فوتو: aimak.com.kz
بٷگٸنگٸ كەيٸپكەرٸمٸز — رىس ٸسكەندەرقىزى. تٷركٸستان قالاسىنىڭ تۇرعىنى, وسى كيەلٸ قالانىڭ «قۇرمەتتٸ ازاماتى», «ەڭبەك ارداگەرٸ», «ساۋدا سالاسىنىڭ ٷزدٸگٸ», وبلىستىق «مەرەيلٸ وتباسى»بايقاۋىنىڭ ەكٸنشٸ ورىن يەگەرٸ, «جۇلدىزى جارىق جانۇيا» نوميناتسيياسىن قانجىعاسىنا بايلاعان رىس ٸسكەندەرقىزى تاشمەتوۆا بٷگٸنگٸ تاڭدا 85 جاسقا تولىپ, تٶرت قىزى مەن قوس ۇلدان 26 نەمەرە, 52شٶبەرە, 7 شٶپشەك كٶرٸپ, تامىرىن تەرەڭگە جايعان بەيتەرەكتەي ٶسٸپ-ٶنٸپ وتىرعان شاڭىراقتىڭ التىن دٸڭگەگٸ, ۇيىتقىسى.
سونىمەن, قالامىزداعى تولاسسىز ٶتٸپ جاتقان ٸس-شارالاردىڭ بٸرٸندە رىس تەشمەتوۆا ەجەمٸزدٸ كەزدەستٸرٸپ, كٶكەيگە كەلگەن ساۋالىمىزدى قويعان ەدٸك.
— مەنٸڭ انام ٷرجان ٶتەقىزى — ون ساۋساعىنان ٶنەر تامعان تٸگٸنشٸ ەدٸ. كٶزٸمدٸاشقاننان ەسٸمدٸ بٸلگەنگە دەيٸن ول كٸسٸنٸڭ قولىنانينە-جٸبٸ تٷسپەي تٸگٸن تٸككەنٸن كٶردٸم. «شەشە كٶرگەن تون پٸشەر» دەگەن ماقال بار قازاقتا. كٸشكەنتايىمنان كٶرگەننەن كەيٸن ەستە قالادى ەكەن. ٶزٸم وتىز ٷش جىل ساۋدا سالاسىندا قىزمەت جاسادىم. زەينەتكەرلٸككە شىققاننان كەيٸن بالا كٷنٸمدە انامنان ٷيرەنگەن ٶنەرٸم ەسٸمە تٷسٸپ, قايتادان تٸگٸن ماشيناسىنا وتىردىم. نەگٸزٸنەن قۇراق قۇرايمىن. مىسالى, كەز كەلگەن ٷيدە ماتالاردىڭ قيىندىلارى بولادى. جاڭا تٸككٸزگەن كيٸمدەردەن قالىپ قويادى. تاعى باسقا سول سيياقتى جاعدايلاردان قالعان كەزدەمەلەر كەدەگە اسپاي ەر جەردە بٸر جاتادى. مٸنە, وسىنداي ماتالاردان قۇراق جاستىق, قۇراق كٶرپەشە تٸگەمٸن. نەگٸزٸ, بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز ات قويىپ, ەن تاقپاي-اق «قالدىقسىز ٶنٸممەن» جۇمىس ٸستەگەن عوي. قۇراق قۇراۋ, بٸرٸنشٸدەن, «تەزٸرەك ٷي بولىپ قۇرالىپ كەتەيٸك»دەگەن قازاقي ىرىمنان باستاۋ السا, ەكٸنشٸدەن, ەرتە كەزدە ماتا دا قات بولاتىن. ماتانىڭ كٸشكەنتايقيقىمىن انالارىمىز «كٶزٸنە باسىپ» ەسپەتتەپ, قادٸرلەپ وتىراتىن. كەز كەلگەن نەرسەدەىسىراپكەرشٸلٸككە جول بەرٸلمەۋشٸ ەدٸ. مٸنە, وسىنداي ۇقىپتىلىقتى بالا كەزٸمنەن بويىما سٸڭٸرٸپ ٶسكەندٸكتەن بولار, ەر نەرسەنٸڭ كٶزٸن تابۋعا تىرىسامىن. ۇل-قىزدارىم مەن كەلٸندەرٸمە دە ايتاتىن ٶسيەتٸم وسى.
