Foto: okg.kz
Taýdyń etegine jaiǵasqan Túlkibas aýdanynyń qaisybir eldi mekenine bara qalsańyz da, erekshe ásem tabiǵatyna, jasyl jelekti aýyldaryna kezigesiz. Arys aýyldyq okrýgi ornalasqan aimaqtyń da tabiǵaty erekshe. Oǵan okrýg ortalyǵy – Kereitke kire beristen-aq kóz jetkizesiz. Beine bir ǵajaiyptar eline engendei áserde bolasyz. Maida tolqyndary jaǵalaýdy uryp, syldyrai aqqan Arys ózeniniń ainalasyndaǵy ný toǵai kóz aldyńyzǵa jasyl túske malynǵan ormandy elestetedi. Kieli jerlerdiń tósinen bastaý alatyn móldir bulaq-bastaýlar ǵajaiyp ásemdikti tolyqtyra túsedi. Osy Arys aýyldyq okrýginiń quramyna Maqtaly, Qaiyrshaqty, Kereit eldi mekenderi kiredi.
Bul aýyldardyń tarihy tereńde jatyr. Atap aitar bolsaq, Kereit (burynǵy Ilinka) aýylynyń negizi 1881 jyly qalanǵan eken. Ishki Reseiden qonys aýdaryp kelgen qara shekpendi kelimsekter aldymen Kereit bastaýyna qonystanady da, ózderiniń Ilia merekesiniń qurmetine selony Ilinka dep atap ketedi.
Maqtaly aýyly burynǵy Salaryq, Qarabastaý, Qaraúńgir, Qaratoǵai, Tóbeldirik sekildi shaǵyn aýyldardan quralǵan úlken eldi mekenge ainalady. 1935 jyly aýdanda maqtadan mol ónim jinalýyna orai bul eldi meken Maqtaly ataýyna ie bolypty. Qaiyrshaqty aýyly 1923 jyly Qaradóń, Kóktandy, Qaraǵashty, Qaiyrshaqty aýyldarynyń birigýiniń nátijesinde qurylady. Elimizdegi irilendirý saiasatynyń negizinde 1950 jyly Qaiyrshaqty, 1958 jyly Maqtaly aýyly Kirov atyndaǵy ujymsharǵa qosylady. Bul ujymshardy ár jyldary Q.Sarmantaev, O.Kazanov, V.Shýmaev, I.Panchenko, M.Qonysbaev, A.Myrzataev basqarsa, aýyldyq Keńestiń tizginin Ý.Maimaqov, Á.Iztileýov, J.Toǵyzbaev, B.Álimbekov, B.Kemelov, J.Ásilbekov, S.Sultanbaev, I.Oshaev, keiinirek ákimshilik júie ómirge kelgen soń A.Rysbaev, M.Nurahanov, Q.Qalmyrzaev, Q.Nárenbaev, K.Amalov esimdi azamattar ustaǵan. Qazirgi tańda Arys aýyldyq okrýginiń ákimi qyzmetin Oljas Pernehanuly Satybaldiev atqaryp keledi.
Okrýg aýmaǵynyń jer kólemi 13399 gektardy quraidy. Ózara yntymaǵy men tatýlyǵy jarasqan bul jerde tórt ulttyń basyn qosqan 3500 halyq turady. Okrýg turǵyndary negizinen mal, egin sharýashylyǵymen ainalysady. Jeke kásipkerlikpen ainalysatyndardyń, ózin-ózi jumyspen qamtýshylar qatary da az emes. Biz osy okrýgtiń búgingi tynys-tirshiligimen tanysý úshin Oljas Pernehanulyn áńgimege tartqan edik. Ákimmen bolǵan áńgimemiz tómendegishe órbidi.
– Okrýg boiynsha biyl qandai jumystar atqarylýda?
