فوتو: okg.kz
توقسانىنشى جىلدارداعى توقىراۋ تۇسىندا جۇمىسسىز قالعان اۋىل تۇرعىندارى جاپپاي قالاعا كٶشكەنٸ بەلگٸلٸ. كٶشكەن ەل شاڭىراعىن بۇزىپ, قۇرىلىسقا جارايتىنىن الىپ كەتكەن سوڭ كٶشە بويىنداعى مونشاقتاي تٸزٸلگەن ٷيلەردٸڭ قاتارى سيرەي باستادى. بەرٸمٸز دە اۋىلدا ٶستٸك, بۇل كٶرٸنٸس كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن كٶز الدىمىزدا. قازٸر وبلىستا مۇنداي كٶرٸكسٸز اۋىلداردىڭ سانى ازايىپ كەلەدٸ. سەبەبٸ, قالادان اۋىلعا كٶشٸپ بارىپ, كەسٸپ اشىپ جاتقاندار از ەمەس. تٷلكٸباس اۋدانىنداعى ارىس اۋىلدىق وكرۋگٸ – كٷننەن-كٷنگە دامىپ كەلە جاتقان, ٶڭٸرگە ٷلگٸلٸ اۋىل رەتٸندە تانىلعان وكرۋگتەردٸڭ بٸرٸ.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پرەزيدەنت بولىپ سايلانۋىنا بايلانىستى ٶتكەن ۇلىقتاۋ رەسٸمٸندە: «قازٸر ايانباي ەڭبەك ەتەتٸن كەز. سول سەبەپتٸ ارقانى كەڭگە سالماي, بٸردەن ٸسكە كٸرٸسۋٸمٸز كەرەك, بوساڭسۋعا بولمايدى. وسىعان وراي ەڭ الدىمەن قولعا الاتىن بٸرنەشە مەسەلەگە ارنايى توقتالعىم كەلەدٸ. بٷگٸندە قازاقستان حالقىنىڭ 30 پايىزى اۋىلدا تۇرادى. «اۋىل – ەل بەسٸگٸ» دەپ حالقىمىز بەكەر ايتقان جوق. سوندىقتان اۋىلداعى جاعدايدى جاقسارتا الماساق, بەرٸمٸزگە سىن. سول ٷشٸن بٷگٸن اۋىلدى دامىتۋ مەسەلەسٸ تۋرالى جارلىققا قول قويامىن» دەگەن ەدٸ. پرەزيدەنت وسىدان كەيٸن ٷكٸمەتكە اۋىلدى دامىتۋدىڭ بەس جىلعا ارناعان ناقتى جوسپارىن ەزٸرلەۋدٸ تاپسىردى.
ٷلگٸلٸ اۋىل
پرەزيدەنتتٸڭ وسى تاپسىرماسىنان كەيٸن اۋىلدى جاقسارتۋعا, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابىسىن ارتتىرۋعا ەرەكشە مەن بەرٸلە باستادى. بۇل ورايدا «اۋىل – ەل بەسٸگٸ», «اۋىل اماناتى», «تازا قازاقستان» باعدارلامالارى سەتتٸ جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر. وكرۋگ ەكٸمٸ ولجاس ساتىبالديەۆتٸڭ ايتۋىنشا, وكرۋگ قۇرامىنا كەرەيت, ماقتالى جەنە قايىرشاقتى ەلدٸ مەكەندەرٸ كٸرەدٸ. اۋىلدا ورتا مەكتەپ, بالاباقشا, دەرٸگەرلٸك ەمحانا, سپورت كەشەنٸ جەنە مەدەنيەت ٷيٸ بار. كەرەيت جەنە ماقتالى ەلدٸ مەكەندەرٸ «كٶگٸلدٸر وتىنمەن», جارىقپەن, اۋىز سۋمەن تولىق قامتىلعان. مۇندا 125 شارۋا قوجالىعى, 23 جاۋاپكەرشٸلٸگٸ شەكتەۋلٸ سەرٸكتەستٸك جەنە 1 ٶندٸرٸستٸك كووپەراتيۆ بار. اۋلاسىنا باۋ-باقشا ەگٸپ, كٸشٸگٸرٸم كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىساتىندار دا از ەمەس.
