Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynyń Quryltaiy qarsańynda
Iá, Nesipbek Aituly bastap, búgingi ulttyq baspasózimizdiń betke ustarynyń biri derlik «Jas alash» qostap, «Qazaqstan Jazýshylar Odaǵynyń quryltaiy qarsańynda» degen aidarmen igilikti bir isti qolǵa alǵan eken. Onyń «Quryltai qarsańynda ortaǵa salar oi kóp» dep bastalýynyń ózi búgingi qazaq ádebietine qolynan kelgenshe azdy-kópti úles qossam deitin, onyń qazirgi jai-kúiine alańdaityn kim-kimdi de beijai qaldyrmasa kerek. Átteń, Nesipbektiń «Sóz tanityn kóz kerek» degen bul maqalasynan búgingi qazaq ádebietiniń, onyń qara shańyraǵy Jazýshylar Odaǵynyń hal-ahýaly týraly syńar aýyz sóz tappaǵanymyz ǵana qiyn boldy. Onyń ornyna maqala búgingi poeziiamyzda qalai degende de óz orny bar aqyn Amanhan Álimulynyń óleńderindegi kemshilik ataýlyny qarjy politsiiasynyń jemqordyń jegen aqshasyn jipke tizgenindei túgendep-aq shyǵypty.
Shyndyǵyna kelsek, ekiniń biri ózi oqymasa da birinen-biri estip alyp danyshpan, kóregen, uly aqyn, bas aqyn atap júrgenderdiń ár óleńinen izdegen adam nebir kemshilikti de, ersilikti de op-ońai-aq taýyp alady. Jer betinde altyn atty asyl tastyń ózi 100 paiyz taza kúiinde kezdespeitini siiaqty, óleń shirkinniń de jaqsysy, ortaqoly (ortańqol emes!), nashary bolady. Biraq áńgimesin «Jazýshylar Quryltaiy qarsańynda ortaǵa solar oi kóp» dep bastaǵan Nesipbek shynynda da ordaly oi, biik parasattyń iesi bolsa, bul jerde bir adamnyń óleńindegi olqylyqtardy tizip berýmen shektelip qalmas edi. Amal ne ózi sońynan qalmai júrip ázer alǵan aty-jóniniń astynda Memsyilyq laýreaty degen ataq ilese júretin bul aqynymyzdyń ádebiet, ásirese poeziiaǵa qatysty oi-órisiniń shama-sharqy soǵan ǵana jetipti. Áitpese, búgingi ádebiettiń, onyń ishinde poeziianyń kún tártibine qoiar problemalary az ba edi? Baiaǵyda A. Chehov belletrist V. Tihonovqa jazǵan hatynda «Keiingiler bizdi Chehov ta, Tihonov ta, Korolenko da, Sheglov ta demeidi «sekseninshi jyldardaǵylar» nemese «HIH júzjyldyqtyń aqyryndaǵylar» dep ataityn bolady degen eken. Sol aitqandai, Nesipbek dos osy maqalasynda búgin aqyn-jazýshylar keiingi urpaqqa qandai poeziia qaldyryp bara jatqany, solardyń ishinde ártúrli júldeler men syilyqtar, ásirese, Memlekettik syilyq laýreaty degen ataq qalai berilip, ony kimder qandai ádis-tásildermen alyp júrgeni, tipti, sony Nesekeńniń ózi qalai alǵany týraly aitsa «Áp, bárekeldi! Naǵyz aqyn osylaisha Aqiqatty aitsa kerek edi» der edik qoi. Aqiqat demekshi, V. Daldiń Sózdigi boiynsha Aqiqat degenimiz adam aqyl-oiynyń igiligi. Qasietti islam dini Aqiqatty aitý adami qasiettiń eń biik shyńy dep baǵalaidy. Al ózin aqynmyn dep sanaityn adam ne jazsa da óz júregin, jan-dúniesin shyn tebirentken ómir qubylystarynyń tek Aqiqatyn, Rasyn, Shyndyǵyn aitýy– paryz. Amal ne, búgingi poeziiamyz lepirme