12-16 ماۋسىم كٷندەرٸ تٷركييانىڭ كايسەري, يوزگات, كىرشەھير, نەۆشەھير قالالارىنا ساراپ شەكتٸك. بۇل ساياحاتقا ارنالعان ساپارىمىزعا تٷركييا تۋريزم مينيسترلٸگٸ تۋريزمدٸ دامىتۋ اگەنتتٸگٸ مۇرىندىق بولدى. جازدىڭ مامىراجاي شۋاقتى كٷنٸندە جاۋعان جاڭبىر دا ساياحاتىمىزعا ەر, نەر بەرە تٷسكەندەي بولدى. قىزىل بايراقتى ەلگە بٸزدەن باسقا ٶزبەكستان, تٷٸكمەنستان, گرۋزييا, سەربييا, بولگارييا مەملەكەتٸنەن دە جۋرناليستەر باردى. بەرٸمٸزدٸڭ ماقساتىمىز – ەل, جەر كٶرۋ. تٷرٸك باۋىرلارىمىز قۇشاق جايا قارسى العانى ٶز الدىنا, بەسجۇزدىزدى قوناقٷيلەرگە قوندىرىپ, ەڭ قىمبات دەگەن مەيرامحانالاردان اس ٸشكٸزدٸ. ونداعى قىزمەت كٶرسەتۋ ساپاسىنىڭ ٶتە جوعارى دەڭگەيدە ەكەنٸن ايتپاسام دا بٸلٸپ وتىرعان شىعارسىزدار. باۋىرلاس ەلدٸڭ تۋريزمدەگٸ جەتٸستٸگٸن كٶرٸپ كٶڭٸل مارقايدى.
بٸزدٸڭ تابانىمىز تيگەن تٶرت قالانىڭ دا قويناۋى تاريحقا تۇنىپ تۇر. ەر تاۋى, ەر تاسى كەزٸندەگٸ سەلجۇق مەملەكەتٸ, وسمان يمپەريياسى كەزٸندەگٸ ەرەكشە وقيعالارىنان سىر شەرتەدٸ. مەسەلەن, كايسەريدەگٸ 6000 جىلدىق تاريحتى, ٶركەنيەتتٸ ساقتاپ تۇرعان ارحەولوگييالييالىق مۋزەيدە اسسيرييا ساۋدا كولونييالارىنىڭ دەۋٸرٸنە جاتاتىن دٶڭگەلەك قۇمىرالار, مەتالل بۇيىمدارى, قولدان قاشاپ جاسالعان تٷرلٸ مٷسٸندەر ت.ب. كٶنە جەدٸگەرلەر سول كٷيٸ ساقتالىپتى. قازاقستاننان تابىلعان بالبال تاستارعا ۇقساس جاسالعان مٷسٸندەر بٸردەن كٶزٸمٸزگە وتتاي باسىلدى. مٸنە, وسىنداي ەسكٸ مۇرالار تاريحىمىزدىڭ قانشالىقتى تەرەڭدە جاتقانىن جەنە قازاق پەن تٷرٸكتٸڭ بٸر-بٸرٸنە قانشالىقتى جاقىن ەكەنٸن سٶزسٸز دەلەلدەپ تۇر. بۇل مۋزەي – كٶنە دەۋٸردەن سىر شەرتەتٸن كايسەريدەگٸ بٸر عانا ورىن. مۇنداي ورىن جەتٸپ ارتىلادى.
ساپارىمىزدىڭ ەكٸنشٸ كٷنٸ يوزگات قالاسىنا اتتانۋمەن باستالدى. التى ەلدەن كەلگەن 11 باق ٶكٸلٸ العاشقى كٷندەگٸدەي ەمەس, جول بويى بٸر-بٸرٸمٸزبەن ەتەنە جاقىن سٶيلەسٸپ, ٶز ەلٸمٸزدٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ, سالت-ساناداعى ۇقساستىق, تاريحىمىزدىڭ بٸر-بٸرٸمەن استاسىپ جاتقانى تۋرالى كەڭٸنەن ەڭگٸمە ٶربٸتتٸك. بٸر-بٸرٸمٸزدٸڭ تٷسٸرٸلٸمٸمٸزگە كٶمەكتەستٸك, قالجىڭداستىق, تٸپتٸ, جاقىن دوسقا اينالىپ بارا جاتقانىمىزدى بايقاماي دا قالدىق.
