3 قىركٷيەك كٷنٸ تٷبٸ بٸر تٷركٸنٸڭ ۇرپاقتارى قۇرعان مەملەكەتتەر باسشىلارى قىرعىزستاندا باس قوستى. تٷركٸ ەلدەرٸ وداعى تۋرالى اقپارات وقتىن-وقتىن اقپارات كٶزدەرٸندە قىلاڭ بەرگەنٸمەن, ەلەمدٸ ەلەڭ ەتكٸزەر اسا بٸر ٸرٸ سٶزدەر ايتىلا قويمادى. بٸرلٸ-جارىم ورىس تٸلدٸ اقپارات كٶزدەرٸ «ورتا ازيياعا تٷركٸ كەڭەسٸ نەگە قاجەت?» دەگەن سۇراۋ تٶڭٸرەگٸندە ماتەريالدار جارييالادى. وسى كەزەڭدە رەسەيدٸڭ «پانتٷركيزممەن كٷرەسكە 8 ميلليون رۋبل اقشا بٶلگەنٸ» تۋرالى دا اقپارات قىلاڭ بەردٸ. تٷركٸ بالاسىنىڭ بٸرٸگۋٸنەن ٶزگەلەر الاڭداي ما? سۇراقتى باسقاشا قويساق, تٷركٸ ەلدەرٸ ٶزگەنٸ الاڭداتاتىنداي «تٷركٸ بٸرلٸگٸن» قالىپتاستىرا الا ما?
وسى سۇراۋ تٶڭٸرەگٸندە ٸزدەنٸپ ەدٸم, تٷركييا پرەزيدەنتٸ رەجەپ تاييپ ەردوعان, Əزەربايجان پرەزيدەنتٸ يلحام Əليەۆ, قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ سوورونباي جەەنبەكوۆ جəنە باقىلاۋشى مəرتەبەسٸنە يە ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شافكات ميرزييوەۆ پەن ارنايى مەيمان ۆەنگرييا پرە مەر مينيسترٸ ۆيكتور وربان قاتىسقان سامميت تۋرالى رەسمي اقپاراتتان ٶزگە ساراپتامالىق ماتەريالدار تىم از.
تٷركييانىڭ «انادولى اگەنتتٸگٸندە» ەرۋوپا وداعى مەن تٷركٸ ەلدٸر بٸرلٸگٸن زەرتتەپ جٷرگەن دوتسەنت كٷرشاد زورلىنىڭ «تٷرٸك كەڭەسٸندەگٸ شاشىراۋ مەن بٷتٸندەلۋ كەزەڭٸ» اتتى ماقالا جارىق كٶردٸ. ماتەريالدى وقىرمان نازارىنا قازاقشالادىم.
***
جاھاندىق ساۋدا سوعىسى ۋشىققان, ساياسي جەنە ەكونوميكالىق بايلانىس قايتا قارالۋى تيٸس الماعايىپ كەزەڭدە VI تٷرٸك كەڭەسٸ قۇرىلتايى بارلىق مٷشە ەلدەر ٷشٸن ٷلكەن ماعىنا بەرەدٸ.
تٷرٸك كەڭەسٸ (تٷركٸ تٸلدەس مەملەكەتتەر ىنتىماقتاستىق كەڭەسٸ) — تٷركٸ تەكتەس ەلدەر مەن قاۋىمداستىقتاردىڭ ىنتىماقتاستىعىن جاقسارتۋ ٷشٸن 2009 جىلى قۇرىلعان حالىقارالىق ۇيىم. قۇرۋشى ەلدەر قازاقستان, قىرعىزستان, ەزەربايجان, تٷركييا ەلدەرٸ. قامتۋ اياسى جاعىنان تٷركٸ ەلەمٸنٸڭ باستى ۇيىمى دەۋگە بولادى.
