3 qyrkúiek kúni túbi bir Túrkiniń urpaqtary qurǵan memleketter basshylary Qyrǵyzstanda bas qosty. Túrki elderi odaǵy týraly aqparat oqtyn-oqtyn aqparat kózderinde qylań bergenimen, álemdi eleń etkizer asa bir iri sózder aityla qoimady. Birli-jarym orys tildi aqparat kózderi «Orta Aziiaǵa Túrki keńesi nege qajet?» degen suraý tóńireginde materialdar jariialady. Osy kezeńde Reseidiń «Pantúrkizmmen kúreske 8 million rýbl aqsha bólgeni» týraly da aqparat qylań berdi. Túrki balasynyń birigýinen ózgeler alańdai ma? Suraqty basqasha qoisaq, Túrki elderi ózgeni alańdatatyndai «túrki birligin» qalyptastyra ala ma?
Osy suraý tóńireginde izdenip edim, Túrkiia Prezidenti Rejep Taiip Erdoǵan, Əzerbaijan Prezidenti Ilham Əliev, Qyrǵyzstan Prezidenti Sooronbai Jeenbekov jəne baqylaýshy mərtebesine ie Ózbekstan Prezidenti Shafkat Mirziioev pen arnaiy meiman Vengriia Pre mer ministri Viktor Orban qatysqan sammit týraly resmi aqparattan ózge saraptamalyq materialdar tym az.
Túrkiianyń «Anadoly agenttiginde» Erýopa odaǵy men Túrki eldir birligin zerttep júrgen dotsent Kúrshad Zorlynyń «Túrik keńesindegi shashyraý men bútindelý kezeńi» atty maqala jaryq kórdi. Materialdy oqyrman nazaryna qazaqshaladym.
***
Jahandyq saýda soǵysy ýshyqqan, saiasi jáne ekonomikalyq bailanys qaita qaralýy tiis almaǵaiyp kezeńde VI Túrik Keńesi quryltaiy barlyq múshe elder úshin úlken maǵyna beredi.
Túrik keńesi (túrki tildes memleketter yntymaqtastyq keńesi) — Túrki tektes elder men qaýymdastyqtardyń yntymaqtastyǵyn jaqsartý úshin 2009 jyly qurylǵan halyqaralyq uiym. Qurýshy elder Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ázerbaijan, Túrkiia elderi. Qamtý aiasy jaǵynan Túrki áleminiń basty uiymy deýge bolady.
Túrki Keńesi tarihi ólsheminen alyp qarasaq, aqyl-oi negizi shamamen 100 jyldan asa ýaqyt buryn, institýtsionaldyq turǵydan alǵanda 1992 jyly bastalǵan «Túrki tildes memleketter prezidentteriniń sammitinen» bastaý alǵanyn aitýǵa bolady. Bul turǵyda 1991 jyly Túrki elderiniń táýelsizdik alǵannan keiin jinalǵan alǵashqy sammittiń sheshimderi eske túsedi. 1992 jylǵy sammitte Soltústik Kipr Túrik respýblikasynan basqa 6 túrki memleketi kem qalmai qatysyp, 3 mańyzdy irgeli sheshimdi qoǵammen bólisken: 1. Azamattardyń erkin júrip-turýy, taýar jáne servistiń erkin ainalymy; 2. Ortaq bank qurý; 3. Barlyq tabiǵi bailyqtyń Túrkiia arqyly Eýropaǵa satylýy;
Bul baǵdar men erik-jiger óte mańyzdy. Sammitke qatysty elder Eýraziiadaǵy energiia kózderiniń úlken bóligine ie memleketter. Bir jaǵynan jańa táýelsizdik alǵan elderdiń munai jáne gaz qoryn paidalana bilýi mańyzdy bolsa, ekinshi jaǵynan memleketti ilgeriletýge qajetti jyldyq 2 milliard dollardy tabý da óte mańyzdy edi. Al, buny Túrki elderi arasyndaǵy burynnan táýelsiz Túrkiia ózine jaýapkershilik retinde sezindi. Ekinshi jaǵynan, Túrkiia arqyly Eýropaǵa munai men gaz tasymaly 1990 jyldardaǵy eń yqpaldy diplomatiialyq quraly bolatyn. Alaida, 1991-1996 jyldardy qamtyǵan alǵashqy kezeń jetkilikti jumys atqarylmaǵan shashyrańqy kezeńniń keskini ortaǵa shyqty.