jel sózdiń, jalań madaqtyń, ashylaý aitsaq jylpos, ataqqumar-óleńshilerdiń kúnkóris jemtigine ainaldy. Búgingi poeziiamyzdyń mundai kúige túsýine ásirese, óleńge degen eshqandai talap-talǵam eskerilmei, shyǵarmalar qatań súzgiden, muqiiat talqylaýdan ótkizilmei, tipti, bir kúnde 40-tan astam adamǵa berile salatyn «Alash» (ózi halyqaralyq dep atalady!) syilyǵy siiaqty syilyqtar men júldeler anaǵan da, mynaǵan da berile salýy da kesirin tigizip tur.Ádette, talant, daryn degen qasietten maqurym adamdar ataq-dańq, syilyq-júlde alý úshin jasalatyn qýlyq-sumdyqtyń, aila-sharǵynyń túr-túrine sheber keledi. Al osy kúni Memlekettik syilyq iegeri atanyp, el aralap kesh ótkizip, oblys ákimderinen qaltasyn qompaityp kólik minip shalqyp júrgen (atyn ata dese atap berýge de bolady!) 4-5 azamattyń ol ataqty alý úshin qandai aila-sharǵyǵa barǵanyn biletindikten solardy kórgen saiyn óz basym ári kúlkim keledi, ári baiǵustarǵa janym ashidy. Olardyń ishinde Elbasymyzǵa aty isi qazaqqa máshhúr aqsaqal Qasym Qaisenovty salyp ta, rakpen aýyramyn, dárigerler 5-6 ai ǵana ómiriń qaldy, raktan óldim ne, asylyp óldim ne báribir, eger osy joly (Ol osynyń aldynda keminde 5-6 ret laýreattyqqa talasyp ala-almaǵan edi) Memsyilyq laýreaty ataǵyn taǵy da ala-almasam asylyp ólemin dep jurtty shoshytyp alǵan da, t.b. bar. Solarǵa qarap, adam balasy, ásirese ózin aqynmyn dep esepteitin pende «laýreat» degen ataq úshin de ar-namysyn qurbandyqqa shalatyn boldy-aý dep kóńil shirkin qulazi jóneledi. Sosyn sol kóńili túspegirdi ornyna túsirý úshin
Jelep-jebep jatatyn
Namys – naǵyz pir-baba,
Sol namysty satatyn
Syilyq qurǵyr pul-ǵana,-dep ázil jazyp ózińdi-óziń jubatqan bolasyń. Nesipbek dos áldebireýlerdi Amanhandy qolpashtaýshy «klassikter» dep keketipti. Shyndyǵyna kelsek, álgindei qýlyq-sumdyqpen, araǵa aqsaqal salyp, ózinde joq raý aýrýyn salyp Memlekettik syilyq laýreaty atanyp júrgender ǵana ózderin «klassikpiz» dep jiyn-toilarda, as-sadaqada kósemsip sóilep turady, qatyn-balasymen, jegjat-juraǵatymen teledidar habarlaryna qatysady.
Al Quryltai qarsańynda ártúrli oi aitýǵa bastamashy bolyp otyrǵan Nesipbek Aituly qalai Memsyilyq laýreaty atandy deisiz be? Nesipbek dostyń Memlekettik syilyqqa usynǵan «dúnieleri» bir emes birneshe márte bul ataqqa laiyq emes bolyp, dodadan quralaqan qaitty. Árine, alǵan betinen qaitpaý janqiiarlyq, tabandylyq degen bar. Biraq sol kezderi óz basym Nesipbek kórsetken janqiiarlyqty-jankeshtilik, ólermendiktiń eń bir ozyq úlgisi eken dei jazdaǵanym bar. Olai deitinim, kúnderdiń kúni bolǵanda ol sol kezdegi «Jas Alash» gazetine ólgennen keiin biz de Memlekettik syilyq alarmyz dep eńiregende etegi tolǵan zarlama maqala jazdy.
Shaqyryp úmit alda san,
Laýreattyq jaily tókkende oi
Syilyqqumarlar árqashan
Jylaýmenen ótken ǵoi, – dep biz de qosyla jylai jazdadyq.