تٷركٸ كەڭەسٸ تاريحي ٶلشەمٸنەن الىپ قاراساق, اقىل-وي نەگٸزٸ شامامەن 100 جىلدان اسا ۋاقىت بۇرىن, ينستيتۋتسيونالدىق تۇرعىدان العاندا 1992 جىلى باستالعان «تٷركٸ تٸلدەس مەملەكەتتەر پرەزيدەنتتەرٸنٸڭ سامميتٸنەن» باستاۋ العانىن ايتۋعا بولادى. بۇل تۇرعىدا 1991 جىلى تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن جينالعان العاشقى سامميتتٸڭ شەشٸمدەرٸ ەسكە تٷسەدٸ. 1992 جىلعى سامميتتە سولتٷستٸك كيپر تٷرٸك رەسپۋبليكاسىنان باسقا 6 تٷركٸ مەملەكەتٸ كەم قالماي قاتىسىپ, 3 ماڭىزدى ٸرگەلٸ شەشٸمدٸ قوعاممەن بٶلٸسكەن: 1. ازاماتتاردىڭ ەركٸن جٷرٸپ-تۇرۋى, تاۋار جەنە سەرۆيستٸڭ ەركٸن اينالىمى; 2. ورتاق بانك قۇرۋ; 3. بارلىق تابيعي بايلىقتىڭ تٷركييا ارقىلى ەۋروپاعا ساتىلۋى;
بۇل باعدار مەن ەرٸك-جٸگەر ٶتە ماڭىزدى. سامميتكە قاتىستى ەلدەر ەۋرازيياداعى ەنەرگييا كٶزدەرٸنٸڭ ٷلكەن بٶلٸگٸنە يە مەملەكەتتەر. بٸر جاعىنان جاڭا تەۋەلسٸزدٸك العان ەلدەردٸڭ مۇناي جەنە گاز قورىن پايدالانا بٸلۋٸ ماڭىزدى بولسا, ەكٸنشٸ جاعىنان مەملەكەتتٸ ٸلگەرٸلەتۋگە قاجەتتٸ جىلدىق 2 ميلليارد دوللاردى تابۋ دا ٶتە ماڭىزدى ەدٸ. ال, بۇنى تٷركٸ ەلدەرٸ اراسىنداعى بۇرىننان تەۋەلسٸز تٷركييا ٶزٸنە جاۋاپكەرشٸلٸك رەتٸندە سەزٸندٸ. ەكٸنشٸ جاعىنان, تٷركييا ارقىلى ەۋروپاعا مۇناي مەن گاز تاسىمالى 1990 جىلدارداعى ەڭ ىقپالدى ديپلوماتييالىق قۇرالى بولاتىن. الايدا, 1991-1996 جىلداردى قامتىعان العاشقى كەزەڭ جەتكٸلٸكتٸ جۇمىس اتقارىلماعان شاشىراڭقى كەزەڭنٸڭ كەسكٸنٸ ورتاعا شىقتى.
وسىلايشا, 2001 جىلعا دەيٸنگٸ تٷركٸ ەلدەرٸ پرەزيدەنتتەرٸنٸڭ كەزدەسۋلەرٸنٸڭ باستاپقى مەسەلەسٸ نەگٸزٸنەن پەداگوگيكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك-مەدەني كەڭٸستٸكتەگٸ سالماقتى جۇمىستاردى اتقاردى. ون مىڭ ستۋدەنت جوباسى, قازاقستانداعى احمەت ياسساۋي ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ اشىلۋى, قىرعىزستانداعى ماناس ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ قۇرىلۋى نەگٸزگٸ مىسالدار بولا الادى. انكارا, ىستامبۇل, بٸشكەك, تاشكەنت, استانا جەنە باكۋ قالالارىندا 2006 جىلعا دەيٸن ٶتكەن سامميتتەرگە مەملەكەتتەر تولىقتاي جينالا الماعان. بۇل كەزەڭ قارىم-قاتىناستىڭ ەڭ اقساعان كەزەڭٸ. 5,5 جىلدان كەيٸن انتالييادا ٶتكەن سامميتكە ٶزبەكستان قاتىسقان دا جوق. ال, تٷركٸمەنستان اتىنان انكاراداعى تٶتەنشە جەنە ٶكٸلەتتٸ ەلشٸ ٶكٸلدٸك ەتكەن. تٷركٸمەنستاننىڭ بۇۇ-دا قول قويعان بەيتاراپتىق كەلٸسٸمٸ مەن تٷركييا-ٶزبەكستان قارىم-قاتىناسىنىڭ ەلسٸرەۋٸ سامميتتەردٸڭ كەڭەيۋٸ مەن ينستيتۋتسيونالدانۋىنىڭ جولىن كەستٸ.
