Foto: okg.kz
Toqsanynshy jyldardaǵy toqyraý tusynda jumyssyz qalǵan aýyl turǵyndary jappai qalaǵa kóshkeni belgili. Kóshken el shańyraǵyn buzyp, qurylysqa jaraitynyn alyp ketken soń kóshe boiyndaǵy monshaqtai tizilgen úilerdiń qatary sirei bastady. Bárimiz de aýylda óstik, bul kórinis kúni búginge deiin kóz aldymyzda. Qazir oblysta mundai kóriksiz aýyldardyń sany azaiyp keledi. Sebebi, qaladan aýylǵa kóship baryp, kásip ashyp jatqandar az emes. Túlkibas aýdanyndaǵy Arys aýyldyq okrýgi – kúnnen-kúnge damyp kele jatqan, óńirge úlgili aýyl retinde tanylǵan okrýgterdiń biri.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Prezident bolyp sailanýyna bailanysty ótken ulyqtaý rásiminde: «Qazir aianbai eńbek etetin kez. Sol sebepti arqany keńge salmai, birden iske kirisýimiz kerek, bosańsýǵa bolmaidy. Osyǵan orai eń aldymen qolǵa alatyn birneshe máselege arnaiy toqtalǵym keledi. Búginde Qazaqstan halqynyń 30 paiyzy aýylda turady. «Aýyl – el besigi» dep halqymyz beker aitqan joq. Sondyqtan aýyldaǵy jaǵdaidy jaqsarta almasaq, bárimizge syn. Sol úshin búgin aýyldy damytý máselesi týraly Jarlyqqa qol qoiamyn» degen edi. Prezident osydan keiin Úkimetke aýyldy damytýdyń bes jylǵa arnaǵan naqty josparyn ázirleýdi tapsyrdy.
Úlgili aýyl
Prezidenttiń osy tapsyrmasynan keiin aýyldy jaqsartýǵa, aýyl turǵyndarynyń tabysyn arttyrýǵa erekshe mán berile bastady. Bul oraida «Aýyl – el besigi», «Aýyl amanaty», «Taza Qazaqstan» baǵdarlamalary sátti júzege asyrylyp jatyr. Okrýg ákimi Oljas Satybaldievtiń aitýynsha, okrýg quramyna Kereit, Maqtaly jáne Qaiyrshaqty eldi mekenderi kiredi. Aýylda orta mektep, balabaqsha, dárigerlik emhana, sport kesheni jáne Mádeniet úii bar. Kereit jáne Maqtaly eldi mekenderi «kógildir otynmen», jaryqpen, aýyz sýmen tolyq qamtylǵan. Munda 125 sharýa qojalyǵy, 23 jaýapkershiligi shekteýli seriktestik jáne 1 óndiristik kooperativ bar. Aýlasyna baý-baqsha egip, kishigirim kásipkerlikpen ainalysatyndar da az emes.
– Aýyl okrýginde jalpy 3350 turǵyn turady. Aýylymyzda halyqqa barlyq jaǵdai jasalǵan. Biyl «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aiasynda Kereit aýylyndaǵy Ásilbekov, Myrzatai, Erkinbek, Turmanuly kóshelerine jáne Maqtaly eldi mekenindegi Baibosynuly, Muratbaev, Táýelsizdik kóshelerine jóndeý jumystary júrgizildi. Aýdandyq biýdjet esebinen Kereit aýylyndaǵy aýyz sý júiesi jóndelip, sý jinaýǵa qajetti qosymsha rezervýar ornatyldy. Maqtaly aýylynda respýblikalyq biýdjet esebinen feldsherlik ambýlatoriianyń qurylysy júrgizilip jatyr. Jergilikti biýdjettiń qarjysyna mal toǵytý alańyn aǵymdaǵy jóndeýden ótkizdik. Arys ózeniniń jaǵasynda ornalasqan turǵyndardy sý shaiyp ketpes úshin ózen arnasyn biiktettik. Kereit aýylynda demeýshiler esebinen jabyq sport keshenin paidalanýǵa berdik. Osynyń barlyǵy aýyl turǵyndarynyń igiligi úshin jasalyp jatqan sharýalar. Qazir aýylda mal jáne eginmen ainalysatyn sharýashylyqtar kóbeiip keledi. Olardyń baǵymynda 2183 iri qara, 1329 jylqy, 3555 usaq mal bar. Biyl jaýyn-shashyn mol tústi ǵoi, sharýalar jem-shópten taryqpaidy dep otyrmyz, – deidi Oljas Pernehanuly.
Osy rette Arys aýyldyq okrýginiń oblysta eki márte «Úlgili aýyl» nominatsiiasyn jeńip alǵanyn aita ketken jón.
Kásiporny kóp aýyl
Kereit aýylynda ornalasqan «Arsen-As» JShS-i 2016 jyldan beri alma shyrynyn óndirýmen ainalysady. Seriktestikke at basyn burǵanymyzda qyzý eńbektiń ústinen tústik. Dál osy mezgilde shyryn óndirý isi qarqyn alady eken. Qamba ishi taý-taý bolyp úiilgen alma ónimderine toly. Eki-úsh jumysshy almany iriktep, olardy óńdeýge jóneltip jatyr. Biz seriktestiktiń injener-tehnology Baqyt Telibaevty áńgimege tarttyq.