«Ońai kelgen baqytqa da jylai salǵan pendemin» dep bir aqyn aitqandai Nesipbek jylasa jylaǵany aiyp emeste shyǵar. Óitkeni, aqyn degenińiz emotsiianyń adamy ǵoi. Biraq onyń qazaq poeziiasynyń mańdaiyna bitken jaryq juldyzy, tuńǵiyq tereń oishyl aqyn áldeqashan baqilyq bolǵan Jumeken Nájimedenovke Memsyilyq laýreaty berilýine bailanysty álgindei zar-maqala jazǵany adam aitqysyz uiat boldy. Al myna maqalasynyń basynda ol Abai, Iliias, Maǵjan siiaqty aqyndarǵa «M.Maǵaýin men Tólender»-di qosyp Jumekendi umyt qaldyrady. Burynǵy aqyndyq shama-sharqy qandai bolǵanyn qaidam Nesipbektiń sol kezdegi de búgingi de jazǵan-syzǵandary jasandy uranǵa, lozýngilik pafosqa, naýqanshyldyqqa tolyp tasyp-tógilip jatady. Oǵan Memlekettik syilyq ápergen «dúniesi» de belgili bir adamnyń ata-babasynyń da atap aitsaq Naýryzbaidyń da erligin jyrlaýǵa búiregi buryp turǵanyn kózi ashyq adamǵa ańǵarý da asa qiyn emes. Osy jerde onyń Amanhan Álimdi synai kele «aqyn arzan sózge aldanbai, marjan sózden monshaq tizýi» kerek degen ǵibratyn ózi qalai qadirleitinine kóz tigińizshi:
Alaby Alataýdyń dúbirledi,
Ataǵy batyrlardyń dúrildedi
Dańqynan Sabalaq pen Naýryzbaidyń
Tizesi ata jaýdyń dirildedi.
Oiratty oiran salǵan Táńir atty,
Aqyry aidalada ańyratty
Atanyp «Ańyraqai» jerdiń aty
Qońyrsyp jurtyndaǵy kóńi jatty.
Óleńniń qalasa jylatyp, qalasa shattyqqa shomyldyratyn qudiretin túsinetin adam osyndaǵy «dúrildedi», «dúbirledi», «dirildedi», «Táńir atty», «ańyratty», «kóńi jatty» degen sý tatyǵan dámsizdikti aqyndyq, aqynnyń alpys eki tamyryn iitip aitylǵan Aqiqat sóz dei qoiar ma eken? Nemese
Jigitter sońyna ergen kókjal bári
Biliner ata kórip, oq jonǵany.
Aiqasqa asyǵady qany qainap,
Jońǵardyń janǵa batyp jondanǵany,-degen joldardy Nesipbekten ózge eshkim de «Arzan sózge aldanbai, marjan sózden monshaq terý» dei qoimas, sirá. Osyndai qarabaiyrlyqqa, osyndai qaradúrsindikke tunyp turǵan dúnie-symaq jazyp Memlekettik syilyq laýreaty ataný úshin qandai qoǵamda, qandai memlekette ómir ótkizý kerek dep oilaisyz? Mine, Nesipbek aqyn Jazýshylar Quryltaiy qarsańynda dep maqala jazǵanda búgingi ádebietimizge kesirin tigizip otyrǵan osyndai «barmaq basty, kóz qystylyq», «tamyr-tanystyq» siiaqty keselderdi, aqyndarǵa tán ar men jan tazalyǵyn tilge tiek etýi kerek edi ǵoi. Biraq ondailardy aitsa taiaqtyń bir ushy ózine tiip keterin bileme qaidam, Nesekeń bundai aýqymdy máselelerge at izin salýdan aýlaqtap ketipti.