Osylaisha, 2001 jylǵa deiingi Túrki elderi prezidentteriniń kezdesýleriniń bastapqy máselesi negizinen pedagogikalyq jáne áleýmettik-mádeni keńistiktegi salmaqty jumystardy atqardy. On myń stýdent jobasy, Qazaqstandaǵy Ahmet Iassaýi ýniversitetiniń ashylýy, Qyrǵyzstandaǵy Manas ýniversitetiniń qurylýy negizgi mysaldar bola alady. Ankara, Ystambul, Bishkek, Tashkent, Astana jáne Baký qalalarynda 2006 jylǵa deiin ótken sammitterge memleketter tolyqtai jinala almaǵan. Bul kezeń qarym-qatynastyń eń aqsaǵan kezeńi. 5,5 jyldan keiin Antaliiada ótken sammitke Ózbekstan qatysqan da joq. Al, Túrkimenstan atynan Ankaradaǵy tótenshe jáne ókiletti elshi ókildik etken. Túrkimenstannyń BUU-da qol qoiǵan beitaraptyq kelisimi men Túrkiia-Ózbekstan qarym-qatynasynyń álsireýi sammitterdiń keńeiýi men institýtsionaldanýynyń jolyn kesti.
Aqyr sońynda, 2009 jyly Nahchyvan sammitinde qabyldanǵan sheshim boiynsha, 2010 jylǵy Ystambul sammitinde qurylýymen Túrik keńesi sammitteri kezeńi bastaldy. 2011-de Almaty, 2012-de Bishkek, 2013-de Gebele, 2014-te Bodrým, 2015-te Astanada ótken sammitterdiń sońynan 3 jylǵa jýyq ýaqyt úzilis bolǵan sammit VI kezdesýin Ystyqkólde kúni keshe ótkizdi.
Túrik keńesi degen qandai uiym?
Túrik keńesiniń basty sheshim shyǵarýshy uiymy memleket basshylarynyń keńesi. Kezeńniń tóraǵalyǵy alfavit tártibimen jyl saiyn aýysady. Biyl Túrki keńesiniń tóraǵalyǵy Qazaqstannan Qyrǵyzstanǵa ótti. Keńestiń qyzmeti bolsa Ystambuldaǵy Bas hatshylyq jaǵynan atqarylady. Budan syrt, Túrki keńesi Túrki tildes elder parlamenter assambleiasy, Túrik iskerlik keńesi, Túrik akademiiasy jáne Halyqaralyq túrik mádeniet uiymy (TÜRKSOY) siiaqty bailanysty uiymdardan quralǵan salalas uiym mártebesine ie. Kelisimderge sai, uiymnyń maqsat-mindetteri arasynda «Syrtqy saiasattaǵy ortaq ustanymda bolý», «Terror jáne transshekaralyq qylmyspen kúresý»», «Barlyq salalarda tiimdi yntymaqtastyqty damytý» siiaqty erekshelikter bar. Buǵan sai, múshe elderdiń halyqaralyq uiymdarda ortaq pikirde bolýy Túrik keńesi turǵysynan asa mańyzdy. Osyndai maqsat pen jobalardyń júzege asýy turǵysynan biýdjet qalyptastyrýdaǵy aqaýlar men sáikessizdikter jańa kezeńde kúntártibine shyǵary sózsiz. Keńestiń halyqaralyq kórinisi úshin Ystambuldaǵy Bas hatshylyq ǵimaratyn berý qajettiligi osy úderistiń bir bóligi bolyp tabylady.
Sholpan Ata sammiti
Jahandyq saýda soǵysy ýshyqqan, saiasi jáne ekonomikalyq bailanys qaita qaralyp jatqan osyndai kezeńde ótken VI Túrki elderi sammiti asa mańyzdy deýge bolady. Ásirese, Kaspii teńizine kórshi elderdiń az ǵana ýaqyt buryn quqyqtyq sheshimge kelýimen energiia jáne tasymaldaýdyń jańa alternativteri tek aýmaqtyq maǵynasynda emes jahandyq kúresterde de upai beredi.