– اۋىل وكرۋگٸندە جالپى 3350 تۇرعىن تۇرادى. اۋىلىمىزدا حالىققا بارلىق جاعداي جاسالعان. بيىل «اۋىل – ەل بەسٸگٸ» باعدارلاماسى اياسىندا كەرەيت اۋىلىنداعى ەسٸلبەكوۆ, مىرزاتاي, ەركٸنبەك, تۇرمانۇلى كٶشەلەرٸنە جەنە ماقتالى ەلدٸ مەكەنٸندەگٸ بايبوسىنۇلى, مۇراتباەۆ, تەۋەلسٸزدٸك كٶشەلەرٸنە جٶندەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. اۋداندىق بيۋدجەت ەسەبٸنەن كەرەيت اۋىلىنداعى اۋىز سۋ جٷيەسٸ جٶندەلٸپ, سۋ جيناۋعا قاجەتتٸ قوسىمشا رەزەرۆۋار ورناتىلدى. ماقتالى اۋىلىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ەسەبٸنەن فەلدشەرلٸك امبۋلاتورييانىڭ قۇرىلىسى جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتٸڭ قارجىسىنا مال توعىتۋ الاڭىن اعىمداعى جٶندەۋدەن ٶتكٸزدٸك. ارىس ٶزەنٸنٸڭ جاعاسىندا ورنالاسقان تۇرعىنداردى سۋ شايىپ كەتپەس ٷشٸن ٶزەن ارناسىن بيٸكتەتتٸك. كەرەيت اۋىلىندا دەمەۋشٸلەر ەسەبٸنەن جابىق سپورت كەشەنٸن پايدالانۋعا بەردٸك. وسىنىڭ بارلىعى اۋىل تۇرعىندارىنىڭ يگٸلٸگٸ ٷشٸن جاسالىپ جاتقان شارۋالار. قازٸر اۋىلدا مال جەنە ەگٸنمەن اينالىساتىن شارۋاشىلىقتار كٶبەيٸپ كەلەدٸ. ولاردىڭ باعىمىندا 2183 ٸرٸ قارا, 1329 جىلقى, 3555 ۇساق مال بار. بيىل جاۋىن-شاشىن مول تٷستٸ عوي, شارۋالار جەم-شٶپتەن تارىقپايدى دەپ وتىرمىز, – دەيدٸ ولجاس پەرنەحانۇلى.
وسى رەتتە ارىس اۋىلدىق وكرۋگٸنٸڭ وبلىستا ەكٸ مەرتە «ٷلگٸلٸ اۋىل» نوميناتسيياسىن جەڭٸپ العانىن ايتا كەتكەن جٶن.
كەسٸپورنى كٶپ اۋىل
كەرەيت اۋىلىندا ورنالاسقان «ارسەن-اس» جشس-ٸ 2016 جىلدان بەرٸ الما شىرىنىن ٶندٸرۋمەن اينالىسادى. سەرٸكتەستٸككە ات باسىن بۇرعانىمىزدا قىزۋ ەڭبەكتٸڭ ٷستٸنەن تٷستٸك. دەل وسى مەزگٸلدە شىرىن ٶندٸرۋ ٸسٸ قارقىن الادى ەكەن. قامبا ٸشٸ تاۋ-تاۋ بولىپ ٷيٸلگەن الما ٶنٸمدەرٸنە تولى. ەكٸ-ٷش جۇمىسشى المانى ٸرٸكتەپ, ولاردى ٶڭدەۋگە جٶنەلتٸپ جاتىر. بٸز سەرٸكتەستٸكتٸڭ ينجەنەر-تەحنولوگى باقىت تەلٸباەۆتى ەڭگٸمەگە تارتتىق.