قوش, سونىمەن يوزگاتقا دا جەتتٸك. ول ورتالىق انادولى ايماعىندا ورنالاسقان پروۆينتسييا. قالا ورماندى, تاۋلى بولىپ كەلەدٸ. يوزگات – انادولىداعى ەڭ كٶنە ەلدٸ مەكەندەردٸڭ بٸرٸ بولعاندىقتان, قالاداعى اليشار قورعانىنان 5000 جىلدارعا جاتاتىن ەسكەرتكٸشتەر تابىلعان.
يوزگاتتا بٸز توقتاعان العاشقى ايالداما –سارىكايا ريم مونشاسى.ول 2018 جىلى يۋنەسكو-نىڭ بٷكٸلەلەمدٸك مۇرالار تٸزٸمٸنە ەنگەن ەرەكشە ورىن. تاريحشىلاردىڭ, قازبا جۇمىسىن جٷرگٸزگەن ارحەولوگتىڭ ايتۋىنشا, مۇنداعى باسسەينگە تٷسكەن ادام اۋرۋىنان قۇلان تازا ايىققان دەسەدٸ. سەبەبٸ باسسەين جەراستى بۇلاعىنان شىعاتىن شيپالى سۋمەن تولتىرىلعان.
يوزگات قالاسىندا بٸز باس سۇققان تاعى بٸر تاريحي ورىن – چاپانوعلى مەشٸتٸ. ول وسمان يمپەريياسى كەزٸندە سالىنعانىمەن, كەي بٶلٸكتەرٸ ەۋروپالىق ٶركەنيەتتەن حابار بەرەتٸندەي كٶرٸنەدٸ. مەشٸت ەكٸ بٶلٸكتەن تۇرادى. ٸشكٸ بٶلٸگٸ 1779 جىلى, سىرتقى بٶلٸگٸ 1795 جىلى سالىنعان. ەدەمٸ مۇناراسى, بيٸك كٷمبەزٸ بار مەشٸت قالانىڭ كەز كەلگەن نٷكتەسٸنەن مەنمۇندالاپ تۇر. بۇل دا يوزگاتتىڭ نەگٸزگٸ سيمۆولدارىنىڭ بٸرٸ.
بۇل ساپاردا بارعان قالالار ٸشٸندە كىرشەھير قالاسىنىڭ ورنى بٶلەك. بۇل شاھاردان ەلەمگە بەرگٸلٸ استرونومدار كٶپ شىققان. وعان قالانىڭ 4000 جىلدىق تاريحى دەلەل. قالا احي ۇيىمىنىڭ نەگٸزٸن قالاۋشى احي ەۆران جەنە ونىڭ ٸزٸن باسقان تٷرٸك يسلام اقىندارىنىنىڭ, فيلوسوفتاردىڭ جەنە سوپىلاردىڭ كٶپ شىعۋىمەن تانىمال. بٸز بۇل قالادان احي ەۆران مەشٸتٸنەن باستاپ, جاپون ساياباعى, كامان كالەحويۋك ارحەولوگييالىق مۋزەيٸ, كاكابەيا استرونومييالىق مەدرەسەسٸ, نەشەت ەرتاش مەدەنيەت ٷيٸ, مۋكۋر جەراستى قالاسىن كٶرٸپ تاڭ-تاماشا بولدىق. وسىنشاما تاريحتى قالاي ساقتاپ قالعان دەگەن وي كەلدٸ بٸردەن ماعان.
ال سوڭعى ايالدامامىز نەۆشەحير قالاسىنىڭ تاريحى بٸزدٸڭ زامانىمىزدىڭ 7000 جىلىنان باستاۋ الادى. مۇندا ەر دەۋٸردە حەتتەر, فريگييالىقتار, اسسيرييالىقتار, پارسىلار, ريمدٸكتەر, سەلجۇقتار جەنە وسمانلىلار ٶمٸر سٷرگەن. نەۆشەحير مەن كاپپادوكييا ايماعى ريم يمپەريياسى يسلام دٸنٸن مويىنداعانعا دەيٸنگٸ ۇزاق ۋاقىت بويىحريستيانداردىڭ نەگٸزگٸ قونىسى بولعان. نەۆشەحيرگە ەلەمنٸڭ تٷكپٸر-تٷكپٸرٸنەن تۋريستەردٸ كەلۋگە ىنتىق قىلاتىن بٸردەن بٸر ورىن – كاپادوكييا. ەۋە شارلارىنا مٸنگەسكەن ادامداردىڭ باقىتتان بال-بۇل جايناعان جٷزٸن بۇعان دەيٸن دە ۆيدەولاردان كٶرگەن بولارسىزدار?! بۇل الىپ شارلارمەن ۇشۋ ٷشٸن ادامدار ۇيقىدان ەرتە تۇرۋ كەرەك. سەبەبٸ, شارلار كٷن شىققانعا دەيٸن عانا كٶككە كٶتەرٸلەدٸ. بٸر كٷندٸك ۇيقىڭىزدى قيساڭىز, سوعان تاتيتىن سۇلۋلىقتىڭ كۋەسٸ بولاتىنىڭىزعا سەنٸمدٸمٸن. بٸز نەۆشەھيردەگٸ قوناقٷيدەن تٷنگٸ 3:30 شاماسىندا كاپادوكيياعا اتتاندىق. 4.30-5:00 شاماسىندا جەتتٸك تە, بٸردەن ەۋە شارىنا ون بٸرٸمٸز مٸندٸك تە كەتتٸك. كٶككە كٶتەرٸلگەن سەتتەگٸ سۇلۋلىقتى سٶزبەن ايتىپ جەتكٸزۋ مٷمكٸن ەمەس. 1 ساعاتتان اسا ۋاقىت بويى سول سۇلۋلىققا كٶزدٸ دە تويدىردىق, قالتا تەلەفونىمىزدىڭ جادىن دا فوتو-ۆيدەومەن توتىردىق.
نەۆشەھيردە بۇدان بٶلەك گيورەمە مۋزەيٸ, ۋچيسار قامالى, كٶگەرشٸن القابى, پاشاباعى اڭعارى, كايماقلى جەراستى قالاسى, اۆانوس, گيۋراي قىش ىدىستار مۇراجايى سىندى بٸرٸنەن بٸرٸ ٶتكەن ەرەكشە ورىنداردى كٶرگەندە ەرٸكسٸز اۋزىمىزدى اشىپ, كٶزٸمٸزدٸ جۇمدىق.
ەرەكشا ايتۋعا تيٸس دٷنيە – تٷرٸك اسحاناسىنىڭ بايلىعى. بەس كٷن بويى بٸر تاماقتى ەكٸنشٸ رەت جەمەدٸك. ەر اس ٸشكەن سايىن دەمٸ تٸل ٷيٸرەر ۇلتتىق تاعامنىڭ تٷر-تٷرٸمەن تانىستىق. مەيرامحانا قوجايىنىنىڭ ٶزٸ قاسىڭىزعا كەلٸپ, ەلگٸ تاعامنىڭ تاريحىن تانىستىرعاندا, دەمٸن كٶرگەنشە تاعاتىڭ تاۋسىلاتىنى راس.
ال يوزگات, كىرشەھير قالالارىنىڭ مەرلەرٸ ارنايى بٸزبەن كەزدەسٸپ, ٶز قالاسىنان نە ۇناپ, نە ۇناماعانىن, قالانى دامىتۋعا قاتىستى ۇسىنىستارىمىزدى ارنايى جازىپ العانى بۇل ساياحاتتاعى ەڭ جىلى سەت ەدٸ. “داميمىن دەگەن مەملەكەتتٸڭ مەملەكەتتٸك قىزمەتكەرلەرٸ وسىلاي جۇمىس ٸستەيدٸ ەكەن عوي” دەدٸم ٸشٸمنەن.
نۇربولات جاڭابەرگەن, ايبىن قۇسانبەكوۆ