Aǵymdaǵy jaǵdai men múmkindikter 1991-1996 kezeńine uqsas potentsiialy meńzeidi. Uzaq jyldar boiy Sovet odaǵy yqpalynda qalǵan Túrki elderiniń Reseimen bailanysyna da nazar salsaq, Túrkiia-Resei arasyndaǵy salystyrmaly kelisim Túrki álemindegi yntymaqtastyqty tipti de anyq qadamdarǵa jeteleidi. Qyrǵyzstannyń Ystyqkóli boiyndaǵy Sholpan Ata sammitinde Ózbekstannyń resmi túrde Túrki keńesine qosylýy, Vengriianyń baqylaýshy el retinde qurmetti qonaq bolyp qatysýy úmit syilaityn qadamdar. Osylaisha Túrkimenstan men Kiprden basqa 5 Túrki eli uiymnyń resmi músheleri boldy. Keńestiń eń mańyzdy organy sanalatyn Memleket prezidentteriniń sammittegi boljam men usynystaryn tómendegidei mazmundaýǵa bolady:
– Túrkiia prezidenti Erdoǵan tiisti elder arasynda dollar ornyna óz valiýtasymen saýda jasaýyn usyndy. Ári Túrkiiada 2016 jyly 15 shildede tóńkeris jasamaq boldy dep aiyptalǵan Fethýllah Gúlen basqarýyndaǵy uiymmen (FETÖ-men) kúres júrgizýdi aitty. Airyqsha, tarihi Jibek joly jobasynyń iske asýyndaǵy ortaq koridor qalyptasýyndaǵy Túrkiianyń mańyzdy róline toqtaldy;
– Qazaqstan prezidenti Nazarbaev keńestiń tipti de fýnktsionaldy jumys isteýi úshin keibir tómengi uiymdardy biriktirý usynysyn jetkizdi, tujyrymdamalyq karta qalyptastyrý, ásirese tasymal, teńiz joly bailanysyndaǵy uiymdardy jandandyrý usynysyn kóterdi;
– Ázerbaijan prezidenti Áliev Túrki tildes elder arasyndaǵy tasymal men energiia baǵdarlamalarynyń rólin atap óte otyryp, aimaqtyq yntymaqtastyqty nyǵaitý úshin qosymsha qunǵa nazar aýdartty;
– Sammit ótkizgen Qyrǵyzstan prezidenti Jeenbekov bolsa Túrkimenstandy da keńeske qatysýǵa shaqyrdy.
– Keńestiń jańa múshesi Ózbekstan prezidenti Shavkat Mirzeev bolsa «Ortaq týrizmge» den qoiyp, Hiva qalasyn Túrki álemi mádeni astanasy etýdi usyndy.
Múmkindikter men problemalar toǵysy
Esh shúbásiz Túrki Keńesi jańa kezeńde Ózbekstannyń qosylýymen kúsheie túsedi. Demografiialyq qurylymy men ekonomikalyq potentsiialy arqyly aimaqtaǵy eń mańyzdy eldiń biri Ózbekstan barlyq múshe elder turǵysynan salmaqty túsimder ákeledi. Bundai sheshimniń ózbek-qazaq qatynasy nyǵaia túsken kezeńde qabyldanýy Túrkimenstan, Tájikstan tipti Aýǵanstan deńgeiinde de bir bólim yntymaqtastyq talpynystaryn týdyrady. Sondyqtan da Túrki keńesi jahandyq oqiǵalardyń strategiialyq tuǵyrynda sheshýshi seriktes bolý múmkindigin kúsheitedi. Eýro odaq múshesi Vengriianyń Keńeske baqylaýshy múshe bolýy bolsa Shyǵys-Batys arasyndaǵy kúsh pen pozitsiiasy turǵysynan óte qundy.