Quryltai qarsańynda dep sóz bastaǵan aqyn adam búgingi poeziiamyzdyń taǵy bir úlken qasireti búgingi poeziiany bireýlerge, ne bir adamǵa tabyný, men jaǵympazdyq jailap alǵany týraly aitqany abzalyraq bolar edi. Ras, sonaý bir kezderi Leninge, Stalinge, kommýnistik partiiaǵa arnap «Altyn zań», «Kún kósem» dep óleń jazǵandar boldy. Biraq búgingi keibir óleńshilerimizdiń (olardy aqyn deýge aýyz barmaǵsyn osylai dediik) osy zamannyń qaltalylary men baishykeshterine arnaǵan óleńderimen salystyrǵanda ol óleńder Lenin men Stalinge jái rahmet aitý siiaqty kórinedi eken. Al Elbasymyzǵa arnalǵan shekten shyǵa aitylǵan keibir lepirtýler men kópirtýlerdi ol kisiniń ózi oqysa, jatyp kep ashýlanýy, tipti, «mynaǵan bergen Memsyilyqty qaityp alyńdar» deýi de múmkin shyǵar. Iá, «Ar-namysty satatyn syilyq qurǵyr pul ǵana» degenimizdei syilyq ataýlynyń adamdy qunyqtyryp jiberetin bir siqyry bar siiaqty. Jáne qazir Qazaqstanda ana jerde de, myna jerde de ótkizilip jatqan báige, júlde, festival ataýlydan qurqol qaitpaityn bir top bar. Solardyń biri osy Nesekeń desek, ol byltyrǵy «Rýh» atty báigeden de oza shaýyp shyqqannyń biri boldy. Onyń bul joly nebir qulager jyrdy qum qaptyryp báigi alǵan júirigi «Jańǵyrý jyry» dep atalady eken. Ony oqyp otyryp, «Qudai-ai, jer betinde eshqashan ádildik degen áljýaz baiǵus ornai qoimas desek te poeziia degen pákizat sulýdy bulaisha qorlap, zorlaýǵa bolmaidy ǵoi» dep kúńirene jazdadyq. Sol pákizat janrǵa ǵana tán sulýlyqtan, kórkemdikten, sheberlikten, shynaiylyqtan, sýretkerlikten, eń aqyrynda aqynǵa tán aq júrek aqiqatshyldyqtan jurdai, ne bir tarihi dálel-dáiegi joq sapyrmai sózden, aiqai-uiqaiǵa toly jalańash uran men madaq-maqtaýdan, aty aityp turǵandai qur jańǵyryq sózden turatyn poema dep atalatyn ishinde keiipkeri joq «poema» jeńimpaz atanǵanyn kórgende «e-e, tulpardan mástek ozǵan zaman týǵan eken ǵoi» degennen basqa amalymyz qalmady. Ras, bul dúnie-symaqtyń basynan bastap eń aqyryna sheiin Elbasynyń aty atalyp otyrady. Bul jerde Amanhannyń ár sózin jiliktep, borshalaǵan Nesipbekshilemei ol poema dep ataǵan bul jazý-syzýdy taldap shyǵý múmkin emes. Óitkeni, bul – basynan aiaǵyna sheiin tarihymyzǵa, táýelsizdigimizge bailanysty ótken zamandardyń «zobalańy», «bir qazaq bir qazaqtyń kórin qazǵany», «azattyq kindiginen jaratylǵan jańa zaman» «taǵdyrdyń qatýlansa qas-qabaǵy, qara bultyn aspan áli úiirýi ábden múmkin» degen siiaqty jattandy da jalań uran men sýdyraǵan sózderdiń, óitpeiik te búitpeiik deitin arzan aqyl-keńesterdiń jiyntyǵy ǵana. Iaǵni, poemaǵa qyryq qainasa da sorpasy qosylmaityn. Munda
Shattyǵym nurǵa bólep shańyraqty
Kóńildiń kók aspanyn jadyratty,,-dep, odan jalmajan
Asqaqtap Báiteregim odan saiyn
Jaiqalyp japyraǵyn jamyratty nemese
«Armannyń kóppen birge astym belin, Berekem-ortamdaǵy tas dińgegim», «Balasy ákesinen týǵan asa, Biikke arman bolmas tý qadasa» degen siiaqty qitardyń kózderindei biri-qyrǵa, biri-Syrǵa qarap turǵan, bir-birine esh qatysy joq, uiqasqa qurylǵan sózderdiǵń jiyntyǵy ǵana. Búgingi qazaq poeziiasynyń qadirin ketiretin mundai qunsyz dúnie jazǵyshtar keiingi jyldary óte kóbeiip ketkenimen turmai, sol dúnieleriniń ishine oryndy-orynsyz Elbasynyń esimin tyqpalaityn pasyq ádet taýyp aldy. Búgin bizdiń osy máselelerdi qozǵaýymyzǵa jol ashyp bergen Nesipbek myrza solardyń aldynda sar jelip kele jatqandardyń biri ekenin buryn da baiqaitynbyz. Al ol «poema» dep ataǵan myna urannamany oqyǵanda sol oiymyz dup-durys ekenine kózimiz jete túskendei boldyq. Nesipbek Aituly osy dúniesin «Elbasy baǵdarymdy aiqyndady, tórt bólip tún uiqysyn tań atyrǵan», «Boljaǵan Elbasymyz bolashaqty, Bekerge jańartqan joq astanany», «Elbasy kemeńgerlik oiyn aitty, Kúńgirtte qolyńa sham ustatqandai», «Saqta dep Elbasymyz eldigińdi, Qulaqqa quiyp otyr kúnde osyny», « Elbasy jónge salyp, ái, demese, Qaitady jatqa ketken qaidan ese?», «Elbasy silkinbese tosyn búgin, Jurtym-aý jiǵyzady esińdi kim?» degen siiaqty ózi aitqandai «marjan sózden tizgen monshaqtarmen» órnektep kelip ony 18 million halyqqa qarap
Biikten usham deseń alǵa, sirá,
Qam jasa qanatyńnyń talmasyna,
Qyrandai dúr silkinip qaita túlep,
Serik bol samǵaǵanda Elbasyǵa dep aiaqtaǵanyn kórgende qandai oiǵa kettiń deisiz be? Birinshiden, eń aqyrǵy qos jolda dúr silkin, qaita túlep, dep kimge aityp otyr, halyqqa ma, álde Elbasyǵa ma? Eger halyqqa qaratyp aitsa samǵaǵanda Elbasyǵa serik bol degeni nesi? Aý, ózi dúr silkinip, ózi qaita túlep, ózi samǵan bara jatqan 18 million halyqqa bir adamǵa, iaǵni, Elbasyǵa ǵana serik bolamyz dese, sonyń ainalasynda topyrlap turyp qalmai ma? Al Elbasy ǵana samǵap bara jatsa she? Oǵan sonshama qaraqurym halyq qosyla samǵap usha ala ma? Nesipbektiń óleńderinde qashan kórseń, bir jol qyrǵa, bir jol Syrǵa qarap, birine-biri teris ainalyp turatyny nesi deimiz, ishtei. Ekinshiden, eger dál osy Nesipbekke uqsaǵan bireý Reseiden tabylyp, Pýtin-prezidentke arnap osyndai óleń ne poema jazsa, búkil Reseige, masqara bolar edi. Ony tipti, sol Pýtinniń ózi-aq ne isterin Qudai biledi. Al Amerikadan osyndai bir óleńshi shyǵyp Trampqa arnap poema túgil bir-eki shýmaq maqtaý óleń jazsa onyń kúni ne bolar edi degen oi taǵy da mazamyzdy shuqidy. Iá, ar-namysynan, uiaty men imanynan airylmaǵan jáne ózin aqynmyn dep esepteitin adam Aqyndyq eshqandai syilyqpen, ólip-talyp, jylap-eńirep nemese aqsaqal salyp alǵan laýreattyqpen ólshenbeitinin, aqyndyq degenimiz – ar tazalyǵy, jan tazalyǵy ekenin, namysyńdy, adamdyq qadir-qasietińdi eshqandai syilyqqa, eshqandai júldege, satýdan aýlaq bolý ekenin bilýi kerek. Jazýshylar Quryltaiy aldynda bizdiń aitpaq oiymyz osy. Artyq ketken jerimiz bolsa keshirińiz, qalamger qaýym.
Myrzan KENJEBAI, aqyn,
QR Mádeniet qairatkeri
