Foto: aimak.com.kz
Búgingi keiipkerimiz — Rys Iskenderqyzy. Túrkistan qalasynyń turǵyny, osy kieli qalanyń «Qurmetti azamaty», «Eńbek ardageri», «Saýda salasynyń úzdigi», oblystyq «Mereili otbasy»baiqaýynyń ekinshi oryn iegeri, «Juldyzy jaryq januia» nominatsiiasyn qanjyǵasyna bailaǵan Rys Iskenderqyzy Tashmetova búgingi tańda 85 jasqa tolyp, tórt qyzy men qos uldan 26 nemere, 52shóbere, 7 shópshek kórip, tamyryn tereńge jaiǵan báiterektei ósip-ónip otyrǵan shańyraqtyń altyn dińgegi, uiytqysy.
Sonymen, qalamyzdaǵy tolassyz ótip jatqan is-sharalardyń birinde Rys Táshmetova ájemizdi kezdestirip, kókeige kelgen saýalymyzdy qoiǵan edik.
— Meniń anam Úrjan Óteqyzy — on saýsaǵynan óner tamǵan tiginshi edi. Kózimdiashqannan esimdi bilgenge deiin ol kisiniń qolynanine-jibi túspei tigin tikkenin kórdim. «Sheshe kórgen ton pisher» degen maqal bar qazaqta. Kishkentaiymnan kórgennen keiin este qalady eken. Ózim otyz úsh jyl saýda salasynda qyzmet jasadym. Zeinetkerlikke shyqqannan keiin bala kúnimde anamnan úirengen ónerim esime túsip, qaitadan tigin mashinasyna otyrdym. Negizinen quraq quraimyn. Mysaly, kez kelgen úide matalardyń qiyndylary bolady. Jańa tikkizgen kiimderden qalyp qoiady. Taǵy basqa sol siiaqty jaǵdailardan qalǵan kezdemeler kádege aspai ár jerde bir jatady. Mine, osyndai matalardan quraq jastyq, quraq kórpeshe tigemin. Negizi, bizdiń ata-babalarymyz at qoiyp, en taqpai-aq «qaldyqsyz ónimmen» jumys istegen ǵoi. Quraq quraý, birinshiden, «Tezirek úi bolyp quralyp keteiik»degen qazaqi yrymnan bastaý alsa, ekinshiden, erte kezde mata da qat bolatyn. Matanyń kishkentaiqiqymyn analarymyz «kózine basyp» áspettep, qadirlep otyratyn. Kez kelgen nársedeysyrapkershilikke jol berilmeýshi edi. Mine, osyndai uqyptylyqty bala kezimnen boiyma sińirip óskendikten bolar, ár nárseniń kózin tabýǵa tyrysamyn. Ul-qyzdarym men kelinderime de aitatyn ósietim osy.
Halqymyzdyń qolónerin qurmetteý, ony nasihattaý, jastarǵa úiretý baǵytyn bastynazarda ustap, tynbai eńbek etip kelemin. Halyqtyq ónerdi biz qurmettemesek kimqurmetteidi? Atadan balaǵa miras bolyp kelejatqan dástúrdi keiingi urpaqqa biz nasihattamasaqkim nasihattaidy? Ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵasqan, mura bolǵan qandai qundy jádigerlerimiz bar. Oǵanqamqorlyq jasalmasa, izim-qaiym joǵalyp ketýiǵajap emes. Sonda keiingi urpaqqa ne aitamyz? Qandai mura qaldyramyz? Meni osy másele kóptolǵandyrady. Jastaý kezimizde jumys istedik. Shiettei bala-shaǵany jetkizip, asyrap-baǵýqamymen júrdik. Zeinetkerlikke shyǵyp, azdap qolym bosaǵannan keiin osy máselege shyndapmoiyn burdym. Áýeli nemerelerdiń bilim alypjúrgen mektebine baryp, ata-analar jinalysynaqatysyp júrdim. Úlkendik aqyl-keńesimdi aityp, qoǵamdyq jumystaryna aralastym. Ata-analarkomitetiniń jumysyn jandandyrdym. Óitkeni, ata-analar komiteti — ustazdar qaýymynyń úlkentiregi dep bilemin. Birlese atqarǵan jumys qashandajemisin beredi. Osylaisha birte-birte mekteptirligine aralasyp júrip olarmen bite qainasypkettim. Nemerelerim qai mektepte oqysa, solmektepten tabylamyn. Qolóner buiymdarymdyaparyp, kórmelerine qatysamyn. Túrkistanqalasynda meni bári «belsendi áje» dep tanidy. Meniń jasym qazir 85-te. Sondyqtan da, ómirdenkórgen-túigenderimizdi jastarǵa úiretýparyzymyz dep bilemin. Osy igilikti is, jaqsyniet osylai bastalyp edi, — dep bastady áńgimesin Rys Táshmetova anamyz.