– Meniń osy salada júrgenime 22 jyldan asypty. Bizge alma ónimderi jan-jaqtan ákelinedi. Kórshi Jambyl oblysynan da keledi. Biz ony óńdep, sodan shyryn shyǵaramyz. Daiyn ónimderdi arysy Resei, berisi Qazaqstannyń ár óńirine ótkizemiz. Alǵashqy kezde shyryndy ózimiz qaptamaǵa orap shyǵardyq. Biraq, bul bizge tiimsizdeý boldy. Odan góri ónimdi shyryn kúiinde shyǵarý paidalyraq eken. Sońǵy kezderi osyǵan den qoiyp jatyrmyz. Qazir munda aýyldyń on shaqty adamy jumys isteidi. Maýsymdyq jumys kezinde olardyń sany kóbeie túsedi, – deidi kásiporyn ókili.
Ádette, bekire, qara ýyldyryq dese, jurttyń esine birden Atyraý túsetini anyq. Mine, osy bekireńiz Kereit aýylynda da ósip jatyr. Quny altynmen teń qara jáne qyzyl ýyldyryq siiaqty jeńsik asyńyz da osynda óndiriledi. Osydan on eki jyl buryn ashylǵan «First Fish Company» JShS-i – bekire, forel jáne karp balyqtaryn ósirýmen ainalysady. Arnaiy jasalǵan basseinderde bilektei bekireler ersili-qarsyly júzip júr.
«Qoldan balyq ósirý ońai sharýa emes, – deidi balyq ósirý mamany Ainur Sáýirbaeva. – Onyń ústine bekire balyǵynyń jóni bir bólek. Arnaiy toǵanda ósirgen soń olarǵa erekshe kútim qajet. Bul jerde bir eskeretin jaǵdai, toǵandaǵy aýa temperatýrasy syrtqy tabiǵi temperatýramen sáikes kelýi qajet. Áitpese, ýyldyryq jaramsyz bolyp qalady. Toǵandaǵy sýdyń ózi birneshe súzgiden ótedi. Shabaqtary ishte, al, irileri syrttaǵy toǵandarda ósiriledi. Qazir daiyn ónimderdi ishki naryqqa jóneltip jatyrmyz. Óitkeni, bekire ónimine tutynýshylar tarapynan suranys kóp».
Seriktestik ujymy balyqqa qajetti azyqty Polshadan aldyryp otyr. Sebebi, basseinde ósiriletin balyq úshin sapaly jem qajet. Ras, balyq jemi ózimizden de, kórshi Reseiden de tabylady. Alaida, sapasy Polshadan ákelinetin jemge qaraǵanda tómendeý eken.
Aýyldyń áleýmettik-ekonomikalyq ahýalyna dem berip otyrǵan kásiporyndarǵa arnaiy toqtalýymyzdyń ózindik sebebi bar. Óitkeni, olar kásipkerlikti damytýymen qatar, aýyl turǵyndaryna jumys usynyp otyr.
Ynta bar, qarjy joq
Joǵaryda aitqanymyzdai, okrýgte 125 sharýa qojalyǵy bolsa, sonyń edáýir bóligi Kereit pen Maqtaly aýyldarynda ornalasqan. Bári jumys istep tur. Ár úi keminde 5-10 iri qara, 20-30 qoi ustaidy. Keibirinde iri qara 30-40, qoi 50-100-ge deiin jetedi. Jalpy, bul aýylda mal ustamaityn úi joq dese de bolady. Árine, bularǵa myńdap mal ósiretin sharýa qojalyqtary qosylmaidy, olardyń tirligi bólek. Olar da úlken sharýa qojalyqtary sekildi mal basyn kóbeitkisi keledi. Al, maly joqtar memleketten nesie alyp, kásip ashýdy qalaidy. Biyl Jaskeshý, Aqbiik jáne Kemerbastaý aýyldarymen qatar Arys aýyldyq okrýgi de «Aýyl amanaty» jobasyna engen bolatyn. Kásip ashqysy keletin 40-tan asa aýyl turǵyny jobalaryn usynyp ta qoiǵan. Biraq, aýyl ákiminiń aitýynsha, áli kúnge deiin birde-bir joba qarjylandyrylmapty. Sebebi, biýdjetten aqsha bólinbegen. Biraq, solai eken dep arystyqtar qol qýsyryp qarap otyrǵan joq. Ár úi siyr saýyp, sútin irimshik, qurt, mai, airanǵa ainaldyryp, ony aýyl, aýdan ortalyǵyndaǵy bazarǵa shyǵaryp otyrady eken. Buǵan qarap aýyldyń tabysy tek malda eken deýge bolmaidy. Aýylda vahtalyq ádispen jumys isteitinder de bar. Orta mektepten 93 muǵalim, balabaqshadan, aýyl klýbynan, dárigerlik pýnktten biraz adam jalaqy alady. Saýda-sattyqpen ainalysatyndar da jetkilikti.
Rasynda da, Kereit aýylynyń turǵan jeri uiadai jaily jer eken. Aýyldyń janynan Shámshi Qaldaiaqov ánge qosqan Arys ózeni arqyrap aǵyp jatyr. «Árkimniń týǵan jeri – Mysyr shahary» degendei, kereittikter osy turaǵyn eshbir jerge teńgermeitin siiaqty. «Elde bolsa erinińe tiedi» degen osy shyǵar. Ásirese, aýyldyń bai bolǵanyna ne jetsin?!
Dáýlet TURSYNULY,
«Ońtústik Qazaqstan».