– مەنٸڭ وسى سالادا جٷرگەنٸمە 22 جىلدان اسىپتى. بٸزگە الما ٶنٸمدەرٸ جان-جاقتان ەكەلٸنەدٸ. كٶرشٸ جامبىل وبلىسىنان دا كەلەدٸ. بٸز ونى ٶڭدەپ, سودان شىرىن شىعارامىز. دايىن ٶنٸمدەردٸ ارىسى رەسەي, بەرٸسٸ قازاقستاننىڭ ەر ٶڭٸرٸنە ٶتكٸزەمٸز. العاشقى كەزدە شىرىندى ٶزٸمٸز قاپتاماعا وراپ شىعاردىق. بٸراق, بۇل بٸزگە تيٸمسٸزدەۋ بولدى. ودان گٶرٸ ٶنٸمدٸ شىرىن كٷيٸندە شىعارۋ پايدالىراق ەكەن. سوڭعى كەزدەرٸ وسىعان دەن قويىپ جاتىرمىز. قازٸر مۇندا اۋىلدىڭ ون شاقتى ادامى جۇمىس ٸستەيدٸ. ماۋسىمدىق جۇمىس كەزٸندە ولاردىڭ سانى كٶبەيە تٷسەدٸ, – دەيدٸ كەسٸپورىن ٶكٸلٸ.
ەدەتتە, بەكٸرە, قارا ۋىلدىرىق دەسە, جۇرتتىڭ ەسٸنە بٸردەن اتىراۋ تٷسەتٸنٸ انىق. مٸنە, وسى بەكٸرەڭٸز كەرەيت اۋىلىندا دا ٶسٸپ جاتىر. قۇنى التىنمەن تەڭ قارا جەنە قىزىل ۋىلدىرىق سيياقتى جەڭسٸك اسىڭىز دا وسىندا ٶندٸرٸلەدٸ. وسىدان ون ەكٸ جىل بۇرىن اشىلعان «First Fish Company» جشس-ٸ – بەكٸرە, فورەل جەنە كارپ بالىقتارىن ٶسٸرۋمەن اينالىسادى. ارنايى جاسالعان باسسەيندەردە بٸلەكتەي بەكٸرەلەر ەرسٸلٸ-قارسىلى جٷزٸپ جٷر.
«قولدان بالىق ٶسٸرۋ وڭاي شارۋا ەمەس, – دەيدٸ بالىق ٶسٸرۋ مامانى اينۇر سەۋٸرباەۆا. – ونىڭ ٷستٸنە بەكٸرە بالىعىنىڭ جٶنٸ بٸر بٶلەك. ارنايى توعاندا ٶسٸرگەن سوڭ ولارعا ەرەكشە كٷتٸم قاجەت. بۇل جەردە بٸر ەسكەرەتٸن جاعداي, توعانداعى اۋا تەمپەراتۋراسى سىرتقى تابيعي تەمپەراتۋرامەن سەيكەس كەلۋٸ قاجەت. ەيتپەسە, ۋىلدىرىق جارامسىز بولىپ قالادى. توعانداعى سۋدىڭ ٶزٸ بٸرنەشە سٷزگٸدەن ٶتەدٸ. شاباقتارى ٸشتە, ال, ٸرٸلەرٸ سىرتتاعى توعانداردا ٶسٸرٸلەدٸ. قازٸر دايىن ٶنٸمدەردٸ ٸشكٸ نارىققا جٶنەلتٸپ جاتىرمىز. ٶيتكەنٸ, بەكٸرە ٶنٸمٸنە تۇتىنۋشىلار تاراپىنان سۇرانىس كٶپ».
سەرٸكتەستٸك ۇجىمى بالىققا قاجەتتٸ ازىقتى پولشادان الدىرىپ وتىر. سەبەبٸ, باسسەيندە ٶسٸرٸلەتٸن بالىق ٷشٸن ساپالى جەم قاجەت. راس, بالىق جەمٸ ٶزٸمٸزدەن دە, كٶرشٸ رەسەيدەن دە تابىلادى. الايدا, ساپاسى پولشادان ەكەلٸنەتٸن جەمگە قاراعاندا تٶمەندەۋ ەكەن.
اۋىلدىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق احۋالىنا دەم بەرٸپ وتىرعان كەسٸپورىندارعا ارنايى توقتالۋىمىزدىڭ ٶزٸندٸك سەبەبٸ بار. ٶيتكەنٸ, ولار كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋىمەن قاتار, اۋىل تۇرعىندارىنا جۇمىس ۇسىنىپ وتىر.
ىنتا بار, قارجى جوق
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, وكرۋگتە 125 شارۋا قوجالىعى بولسا, سونىڭ ەدەۋٸر بٶلٸگٸ كەرەيت پەن ماقتالى اۋىلدارىندا ورنالاسقان. بەرٸ جۇمىس ٸستەپ تۇر. ەر ٷي كەمٸندە 5-10 ٸرٸ قارا, 20-30 قوي ۇستايدى. كەيبٸرٸندە ٸرٸ قارا 30-40, قوي 50-100-گە دەيٸن جەتەدٸ. جالپى, بۇل اۋىلدا مال ۇستامايتىن ٷي جوق دەسە دە بولادى. ەرينە, بۇلارعا مىڭداپ مال ٶسٸرەتٸن شارۋا قوجالىقتارى قوسىلمايدى, ولاردىڭ تٸرلٸگٸ بٶلەك. ولار دا ٷلكەن شارۋا قوجالىقتارى سەكٸلدٸ مال باسىن كٶبەيتكٸسٸ كەلەدٸ. ال, مالى جوقتار مەملەكەتتەن نەسيە الىپ, كەسٸپ اشۋدى قالايدى. بيىل جاسكەشۋ, اقبيٸك جەنە كەمەرباستاۋ اۋىلدارىمەن قاتار ارىس اۋىلدىق وكرۋگٸ دە «اۋىل اماناتى» جوباسىنا ەنگەن بولاتىن. كەسٸپ اشقىسى كەلەتٸن 40-تان اسا اۋىل تۇرعىنى جوبالارىن ۇسىنىپ تا قويعان. بٸراق, اۋىل ەكٸمٸنٸڭ ايتۋىنشا, ەلٸ كٷنگە دەيٸن بٸردە-بٸر جوبا قارجىلاندىرىلماپتى. سەبەبٸ, بيۋدجەتتەن اقشا بٶلٸنبەگەن. بٸراق, سولاي ەكەن دەپ ارىستىقتار قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان جوق. ەر ٷي سيىر ساۋىپ, سٷتٸن ٸرٸمشٸك, قۇرت, ماي, ايرانعا اينالدىرىپ, ونى اۋىل, اۋدان ورتالىعىنداعى بازارعا شىعارىپ وتىرادى ەكەن. بۇعان قاراپ اۋىلدىڭ تابىسى تەك مالدا ەكەن دەۋگە بولمايدى. اۋىلدا ۆاحتالىق ەدٸسپەن جۇمىس ٸستەيتٸندەر دە بار. ورتا مەكتەپتەن 93 مۇعالٸم, بالاباقشادان, اۋىل كلۋبىنان, دەرٸگەرلٸك پۋنكتتەن بٸراز ادام جالاقى الادى. ساۋدا-ساتتىقپەن اينالىساتىندار دا جەتكٸلٸكتٸ.
راسىندا دا, كەرەيت اۋىلىنىڭ تۇرعان جەرٸ ۇياداي جايلى جەر ەكەن. اۋىلدىڭ جانىنان شەمشٸ قالداياقوۆ ەنگە قوسقان ارىس ٶزەنٸ ارقىراپ اعىپ جاتىر. «ەركٸمنٸڭ تۋعان جەرٸ – مىسىر شاھارى» دەگەندەي, كەرەيتتٸكتەر وسى تۇراعىن ەشبٸر جەرگە تەڭگەرمەيتٸن سيياقتى. «ەلدە بولسا ەرٸنٸڭە تيەدٸ» دەگەن وسى شىعار. ەسٸرەسە, اۋىلدىڭ باي بولعانىنا نە جەتسٸن?!
دەۋلەت تۇرسىنۇلى,
«وڭتٷستٸك قازاقستان».