حالقىمىزدىڭ قولٶنەرٸن قۇرمەتتەۋ, ونى ناسيحاتتاۋ, جاستارعا ٷيرەتۋ باعىتىن باستىنازاردا ۇستاپ, تىنباي ەڭبەك ەتٸپ كەلەمٸن. حالىقتىق ٶنەردٸ بٸز قۇرمەتتەمەسەك كٸمقۇرمەتتەيدٸ? اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلەجاتقان دەستٷردٸ كەيٸنگٸ ۇرپاققا بٸز ناسيحاتتاماساقكٸم ناسيحاتتايدى? عاسىردان-عاسىرعا جالعاسقان, مۇرا بولعان قانداي قۇندى جەدٸگەرلەرٸمٸز بار. وعانقامقورلىق جاسالماسا, ٸزٸم-قايىم جوعالىپ كەتۋٸعاجاپ ەمەس. سوندا كەيٸنگٸ ۇرپاققا نە ايتامىز? قانداي مۇرا قالدىرامىز? مەنٸ وسى مەسەلە كٶپتولعاندىرادى. جاستاۋ كەزٸمٸزدە جۇمىس ٸستەدٸك. شيەتتەي بالا-شاعانى جەتكٸزٸپ, اسىراپ-باعۋقامىمەن جٷردٸك. زەينەتكەرلٸككە شىعىپ, ازداپ قولىم بوساعاننان كەيٸن وسى مەسەلەگە شىنداپمويىن بۇردىم. ەۋەلٸ نەمەرەلەردٸڭ بٸلٸم الىپجٷرگەن مەكتەبٸنە بارىپ, اتا-انالار جينالىسىناقاتىسىپ جٷردٸم. ٷلكەندٸك اقىل-كەڭەسٸمدٸ ايتىپ, قوعامدىق جۇمىستارىنا ارالاستىم. اتا-انالاركوميتەتٸنٸڭ جۇمىسىن جانداندىردىم. ٶيتكەنٸ, اتا-انالار كوميتەتٸ — ۇستازدار قاۋىمىنىڭ ٷلكەنتٸرەگٸ دەپ بٸلەمٸن. بٸرلەسە اتقارعان جۇمىس قاشانداجەمٸسٸن بەرەدٸ. وسىلايشا بٸرتە-بٸرتە مەكتەپتٸرلٸگٸنە ارالاسىپ جٷرٸپ ولارمەن بٸتە قايناسىپكەتتٸم. نەمەرەلەرٸم قاي مەكتەپتە وقىسا, سولمەكتەپتەن تابىلامىن. قولٶنەر بۇيىمدارىمدىاپارىپ, كٶرمەلەرٸنە قاتىسامىن. تٷركٸستانقالاسىندا مەنٸ بەرٸ «بەلسەندٸ ەجە» دەپ تانيدى. مەنٸڭ جاسىم قازٸر 85-تە. سوندىقتان دا, ٶمٸردەنكٶرگەن-تٷيگەندەرٸمٸزدٸ جاستارعا ٷيرەتۋپارىزىمىز دەپ بٸلەمٸن. وسى يگٸلٸكتٸ ٸس, جاقسىنيەت وسىلاي باستالىپ ەدٸ, — دەپ باستادى ەڭگٸمەسٸن رىس تەشمەتوۆا انامىز.
ەلٸمٸزدە 2017-جىلى ٶتكەن ەكسپو-عا دا نەمەرەسٸن ەرتٸپ, ٶز قارجىسىمەن بارىپ كەلگەندەگٸەسەرٸن ەلٸ كٷنگە دەيٸن ايتىپ تامسانادى. شاعالاداي اپپاق كٶيلەگٸ مەن قاپسىرما, ەشەكەيلەرتاققان بارقىت قامزولىن, تٷنٸكەلٸ كيمەشەگٸن, بٸلەزٸك-جٷزٸكتەرٸن كيٸپ كەلە جاتقان ەجەمٸز جان-جاقتان كەلگەن شەتەلدٸكتەردٸڭ نازارىن اۋدارىپ, بٸرسەتتە «جۇلدىزعا» اينالىپ شىعا كەلگەن. ول تۋرالى رىس ەجە بىلايشا ەڭگٸمەلەيدٸ:
— ەكسپو-نى ٷش كٷن ارالادىم. تاڭەرتەڭ كٸرٸپكەشكە بٸر-اق شىعامىز نەمەرەم ەكەۋمٸز. نە دەگەنكەرەمەت دٷنيەلەردٸ كٶردٸك. قاي جاعىڭا قارارىڭدىبٸلمەيسٸڭ. تٸپتٸ شارشاعانىمىزدى دا ۇمىتىپكەتتٸك. تۋريستەر قاۋمالاپ, بٸرٸنەن كەيٸن بٸرٸمەنسۋرەتكە تٷستٸك. نەگٸزٸ, مەن ٶمٸردە رۋحاني قۇندىلىقتى, سونىڭ ٸشٸندە ٶزٸمٸزدٸڭ قازاقحالقىنىڭ ٶنەرٸن بەرٸنەن دە جوعارى قويامىن. سوندىقتان دا ٷيٸمنەن مۋزەي اشتىم. مەنٸڭ ەكەتٸپبارا جاتقان بايلىعىم جوق. بٸراق, وسى قاراپايىمٷيٸمنٸڭ بٸر بٶلمەسٸنە جاساقتالعان جەدٸگەرلەردٸكٶنەدەن كەلە جاتقان تەڭدەسٸ جوق دٷنيە دەپەسەپتەيمٸن. مەنٸڭ مۋزەيٸمدٸ تەلە ارنالاردانكٶرگەن, ٶزٸمنٸڭ تامىر-تانىستارىمنان كٶرٸپ-بٸلگەنجاس جۇبايلار وسىندا سۋرەتكە تٷسەدٸ ەستەلٸك ٷشٸن. سەبيلەرٸن بەسٸككە سالىپ, تۇساۋ كەسەتٸندەر دە بار. جالپىلاما ەۋەستٸكپەن تاماشالاپ كەلٸپ كەتەدٸ.
مۋزەي مەسەلەسٸنە كەلسەك, جەدٸگەر جينايمىن. كەشەگٸ ماي شايقاعان كٷبٸمٸز, كەلٸ-كەلسابىمىز,ديٸرمەنٸمٸز شويىن تابالارىمىز, انا جاتقانفونارلارعا دەيٸن, ەرتەدە پايدالانعان تۇرمىستىقزاتتاردى جيناپ جٷرەمٸن. قازاقى دٷنيەلەردەنٷلكەن تٷكتٸ كٸلەمدەردٸ, تاقىر كٸلەمدەردٸ, الاشالاردى جيناپ قانا قويماي, ونىڭ جاسالۋتەسٸلٸن, تاريحىن تٷسٸندٸرەمٸن. مەنٸڭ داقپىرتىمبٸراز جەرلەرگە جەتٸپ, «الاتاۋ» تەلەارناسىنان, باسقا دا اقپارات قۇرالدارىنان, تۋريزمنەن, مەدەنيەتتەن كەلٸپ قىزىعۋشىلىق تانىتىپجاتقاندار دا بار. ەزەربايجان ەلٸنٸڭ تٸلشٸسٸ كەلٸپ كەتتٸ. بٸز تۋرالى مەلٸمەتتەر ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرگە دە شاڭ بەرٸپ قالىپ جٷر. بۇرناعى جىلى تەكەمەت باسقانىمىزدى تٷسٸرٸپ ەكەتتٸ. سوندىقتان دا, مۋزەيٸمدٸ كەڭەيتۋ ٷشٸن ەكٸ بٶلمە مەن لودجاعا جٶندەۋ جۇمىسىن جٷرگٸزٸپ جاتىرمىن,- دەيدٸ رىس انام…
رىس ٸسكەندٸرقىزىنىڭ تاريحتىڭ ٶتكەنٸنەن سىر شەرتەر قۇندى مۇراعاتى — قولٶنەردٸ دامىتۋدىقولعا الىپ جٷرگەن شٶبەرەسٸ دە بار ەكەن. دەمەك, بۇل ٷيٸنەن مۋزەي اشىپ, ۇلتتىق سالت-دەستٷر, ەدەت-عۇرپىمىزدى جانداندىرىپ وتىرعان كەيۋاناقارييامىزدىڭ بۇل يگٸلٸكتٸ ٸسٸ ۇرپاعى ارقىلىجالعاسىن تابادى دەگەن سٶز. وسى ورايداقالتالارىنان تٶگٸلگەن قارجىسىن قايدا جۇمسارىنبٸلمەي, بوسقا شاشىپ جٷرگەن بايباتشالارزەينەتكەر انامىزدىڭ وسى قادامىنان ٷلگٸ الىپجاتسا, قانەكي!
رىس اپانىڭ قۇراق قۇراپ, ٸس تٸككەن قولٶنەرشەبەرلٸگٸ بٸر بٶلەك, و باستا وسى مۋزەي قالاي اشىلدى?