اقىر سوڭىندا, 2009 جىلى ناحچىۆان سامميتٸندە قابىلدانعان شەشٸم بويىنشا, 2010 جىلعى ىستامبۇل سامميتٸندە قۇرىلۋىمەن تٷرٸك كەڭەسٸ سامميتتەرٸ كەزەڭٸ باستالدى. 2011-دە الماتى, 2012-دە بٸشكەك, 2013-دە گەبەلە, 2014-تە بودرۋم, 2015-تە استانادا ٶتكەن سامميتتەردٸڭ سوڭىنان 3 جىلعا جۋىق ۋاقىت ٷزٸلٸس بولعان سامميت VI كەزدەسۋٸن ىستىقكٶلدە كٷنٸ كەشە ٶتكٸزدٸ.
تٷرٸك كەڭەسٸ دەگەن قانداي ۇيىم?
تٷرٸك كەڭەسٸنٸڭ باستى شەشٸم شىعارۋشى ۇيىمى مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەڭەسٸ. كەزەڭنٸڭ تٶراعالىعى الفاۆيت تەرتٸبٸمەن جىل سايىن اۋىسادى. بيىل تٷركٸ كەڭەسٸنٸڭ تٶراعالىعى قازاقستاننان قىرعىزستانعا ٶتتٸ. كەڭەستٸڭ قىزمەتٸ بولسا ىستامبۇلداعى باس حاتشىلىق جاعىنان اتقارىلادى. بۇدان سىرت, تٷركٸ كەڭەسٸ تٷركٸ تٸلدەس ەلدەر پارلامەنتەر اسسامبلەياسى, تٷرٸك ٸسكەرلٸك كەڭەسٸ, تٷرٸك اكادەميياسى جەنە حالىقارالىق تٷرٸك مەدەنيەت ۇيىمى (TÜRKSOY) سيياقتى بايلانىستى ۇيىمداردان قۇرالعان سالالاس ۇيىم مەرتەبەسٸنە يە. كەلٸسٸمدەرگە ساي, ۇيىمنىڭ ماقسات-مٸندەتتەرٸ اراسىندا «سىرتقى ساياساتتاعى ورتاق ۇستانىمدا بولۋ», «تەررور جەنە ترانسشەكارالىق قىلمىسپەن كٷرەسۋ»», «بارلىق سالالاردا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ» سيياقتى ەرەكشەلٸكتەر بار. بۇعان ساي, مٷشە ەلدەردٸڭ حالىقارالىق ۇيىمداردا ورتاق پٸكٸردە بولۋى تٷرٸك كەڭەسٸ تۇرعىسىنان اسا ماڭىزدى. وسىنداي ماقسات پەن جوبالاردىڭ جٷزەگە اسۋى تۇرعىسىنان بيۋدجەت قالىپتاستىرۋداعى اقاۋلار مەن سەيكەسسٸزدٸكتەر جاڭا كەزەڭدە كٷنتەرتٸبٸنە شىعارى سٶزسٸز. كەڭەستٸڭ حالىقارالىق كٶرٸنٸسٸ ٷشٸن ىستامبۇلداعى باس حاتشىلىق عيماراتىن بەرۋ قاجەتتٸلٸگٸ وسى ٷدەرٸستٸڭ بٸر بٶلٸگٸ بولىپ تابىلادى.
شولپان اتا سامميتٸ
جاھاندىق ساۋدا سوعىسى ۋشىققان, ساياسي جەنە ەكونوميكالىق بايلانىس قايتا قارالىپ جاتقان وسىنداي كەزەڭدە ٶتكەن VI تٷركٸ ەلدەرٸ سامميتٸ اسا ماڭىزدى دەۋگە بولادى. ەسٸرەسە, كاسپيي تەڭٸزٸنە كٶرشٸ ەلدەردٸڭ از عانا ۋاقىت بۇرىن قۇقىقتىق شەشٸمگە كەلۋٸمەن ەنەرگييا جەنە تاسىمالداۋدىڭ جاڭا التەرناتيۆتەرٸ تەك اۋماقتىق ماعىناسىندا ەمەس جاھاندىق كٷرەستەردە دە ۇپاي بەرەدٸ.
اعىمداعى جاعداي مەن مٷمكٸندٸكتەر 1991-1996 كەزەڭٸنە ۇقساس پوتەنتسييالى مەڭزەيدٸ. ۇزاق جىلدار بويى سوۆەت وداعى ىقپالىندا قالعان تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ رەسەيمەن بايلانىسىنا دا نازار سالساق, تٷركييا-رەسەي اراسىنداعى سالىستىرمالى كەلٸسٸم تٷركٸ ەلەمٸندەگٸ ىنتىماقتاستىقتى تٸپتٸ دە انىق قادامدارعا جەتەلەيدٸ. قىرعىزستاننىڭ ىستىقكٶلٸ بويىنداعى شولپان اتا سامميتٸندە ٶزبەكستاننىڭ رەسمي تٷردە تٷركٸ كەڭەسٸنە قوسىلۋى, ۆەنگرييانىڭ باقىلاۋشى ەل رەتٸندە قۇرمەتتٸ قوناق بولىپ قاتىسۋى ٷمٸت سىيلايتىن قادامدار. وسىلايشا تٷركٸمەنستان مەن كيپردەن باسقا 5 تٷركٸ ەلٸ ۇيىمنىڭ رەسمي مٷشەلەرٸ بولدى. كەڭەستٸڭ ەڭ ماڭىزدى ورگانى سانالاتىن مەملەكەت پرەزيدەنتتەرٸنٸڭ سامميتتەگٸ بولجام مەن ۇسىنىستارىن تٶمەندەگٸدەي مازمۇنداۋعا بولادى:
– تٷركييا پرەزيدەنتٸ ەردوعان تيٸستٸ ەلدەر اراسىندا دوللار ورنىنا ٶز ۆاليۋتاسىمەن ساۋدا جاساۋىن ۇسىندى. ەرٸ تٷركييادا 2016 جىلى 15 شٸلدەدە تٶڭكەرٸس جاساماق بولدى دەپ ايىپتالعان فەتھۋللاھ گٷلەن باسقارۋىنداعى ۇيىممەن (FETÖ-مەن) كٷرەس جٷرگٸزۋدٸ ايتتى. ايرىقشا, تاريحي جٸبەك جولى جوباسىنىڭ ٸسكە اسۋىنداعى ورتاق كوريدور قالىپتاسۋىنداعى تٷركييانىڭ ماڭىزدى رٶلٸنە توقتالدى;
– قازاقستان پرەزيدەنتٸ نازارباەۆ كەڭەستٸڭ تٸپتٸ دە فۋنكتسيونالدى جۇمىس ٸستەۋٸ ٷشٸن كەيبٸر تٶمەنگٸ ۇيىمداردى بٸرٸكتٸرۋ ۇسىنىسىن جەتكٸزدٸ, تۇجىرىمدامالىق كارتا قالىپتاستىرۋ, ەسٸرەسە تاسىمال, تەڭٸز جولى بايلانىسىنداعى ۇيىمداردى جانداندىرۋ ۇسىنىسىن كٶتەردٸ;
– ەزەربايجان پرەزيدەنتٸ ەليەۆ تٷركٸ تٸلدەس ەلدەر اراسىنداعى تاسىمال مەن ەنەرگييا باعدارلامالارىنىڭ رٶلٸن اتاپ ٶتە وتىرىپ, ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ ٷشٸن قوسىمشا قۇنعا نازار اۋدارتتى;
– سامميت ٶتكٸزگەن قىرعىزستان پرەزيدەنتٸ جەەنبەكوۆ بولسا تٷركٸمەنستاندى دا كەڭەسكە قاتىسۋعا شاقىردى.
– كەڭەستٸڭ جاڭا مٷشەسٸ ٶزبەكستان پرەزيدەنتٸ شاۆكات ميرزەەۆ بولسا «ورتاق تۋريزمگە» دەن قويىپ, حيۆا قالاسىن تٷركٸ ەلەمٸ مەدەني استاناسى ەتۋدٸ ۇسىندى.
مٷمكٸندٸكتەر مەن پروبلەمالار توعىسى
ەش شٷبەسٸز تٷركٸ كەڭەسٸ جاڭا كەزەڭدە ٶزبەكستاننىڭ قوسىلۋىمەن كٷشەيە تٷسەدٸ. دەموگرافييالىق قۇرىلىمى مەن ەكونوميكالىق پوتەنتسييالى ارقىلى ايماقتاعى ەڭ ماڭىزدى ەلدٸڭ بٸرٸ ٶزبەكستان بارلىق مٷشە ەلدەر تۇرعىسىنان سالماقتى تٷسٸمدەر ەكەلەدٸ. بۇنداي شەشٸمنٸڭ ٶزبەك-قازاق قاتىناسى نىعايا تٷسكەن كەزەڭدە قابىلدانۋى تٷركٸمەنستان, تەجٸكستان تٸپتٸ اۋعانستان دەڭگەيٸندە دە بٸر بٶلٸم ىنتىماقتاستىق تالپىنىستارىن تۋدىرادى. سوندىقتان دا تٷركٸ كەڭەسٸ جاھاندىق وقيعالاردىڭ ستراتەگييالىق تۇعىرىندا شەشۋشٸ سەرٸكتەس بولۋ مٷمكٸندٸگٸن كٷشەيتەدٸ. ەۋرو وداق مٷشەسٸ ۆەنگرييانىڭ كەڭەسكە باقىلاۋشى مٷشە بولۋى بولسا شىعىس-باتىس اراسىنداعى كٷش پەن پوزيتسيياسى تۇرعىسىنان ٶتە قۇندى.
كەڭەستٸڭ ٶتكەن 3 جىلدا تاسىمال, ەنەرگييا جەنە تۋريزم كەڭٸستٸگٸندەگٸ قالىپتاستىرعان جوبالارىنىڭ سوڭعى قادامى تيٸمدٸ ىنتالاندىرۋ قۇرالى بولادى. سامسۋن-باكۋ-اقتاۋ باۋىرلاس ايلاقتار جوباسى ارقىلى جٷك تاسىمالى, جاڭا جٸبەك جولىندا «ورتا كوريدور» جاندانۋى تٷركٸ دٷنيەسٸ ٷشٸن ورتاق تۋريزم الاڭىنىڭ كەڭەيۋٸنە سالماقتى پايداسىن تيگٸزەدٸ. ٸس-قيمىلداردىڭ سەيكەستەنۋٸ تۇرعىسىندا جاڭا تاعايىندالعان باس حاتشى باعدات ەمٸرەەۆ تەجريبەسٸ مەن ديپلوماتييالىق دەڭگەيدەگٸ تانىمالدىلىعى ۇيىمعا تٸپتٸ دە سەرپٸن بەرەدٸ.
الايدا, وسىنداي مٷمكٸندٸكتەرگە قاراماستان قازاقستان مەن قىرعىزستاننىڭ رەسەي كٶشباسشىلىعىندا قۇرىلعان ەۋرازييا ەكونوميكالىق ۇيىمىنا دا مٷشە بولۋى ەسٸرەسە ەكونوميكالىق كەڭٸستٸكتەگٸ ەكٸ جاقتى جەنە كٶپ جاقتى جوبالاردى تۇرالاتۋى مٷمكٸن. وعان قوسا تٷركييانىڭ اقش-پەن دٷردارازدىعى بەلگٸلٸ بٸر دەڭگەيدە جاعدايدى قيىنداستىرۋى, نەمەسە رەسەيمەن قاتىناسىنىڭ وسى تۇرعىدا جاعىمسىز ەسەرٸ تٷركٸ كەڭەسٸ جاعراپيياسىندا دامۋدى تەجەۋٸ مٷمكٸن. تاعى بٸر ماڭىزدى مەسەلە ۇيىمنىڭ جۇمىس اتقارۋ قالىپىنا بايلانىستى. پرەزيدەنتتەر دەڭگەيٸندە قابىلدانعان شەشٸمدەردٸڭ كەلەسٸ سامميتكە دەيٸن تٶمەنگٸ بيۋروكراتتىق تٸزبەكتە تيٸستٸ دەڭگەيدە قولعا الىنباۋى سەبەبٸ دە قيىندىقتار تۋعىزادى. تاعى دا باستى ۇيىم رەتٸندە ۇيىمعا باعىنىشتى مەكەمەلەردٸڭ مٸندەت جٷكتەمەلەرٸ مەن ٶرٸستەر فورمالدى ۇيىمداستىرۋشىلىق پروتسەستٸڭ ارتىندا. بۇل تاپشىلىق بيلٸك قايشىلىقتارىنا ەسەر ەتەدٸ. مىسالى تٷرٸك پارلامەنتەر ۇيىمى باكۋدا, تٷركٸ اكادەميياسى قازاقستاندا, تٷرٸكسوي تٷركييادا, تٷركٸ كەڭەسٸ ىستامبۇلدا تۇرعاندىقتان ورتاق نىسانالاردىڭ كوورديناتسييالىق سەيكەسسٸزدٸگٸ جەتكٸلٸكتٸ ۋاقىت جەنە مازمۇنمەن قامتىلماعان. تٸل جەنە جازۋ ورتاقتىعىنداعى بٸركەلكٸ ەمەس كٶزقاراستار دا ورتاق تالاپ پەن تٷسٸنٸك قالىپتاسۋىنا كەرٸ ەسكەر ەتٸپ وتىر.
تاعى بٸر جاعىنان, 1,5 تريلليون دوللار جٸٶ, 200 ميلليونعا جاقىن حالىق جەنە 5 ميلليون شارشى مەتر تەرريتوريياسى ارقىلى ەلەمدەگٸ دەڭگەيلەس ۇيىمدار اراسىندا كٶزگە تٷسەتٸن تٷركٸ كەڭەسٸ قاجەت دەسەڭٸز مەملەكەتتەر دەڭگەيٸندە, قاجەت دەسەڭٸز ۇيىم دەڭگەيٸندە كٷتٸلگەن ەكونوميكالىق بايلانىستان ٶتە الشاق, جانسىز.
تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ ەلەمدٸك سىرتقى ساۋدا پوزيتسيياسىنا قارايتىن بولساق, تٷركٸمەنستاندى قوسقاندا 5 تٷركٸ ەلٸ 2017 جىلى جالپى سىرتقى ساۋدا كٶلەمٸ 146 ميلليارد دوللار بولعان. تٷركييانى قوسقاندا 536 ميلليارد دوللار دەڭگەيٸندە. 5 تٷركٸ مەملەكەتٸ 2017 جىلى تمد ەلدەرٸنٸڭ جالپى ەكسپورتىنىڭ 16,1 پايىزىنداي, ال, ەلەمدٸك ساۋدانىڭ 0,5 پايىزىنداي عانا قاراجاتقا يە.
بۇل كٶرسەتكٸش تٷركييانى دا قوسساق 1,4 پايىزعا ەزەر جەتەدٸ. ايماقتا ىقپالىن سەزدٸرەتٸن رەسەي بولسا ەلەمدٸك ەكسپورت كٶلەمٸنٸڭ 2 پايىزىنا يە. تٷركييانىڭ 2017 جىلعى سىرتقى ساۋداسىنا قاراساق, تٷركٸ كەڭەسٸنە كٸرەتٸن باسقا ەلدەرگە سىرتقى ساۋداسى 7 ميلليارد دوللارلىق ساۋدا كٶلەمٸنە عانا يە ەكەنٸ كٶرٸنەدٸ. ونىڭ 4,2 ميللياردى ەكسپورت. بۇل تٷركييانىڭ جالپى سىرتقى ساۋداسىنىڭ 1,8 پايىزىنداي عانا.
وسى انىقتاۋ مەن نەتيجە ارقىلى تٷرٸك كەڭەسٸنٸڭ قۇرىلىمدىق, پسيحيكالىق كٷشەيۋگە مۇقتاج ەكەنٸ جەنە مٷشە ەلدەردٸڭ تيٸستٸ بارلىق ينستيتۋتتارى قويان-قولتىق قارىم-قاتىناسقا كٶشٸپ, ناقتى قادامدار جاساۋى ەرٸ ۇيىمداسۋ ٷلكەن قاجەتتٸلٸكتٸ تالاپ ەتەدٸ.