– Biz úshin 2024 jyl sátti bastaldy. Okrýg aýmaǵynda talai aýqymdy jumystar atqaryldy. Atap aitqanda, jergilikti biýdjet qarajaty esebinen 1 mln. 598 myń teńgege «TVRKISTAN QYZMET 2050» JShS tarapynan mal toǵytý ornyna aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgizilip, bul jumys tolyǵymen aiaqtaldy. «El yntymaǵy» JShS tarapynan Kereit aýylyndaǵy Jamalbek Ásilbekov atyndaǵy kósheniń aiaq jaǵyndaǵy qaýipti aimaqqa jol qorshaýy ornatylyp, paidalanýǵa berildi. Oblystyq jáne respýblikalyq biýdjet esebinen «Aýyl – el besigi» baǵdarlamasy aiasynda Kereit aýylyndaǵy Ásilbekov, Myrzatai, Erkinbek, Turmanuly kóshelerine jáne Maqtaly eldi mekenindegi Baibosynuly, Muratbaev, Táýelsizdik kóshelerine jóndeý jumystary júrgizilip jatyr. Aýdandyq biýdjet esebinen Kereit aýylyndaǵy aýyz sý júiesine aǵymdaǵy jóndeý jumystary júrgizilip, sý jinaýǵa 50 tekshe metr qosymsha rezervýar ornatyldy. Budan bólek, qaýipti aimaq mańyna ornalasqan aýyldy sý shaiyp ketpeýi úshin Arys ózeniniń arnasy talapqa sai retke keltirildi.
Respýblikalyq biýdjet esebinen Maqtaly aýylynda zamanaýi feldsherlik ambýlatoriialyq beket qurylysy bastalyp, qazirgi tańda jumys qarqyndy júrip jatyr. Demeýshiler esebinen Kereit aýylynda jabyq túrdegi shaǵyn sport kesheni ashylyp, el igiligine paidalanýǵa berildi. Árine, bul jumystardyń barlyǵyn jergilikti ákimshilik qana emes, Arys aýyldyq okrýgi ardagerler keńesiniń tóraǵasy Orazbek Dáýletaliev pen jergilikti aqsaqaldar keńesiniń tóraǵasy Jaqsybek Qudaibergenov bastaǵan el aǵalary qadaǵalap, basy-qasynan tabylyp júrdi.
– Al, tazalyq máselesi qalai sheshilgen?
– Bul jaǵynan uialmaimyz. Tazalyq máselesi bizde kún tártibinen túspegen. Ár mekeme, ár sharýashylyq, mektep ujymy, mádeniet qyzmetkerleri, ákimshilik qyzmetkerleri bolsyn, ózderine qarasty aýmaqty muntazdai taza ustap otyr. Esterińizde bolsa, budan biraz jyl buryn bizdiń okrýg oblys kólemindegi «Eń úlgili aýyl» nominatsiiasyn jeńip alǵan. Biz osy atqa sai tazalyqqa degen jaýapkershiligimizdi is júzinde tanytyp kelemiz.
– Sport pen mádeniet salasyna qarai oiyssaq...
– Respýblikaǵa belgili Maqtaly halyq teatry, basqa da kórkemónerpazdar úiirmesi qalypty jumys atqarýda. Sport jarystary da turaqty ótip turady. Jastar arasynda ulttyq sport – kókparǵa qyzyǵýshylyq artyp otyr. Jýyrda Maqtaly aýylynda «Ata-babany qurmetteý – urpaq paryzy» atty is-shara ótti. Onda esimderi alty Alashqa málim Baitileý jáne Báiimbet babalardan taraǵan urpaqtar uiymdastyrdy. Kópshilikke arnap as taratyldy. Jinalǵan qaýymdy yntymaqqa, birlikke, tatýlyqqa shaqyrǵan mazmundy áńgimeler aityldy. Ol turǵyndarǵa, onyń ishinde jas urpaqqa sony serpin, jiger syilady. Alla razylyǵy úshin berilgen úlken asta Quran oqyldy. Elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen baýyrlar ata-babalarynyń rýhyna taǵzym etip, ziiarat jasady. Okrýg aýmaǵynda budan basqa da jan jadyratar ister atqarylýda. Olardyń basy-qasynda ómirden kórgenderi, kóńilge túigenderi mol aǵa býyn ókilderiniń júrgeni, árine, quptarlyq jaǵdai. Bir aýyz sózben aitqanda, Arys aýyldyq okrýginde aýyz toltyryp aitar ister kóp.
– Endeshe, isterińizge sáttilik tileimiz!
Oryntai KÓMEKOV,
Túlkibas aýdany
