەتۋگە بايلانىستى قۇرىلعان. ادام فاكتورىن باسقارۋ تۋرالى قالىپتاسقان ۇعىم, پەرسونال باسقارۋ پراكتيكاسى, ادامدار رەسۋرستارىن باسقارۋدىڭ تيٸمدٸ جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ مەسەلەسٸ ٶزارا تەرەڭ بايلانىستى. ەڭبەك رەسۋرستارى – ەلدەگٸ حالىقتىڭ بٸر بٶلٸگٸ, ولار دەنساۋلىقتىڭ دامۋىمەن, الىنعان بٸلٸممەن, پەرسونال – ماماندىق دەڭگەيٸمەن پايدالى قوعامدىق جۇمىستارمەن اينالىسۋعا بەيٸمدٸ. ەڭبەك نارىعى — ەكونوميكا جاعدايىن كٶرسەتۋدٸڭ ايناسى. ول تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋ كٶلەمٸ مەن ديناميكاسىن, جۇمىسسىزدىقتىڭ سالا بويىنشا دەڭگەيٸن, كەسٸبي-بٸلٸكتٸلٸك, دەموگرافييالىق جەنە باسقا دا كٶرسەتكٸشتەردٸڭ قۇرىلىمىن بايقاتادى.
ەڭبەك نارىعىنىڭ اتقاراتىن قىزمەتتەرٸ قوعامداعى ەڭبەكتٸڭ رولٸمەن انىقتالادى:
ەلەۋمەتتٸك قىزمەتٸ – ادامداردىڭ قالىپتى تابىس دەڭگەيٸ مەن قولايلى جاعدايىن قامتاماسىز ەتۋمەن سيپاتتالادى. ەكونوميكالىق قىزمەتٸ – ادامداردىڭ ەڭبەگٸن تيٸمدٸ پايدالانۋ, بٶلۋ, رەتتەۋمەن سيپاتتالادى. ىنتالاندىرۋ قىزمەتٸ – ەڭبەك نارىعىنا قاتىسۋشىلار اراسىندا بەسەكە قابٸلەتتٸلٸكتٸ ىنتالاندىرۋ, جوعارى تيٸمدٸ ەڭبەككە قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ, ادامداردىڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن جوعارىلاتۋمەن سيپاتتالادى. ەڭبەك نارىعىنىڭ قۇرىلىمىندا بٸرنەشە سەگمەنتتەر بٶلٸنەدٸ: جوعارى بٸلٸكتٸلٸگٸ بار باسقارۋ جۇمىسشىلارىنىڭ تۇراقتى سانى; كادرلىق جوعارى بٸلٸكتٸ جۇمىسشىلار جەنە قىزمەتكەرلەر; قۇرىلىمدىق ٶزگەرٸستەرگە بەيٸمدەلگەن ٶنەركەسٸپ سالالارىنىڭ جۇمىسشىلارى; قىزمەتتەر سالاسىن قامتيتىن ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸنٸڭ تٶمەن دەڭگەيٸمەن ەرەكشەلەنەتٸن اۋقىمدى ەڭبەك ەتەتٸن جۇمىسشىلار; جۇمىسشىلاردىڭ قورعالماعان كاتەگورييالارى: جاستار, قارت ادامدار, جۇمىس تابۋدان ٷمٸتٸن ٷزگەن ادامدار.
ەڭبەك نارىعى ەكونوميكانىڭ جاعدايىن, جۇمىسسىزدىقتىڭ دەڭگەيٸن, ادامداردىڭ كەسٸبي بٸلٸكتٸلٸگٸن, ەلدەگٸ دەموگرافييالىق كٶرسەتكٸشتەردٸڭ قۇرىلىمىن كٶرسەتەدٸ. ەڭبەك نارىعىنىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ: بٸرىڭعاي ۇلتتىق نارىق رەتٸندە قالىپتاسۋى, ەڭبەككە جالداۋدىڭ ەرەكشە كٶرسەتكٸشٸ رەتٸندە قالىپتاسۋى. ەڭبەكتٸڭ تٸكەلەي ەسەر ەتۋٸ ارقىلى جوعارعى بٸلٸكتٸلٸكتٸ ەڭبەكتٸڭ دەرەجەسٸ كٶتەرٸلەدٸ, ەربٸر جۇمىس ورنىنىڭ باعاسى ٶسەدٸ, جۇمىسكەرگە جەنە ونىڭ ەڭبەگٸنە تالاپ كٷشەيەدٸ.