— مەن وتىز ٷش جىل ساۋدادا ٸستەدٸم. ەسەپشٸبولدىم. بىلايشا ايتقاندا, قازٸرگٸ جۇمىسىماەشبٸر قاتىسى جوق سالادا ەڭبەك ەتتٸم. ال, ەندٸ, وسى قادامعا قالاي كەلدٸم دەپ ويلايمىن ٶزٸم دە — دەيدٸ رىس تەشمەتوۆا. 1985-جىلى قازاقستاندا «قازاقتٸلٸ قوعامى» قۇرىلدى. ول كەزدە گورپوداٸستەيتٸنمٸن. سول كەزدەگٸ تٶراعامىز مىرزابەك دويراباەۆ مەنٸ ۇسىنىپ, سەگٸز مەكەمەگە «قازاقتٸلٸ» قوعامىنىڭ تٶرايىمدىعىنا تاعايىندالدىم.سول كٷننەن باستاپ قالا كٶلەمٸندە ٶتەتٸن ۇلتتىق ٸس-شارالارعا, ناۋرىز مەرەكەسٸن ٶتكٸزۋگە ارلاسا باستادىم. تٶرت كيٸز ٷي, بەس كيٸز ٷي تٸككەن كٷندەرٸمٸز بولدى. ٶيتكەنٸ, ۇلتتىق دەستٷرلەرٸمٸزدٸ ناسيحاتتاۋ ماقساتىمەن بٸر كيٸز ٷيدٸ «بەسٸككە سالۋ» كەلەسٸلەرٸن «كەلٸن تٷسٸرۋ», «تۇساۋ كەسۋ», «قۇدا كٷتۋ» سالتتارى بويىيشا جابدىقتاپ, حالىقتى قارسى الاتىنبىز. جالپى, مەن بۇرىننان ٶز مەكەمەمٸزدە ٶتەتٸن ٸس-شارالاردىڭ ۇيىتقىسى بولاتىنمىن. سالت-دەستٷرلەرگە بايلانىستى كٸتاپتار جيناستىرىپ جٷرەتٸنمٸن. مەنٸ ٶز مەكەمٸزدەگٸ «قازاق تٸلٸ» قوعامىنىڭ باستاۋىش ۇيىمىنا تٶرايىمدىققا سايلاعاندا سول جاعىن دا ەسكەرگەن بولۋ كەرەك باسشىلار. ونىڭ ٷستٸنەنامىسشىل مٸنەزٸم بار. مەن ٷشٸن «قازاق» دەگەن ۇلتىمنىڭ جولىندا ەڭبەك ەتۋدەن ارتىق باقىت جوق. 1989-شى جىلدان 1995-شٸ جىلعا دەيٸن ناۋرىزداعى كيٸز ٷيلەردٸ جابدىقتاپ, دەستٷرلٸ ٸس-شارالاردى ٶتكٸزٸپ كەلدٸم. سول جىلدار مەنٸڭ وسى بٷگٸنگٸ قادامعا دەگەن «رەپەتيتسييام» بولعان بولۋ كەرەك, -دەپ جىمييادى حالىق اراسىنان شىققان ٶنەر جاناشىرى.
سەكسەن بەس جاسقا كەلٸپ, قالانىڭ قوعامدىق ٶمٸرٸنە بەلسەنە ارالاسۋىن توقتاتپاعان رىس ەجەنٸڭ جاستارعا ايتارى بار. قۇداي قوسقان قوساعى, تەكتٸنٸڭ ۇرپاعى, ٶمٸرٸ ەڭبەكپەن ٶتكەن, وسىدان ون التى جىل بۇرىن جەتپٸس بەس جاسىندا دٷنيە سالعان وتاعاسى ٶسەرباەۆ قۋانىشباي ەكەۋٸ التى پەرزەنتتٸ ٶسٸرٸپ, 26 نەمەرە, 52 شٶبەرە, 7 شٶپشەك سٷيٸپ وتىرعان رىس ٸسكەندٸرقىزى تەشمەتوۆانىڭ ٶمٸر ەلەمٸن تاڭعاجايىپ دەسەك بولماس پا?
— مەندەگٸ ٷلكەن كٷردەلٸ ماقسات — قازاقتىڭ دٷنيەسٸ, ۇمىت بولعان زاتتارى قالىپ كەتپەسە ەكەن. جاستار بٸلسە ەكەن. ارمانىم سول. سالت-دەستٷرٸمٸز, قىز بالالاردىڭ تەربيەسٸ, ەر بالالاردىڭ وتاۋ قۇرۋى, ولاردىڭ ۇرپاعىنىڭ تەربيەسٸ تولعاندىرادى مەنٸ.تاعى بٸر ارمانىم, قازٸر حالىقتىڭ تۇرمىسى جاقسى. ەركٸم ٶزٸنشە تۇرمىس كەشٸپ, زەۋلٸم سارايلار سالىپ جاتىر. سول سالىپ جاتقان ٷيلەردٸڭ ٸشٸندە بٸر بٶلمە قازاقي سەنمەن جابدىقتالسا, قانداي كەرەمەت. ٶيتكەنٸ, ەركٸمنٸڭ ٷلكەننەن قالعان ەيتەۋٸر بٸر دٷنيەسٸ بار, — دەيدٸ كٶنە جەدٸگەر جاناشىرى.
دەرەككٶز:
