12-16 maýsym kúnderi Túrkiianyń Kaiseri, Iozgat, Kyrshehir, Nevshehir qalalaryna sarap shektik. Bul saiahatqa arnalǵan saparymyzǵa Túrkiia Týrizm ministrligi Týrizmdi damytý agenttigi muryndyq boldy. Jazdyń mamyrajai shýaqty kúninde jaýǵan jańbyr da saiahatymyzǵa ár, nár bere túskendei boldy. Qyzyl bairaqty elge bizden basqa Ózbekstan, Túikmenstan, Grýziia, Serbiia, Bolgariia memleketinen de jýrnalister bardy. Bárimizdiń maqsatymyz – el, jer kórý. Túrik baýyrlarymyz qushaq jaia qarsy alǵany óz aldyna, besjuzdyzdy qonaqúilerge qondyryp, eń qymbat degen meiramhanalardan as ishkizdi. Ondaǵy qyzmet kórsetý sapasynyń óte joǵary deńgeide ekenin aitpasam da bilip otyrǵan shyǵarsyzdar. Baýyrlas eldiń týrizmdegi jetistigin kórip kóńil marqaidy.
Bizdiń tabanymyz tigen tórt qalanyń da qoinaýy tarihqa tunyp tur. Ár taýy, ár tasy kezindegi Seljuq memleketi, Osman imperiiasy kezindegi erekshe oqiǵalarynan syr shertedi. Máselen, Kaiseridegi 6000 jyldyq tarihty, órkenietti saqtap turǵan arheologiialiialyq mýzeide Assiriia saýda koloniialarynyń dáýirine jatatyn dóńgelek qumyralar, metall buiymdary, qoldan qashap jasalǵan túrli músinder t.b. kóne jádigerler sol kúii saqtalypty. Qazaqstannan tabylǵan balbal tastarǵa uqsas jasalǵan músinder birden kózimizge ottai basyldy. Mine, osyndai eski muralar tarihymyzdyń qanshalyqty tereńde jatqanyn jáne qazaq pen túriktiń bir-birine qanshalyqty jaqyn ekenin sózsiz dáleldep tur. Bul mýzei – kóne dáýirden syr shertetin Kaiseridegi bir ǵana oryn. Mundai oryn jetip artylady.
Saparymyzdyń ekinshi kúni Iozgat qalasyna attanýmen bastaldy. Alty elden kelgen 11 BAQ ókili alǵashqy kúndegidei emes, jol boiy bir-birimizben etene jaqyn sóilesip, óz elimizdiń erekshelikteri, salt-sanadaǵy uqsastyq, tarihymyzdyń bir-birimen astasyp jatqany týraly keńinen áńgime órbittik. Bir-birimizdiń túsirilimimizge kómektestik, qaljyńdastyq, tipti, jaqyn dosqa ainalyp bara jatqanymyzdy baiqamai da qaldyq.
Qosh, sonymen Iozgatqa da jettik. Ol Ortalyq Anadoly aimaǵynda ornalasqan provintsiia. Qala ormandy, taýly bolyp keledi. Iozgat – Anadolydaǵy eń kóne eldi mekenderdiń biri bolǵandyqtan, qaladaǵy Alishar qorǵanynan 5000 jyldarǵa jatatyn eskertkishter tabylǵan.
Iozgatta biz toqtaǵan alǵashqy aialdama –Sarykaia Rim monshasy.Ol 2018 jyly IýNESKO-nyń Búkilálemdik Muralar Tizimine engen erekshe oryn. Tarihshylardyń, qazba jumysyn júrgizgen arheologtyń aitýynsha, mundaǵy basseinge túsken adam aýrýynan qulan taza aiyqqan desedi. Sebebi bassein jerasty bulaǵynan shyǵatyn shipaly sýmen toltyrylǵan.
Iozgat qalasynda biz bas suqqan taǵy bir tarihi oryn – Chapanoǵly meshiti. Ol Osman imperiiasy kezinde salynǵanymen, kei bólikteri eýropalyq órkenietten habar beretindei kórinedi. Meshit eki bólikten turady. Ishki bóligi 1779 jyly, syrtqy bóligi 1795 jyly salynǵan. Ádemi munarasy, biik kúmbezi bar meshit qalanyń kez kelgen núktesinen menmundalap tur. Bul da Iozgattyń negizgi simvoldarynyń biri.
Bul saparda barǵan qalalar ishinde Kyrshehir qalasynyń orny bólek. Bul shahardan álemge bergili astronomdar kóp shyqqan. Oǵan qalanyń 4000 jyldyq tarihy dálel. Qala Ahi uiymynyń negizin qalaýshy Ahi Evran jáne onyń izin basqan túrik Islam aqyndarynynyń, filosoftardyń jáne sopylardyń kóp shyǵýymen tanymal. Biz bul qaladan Ahi Evran meshitinen bastap, Japon saiabaǵy, Kaman Kalehoiýk arheologiialyq mýzeii, Kakabeia astronomiialyq medresesi, Neshet Ertash mádeniet úii, Mýkýr jerasty qalasyn kórip tań-tamasha boldyq. Osynshama tarihty qalai saqtap qalǵan degen oi keldi birden maǵan.
Al sońǵy aialdamamyz Nevshehir qalasynyń tarihy bizdiń zamanymyzdyń 7000 jylynan bastaý alady. Munda ár dáýirde hetter, frigiialyqtar, assiriialyqtar, parsylar, rimdikter, seljuqtar jáne osmanlylar ómir súrgen. Nevshehir men Kappadokiia aimaǵy Rim imperiiasy Islam dinin moiyndaǵanǵa deiingi uzaq ýaqyt boiyhristiandardyń negizgi qonysy bolǵan. Nevshehirge álemniń túkpir-túkpirinen týristerdi kelýge yntyq qylatyn birden bir oryn – Kapadokiia. Áýe sharlaryna mingesken adamdardyń baqyttan bal-bul jainaǵan júzin buǵan deiin de videolardan kórgen bolarsyzdar?! Bul alyp sharlarmen ushý úshin adamdar uiqydan erte turý kerek. Sebebi, sharlar kún shyqqanǵa deiin ǵana kókke kóteriledi. Bir kúndik uiqyńyzdy qisańyz, soǵan tatityn sulýlyqtyń kýási bolatynyńyzǵa senimdimin. Biz Nevshehirdegi qonaqúiden túngi 3:30 shamasynda Kapadokiiaǵa attandyq. 4.30-5:00 shamasynda jettik te, birden áýe sharyna on birimiz mindik te kettik. Kókke kóterilgen sáttegi sulýlyqty sózben aityp jetkizý múmkin emes. 1 saǵattan asa ýaqyt boiy sol sulýlyqqa kózdi de toidyrdyq, qalta telefonymyzdyń jadyn da foto-videomen totyrdyq.
Nevshehirde budan bólek Gioreme mýzeii, Ýchisar qamaly, Kógershin alqaby, Pashabaǵy ańǵary, Kaimaqly jerasty qalasy, Avanos, Giýrai qysh ydystar murajaiy syndy birinen biri ótken erekshe oryndardy kórgende eriksiz aýzymyzdy ashyp, kózimizdi jumdyq.
Ereksha aitýǵa tiis dúnie – túrik ashanasynyń bailyǵy. Bes kún boiy bir tamaqty ekinshi ret jemedik. Ár as ishken saiyn dámi til úiirer ulttyq taǵamnyń túr-túrimen tanystyq. Meiramhana qojaiynynyń ózi qasyńyzǵa kelip, álgi taǵamnyń tarihyn tanystyrǵanda, dámin kórgenshe taǵatyń taýsylatyny ras.
Al Iozgat, Kyrshehir qalalarynyń merleri arnaiy bizben kezdesip, óz qalasynan ne unap, ne unamaǵanyn, qalany damytýǵa qatysty usynystarymyzdy arnaiy jazyp alǵany bul saiahattaǵy eń jyly sát edi. “Damimyn degen memlekettiń memlekettik qyzmetkerleri osylai jumys isteidi eken ǵoi” dedim ishimnen.
Nurbolat Jańabergen, Aibyn Qusanbekov