Keńestiń ótken 3 jylda tasymal, energiia jáne týrizm keńistigindegi qalyptastyrǵan jobalarynyń sońǵy qadamy tiimdi yntalandyrý quraly bolady. Samsýn-Baký-Aqtaý baýyrlas ailaqtar jobasy arqyly júk tasymaly, jańa Jibek jolynda «orta koridor» jandanýy Túrki dúniesi úshin ortaq týrizm alańynyń keńeiýine salmaqty paidasyn tigizedi. Is-qimyldardyń sáikestenýi turǵysynda jańa taǵaiyndalǵan bas hatshy Baǵdat Ámireev tájribesi men diplomatiialyq deńgeidegi tanymaldylyǵy uiymǵa tipti de serpin beredi.
Alaida, osyndai múmkindikterge qaramastan Qazaqstan men Qyrǵyzstannyń Resei kóshbasshylyǵynda qurylǵan Eýraziia ekonomikalyq uiymyna da múshe bolýy ásirese ekonomikalyq keńistiktegi eki jaqty jáne kóp jaqty jobalardy turalatýy múmkin. Oǵan qosa Túrkiianyń AQSh-pen dúrdarazdyǵy belgili bir deńgeide jaǵdaidy qiyndastyrýy, nemese Reseimen qatynasynyń osy turǵyda jaǵymsyz áseri Túrki keńesi jaǵrapiiasynda damýdy tejeýi múmkin. Taǵy bir mańyzdy másele uiymnyń jumys atqarý qalypyna bailanysty. Prezidentter deńgeiinde qabyldanǵan sheshimderdiń kelesi sammitke deiin tómengi biýrokrattyq tizbekte tiisti deńgeide qolǵa alynbaýy sebebi de qiyndyqtar týǵyzady. Taǵy da basty uiym retinde uiymǵa baǵynyshty mekemelerdiń mindet júktemeleri men órister formaldy uiymdastyrýshylyq protsestiń artynda. Bul tapshylyq bilik qaishylyqtaryna áser etedi. Mysaly Túrik parlamenter uiymy Bakýda, Túrki akademiiasy Qazaqstanda, Túriksoi Túrkiiada, Túrki keńesi Ystambulda turǵandyqtan ortaq nysanalardyń koordinatsiialyq sáikessizdigi jetkilikti ýaqyt jáne mazmunmen qamtylmaǵan. Til jáne jazý ortaqtyǵyndaǵy birkelki emes kózqarastar da ortaq talap pen túsinik qalyptasýyna keri ásker etip otyr.
Taǵy bir jaǵynan, 1,5 trillion dollar JIÓ, 200 millionǵa jaqyn halyq jáne 5 million sharshy metr territoriiasy arqyly Álemdegi deńgeiles uiymdar arasynda kózge túsetin Túrki keńesi qajet deseńiz memleketter deńgeiinde, qajet deseńiz uiym deńgeiinde kútilgen ekonomikalyq bailanystan óte alshaq, jansyz.
Túrki elderiniń álemdik syrtqy saýda pozitsiiasyna qaraityn bolsaq, Túrkimenstandy qosqanda 5 túrki eli 2017 jyly jalpy syrtqy saýda kólemi 146 milliard dollar bolǵan. Túrkiiany qosqanda 536 milliard dollar deńgeiinde. 5 túrki memleketi 2017 jyly TMD elderiniń jalpy eksportynyń 16,1 paiyzyndai, al, Álemdik saýdanyń 0,5 paiyzyndai ǵana qarajatqa ie.
Bul kórsetkish Túrkiiany da qossaq 1,4 paiyzǵa ázer jetedi. Aimaqta yqpalyn sezdiretin Resei bolsa álemdik eksport kóleminiń 2 paiyzyna ie. Túrkiianyń 2017 jylǵy syrtqy saýdasyna qarasaq, Túrki keńesine kiretin basqa elderge syrtqy saýdasy 7 milliard dollarlyq saýda kólemine ǵana ie ekeni kórinedi. Onyń 4,2 milliardy eksport. Bul Túrkiianyń jalpy syrtqy saýdasynyń 1,8 paiyzyndai ǵana.
Osy anyqtaý men nátije arqyly Túrik keńesiniń qurylymdyq, psihikalyq kúsheiýge muqtaj ekeni jáne múshe elderdiń tiisti barlyq institýttary qoian-qoltyq qarym-qatynasqa kóship, naqty qadamdar jasaýy ári uiymdasý úlken qajettilikti talap etedi.