Elimizde 2017-jyly ótken EKSPO-ǵa da nemeresin ertip, óz qarjysymen baryp kelgendegiáserin áli kúnge deiin aityp tamsanady. Shaǵaladai appaq kóilegi men qapsyrma, áshekeilertaqqan barqyt qamzolyn, túnikeli kimeshegin, bilezik-júzikterin kiip kele jatqan ájemiz jan-jaqtan kelgen sheteldikterdiń nazaryn aýdaryp, birsátte «juldyzǵa» ainalyp shyǵa kelgen. Ol týraly Rys áje bylaisha áńgimeleidi:
— EKSPO-ny úsh kún araladym. Tańerteń kiripkeshke bir-aq shyǵamyz nemerem ekeýmiz. Ne degenkeremet dúnielerdi kórdik. Qai jaǵyńa qararyńdybilmeisiń. Tipti sharshaǵanymyzdy da umytypkettik. Týrister qaýmalap, birinen keiin birimensýretke tústik. Negizi, men ómirde rýhani qundylyqty, sonyń ishinde ózimizdiń qazaqhalqynyń ónerin bárinen de joǵary qoiamyn. Sondyqtan da úiimnen mýzei ashtym. Meniń áketipbara jatqan bailyǵym joq. Biraq, osy qarapaiymúiimniń bir bólmesine jasaqtalǵan jádigerlerdikóneden kele jatqan teńdesi joq dúnie depesepteimin. Meniń mýzeiimdi tele arnalardankórgen, ózimniń tamyr-tanystarymnan kórip-bilgenjas jubailar osynda sýretke túsedi estelik úshin. Sábilerin besikke salyp, tusaý kesetinder de bar. Jalpylama áýestikpen tamashalap kelip ketedi.
Mýzei máselesine kelsek, jádiger jinaimyn. Keshegi mai shaiqaǵan kúbimiz, keli-kelsabymyz,diirmenimiz shoiyn tabalarymyz, ana jatqanfonarlarǵa deiin, ertede paidalanǵan turmystyqzattardy jinap júremin. Qazaqy dúnielerdenúlken túkti kilemderdi, taqyr kilemderdi, alashalardy jinap qana qoimai, onyń jasalýtásilin, tarihyn túsindiremin. Meniń daqpyrtymbiraz jerlerge jetip, «Alataý» telearnasynan, basqa da aqparat quraldarynan, týrizmnen, mádenietten kelip qyzyǵýshylyq tanytypjatqandar da bar. Ázerbaijan eliniń tilshisi kelip ketti. Biz týraly málimetter áleýmettik jelilerge de shań berip qalyp júr. Burnaǵy jyly tekemet basqanymyzdy túsirip áketti. Sondyqtan da, mýzeiimdi keńeitý úshin eki bólme men lodjaǵa jóndeý jumysyn júrgizip jatyrmyn,- deidi Rys anam…
Rys Iskendirqyzynyń tarihtyń ótkeninen syr sherter qundy muraǵaty — qolónerdi damytýdyqolǵa alyp júrgen shóberesi de bar eken. Demek, bul úiinen mýzei ashyp, ulttyq salt-dástúr, ádet-ǵurpymyzdy jandandyryp otyrǵan keiýanaqariiamyzdyń bul igilikti isi urpaǵy arqylyjalǵasyn tabady degen sóz. Osy oraidaqaltalarynan tógilgen qarjysyn qaida jumsarynbilmei, bosqa shashyp júrgen baibatshalarzeinetker anamyzdyń osy qadamynan úlgi alypjatsa, qaneki!
Rys apanyń quraq qurap, is tikken qolónersheberligi bir bólek, o basta osy mýzei qalai ashyldy?
— Men otyz úsh jyl saýdada istedim. Esepshiboldym. Bylaisha aitqanda, qazirgi jumysymaeshbir qatysy joq salada eńbek ettim. Al, endi, osy qadamǵa qalai keldim dep oilaimyn ózim de — deidi Rys Táshmetova. 1985-jyly Qazaqstanda «Qazaqtili qoǵamy» quryldy. Ol kezde gorpodaisteitinmin. Sol kezdegi tóraǵamyz Myrzabek Doirabaev meni usynyp, segiz mekemege «Qazaqtili» qoǵamynyń tóraiymdyǵyna taǵaiyndaldym.Sol kúnnen bastap qala kóleminde ótetin ulttyq is-sharalarǵa, Naýryz merekesin ótkizýge arlasa bastadym. Tórt kiiz úi, bes kiiz úi tikken kúnderimiz boldy. Óitkeni, ulttyq dástúrlerimizdi nasihattaý maqsatymen bir kiiz úidi «Besikke salý» kelesilerin «Kelin túsirý», «Tusaý kesý», «Quda kútý» salttary boiyisha jabdyqtap, halyqty qarsy alatynbyz. Jalpy, men burynnan óz mekememizde ótetin is-sharalardyń uiytqysy bolatynmyn. Salt-dástúrlerge bailanysty kitaptar jinastyryp júretinmin. Meni óz mekemizdegi «Qazaq tili» qoǵamynyń bastaýysh uiymyna tóraiymdyqqa sailaǵanda sol jaǵyn da eskergen bolý kerek basshylar. Onyń ústinenamysshyl minezim bar. Men úshin «Qazaq» degen ultymnyń jolynda eńbek etýden artyq baqyt joq. 1989-shy jyldan 1995-shi jylǵa deiin naýryzdaǵy kiiz úilerdi jabdyqtap, dástúrli is-sharalardy ótkizip keldim. Sol jyldar meniń osy búgingi qadamǵa degen «repetitsiiam» bolǵan bolý kerek, -dep jymiiady halyq arasynan shyqqan óner janashyry.
Seksen bes jasqa kelip, qalanyń qoǵamdyq ómirine belsene aralasýyn toqtatpaǵan Rys ájeniń jastarǵa aitary bar. Qudai qosqan qosaǵy, tektiniń urpaǵy, ómiri eńbekpen ótken, osydan on alty jyl buryn jetpis bes jasynda dúnie salǵan otaǵasy Óserbaev Qýanyshbai ekeýi alty perzentti ósirip, 26 nemere, 52 shóbere, 7 shópshek súiip otyrǵan Rys Iskendirqyzy Táshmetovanyń ómir álemin tańǵajaiyp desek bolmas pa?
— Mendegi úlken kúrdeli maqsat — qazaqtyń dúniesi, umyt bolǵan zattary qalyp ketpese eken. Jastar bilse eken. Armanym sol. Salt-dástúrimiz, qyz balalardyń tárbiesi, er balalardyń otaý qurýy, olardyń urpaǵynyń tárbiesi tolǵandyrady meni.Taǵy bir armanym, qazir halyqtyń turmysy jaqsy. Árkim ózinshe turmys keship, záýlim sarailar salyp jatyr. Sol salyp jatqan úilerdiń ishinde bir bólme qazaqi sánmen jabdyqtalsa, qandai keremet. Óitkeni, árkimniń úlkennen qalǵan áiteýir bir dúniesi bar, — deidi kóne jádiger janashyry.
Derekkóz:
