Mańǵystaý oblysynyń energetikalyq, kólik-logistikalyq jáne týristik áleýeti zor. Aimaq Qazaqstandy jahandyq jáne óńirlik naryqtarmen bailanystyratyn asa mańyzdy tranzit toraby bolyp sanalady. Sondai-aq óńir ulttyq ekonomikanyń damýyna da eleýli úles qosyp otyr. Biylǵy jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda aimaq jeti ekonomikalyq kórsetkish boiynsha oń ósim kórsetti. Mańǵystaý oblysynyń damýy men negizgi máseleleri týraly oblys ákimi Serikbai Trumov Rrimeminister.kz-ke bergen suhbatynda aityp berdi, dep habarlaidy "Ult aqparat".
- Suhbatty búgingi kúnniń ózekti máselesinen bastasaq. Biyl buryn-sońdy bolmaǵan qýańshylyqqa bailanysty tórt túlikti jem-shóppen qamtamasyz etý qiyndap otyr. Ásirese, Mańǵystaý jáne Qyzylorda oblystarynda jaǵdai kúrdeli. Úkimettiń keńeitilgen otyrysynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev osy máselege qatysty birqatar tapsyrma bergen bolatyn. Jaǵdaidy turaqtandyrý boiynsha qandai jumystar júrgizilip jatyr?
- Sońǵy 1-2 jyldan beri jańbyrdyń az bolýyna bailanysty óńirimizde qýańshylyq, qazir qiynshylyqtar bolyp otyr. Bul másele týyndaǵannan beri biz kórshi oblystarmen memorandýmǵa otyryp, ol jerden jem-shóp tasý máselesi boiynsha jumystardy bastadyq. Aýyl sharýashylyǵy ministrligimen árdaiym birlese jumys jasap otyrmyz. Birinshiden, jergilikti biýdjetten tiisti qarajat bólip, «Kaspii» ÁKK arqyly ortalyqtan ministrliktiń bólýimen óńirge arpa, jem ákelip, úlestirip jatyrmyz. Onyń negizgi kólemi 1 200 tonnaǵa jýyq. Onyń qazir 600 tonnadan astamyn ákelip halyqqa berdik. Osy sońǵy 500 tonnaǵa jýyǵy búginde kelip, arnaiy operatorlar arqyly aýdandarǵa bólip berip, taratyp jatyrmyz. Sonymen qosa, Aqtóbe oblysynyń birneshe aýdandarymen bizdiń aýdandardyń arasynda arnaiy memorandým jasaldy. Ondaǵy maqsat – sol jerdegi shabylǵan shópti bizdiń óńirge jetkizý bolatyn. Buǵan da tiisti operatorlar belgilendi. Sol jerdegi shóp aýdandarǵa ákelinip, satylyp jatyr. Negizgi bir másele, baǵa aiyrmashylyǵynda bolyp tur. Ony qoljetimdi baǵaǵa jetkizý baǵytynda tiisti jumystar jasalyp jatyr. Onyń ishinde ózimizdiń óndiristik mekemeler de janar-jaǵar maimen kómektesý baǵytynda ózderiniń qolǵabystaryn tigizip jatyr. Ózderińiz buqaralyq aqparat quraldarynan, áleýmettik jelilerden de kórip jatsyzdar, erikti azamattar osy óńirdegi tórt túlik maldyń basyn aman alyp qalý úshin ózderiniń de kómekterin sozyp jatyr. Men osy búgingi suhbatty paidalana otyryp, sol azamattarǵa eldiń atynan, ózimniń atymnan alǵys aitqym keledi. Túrkistan oblysynan bizge birneshe vagon tegin shóp kelip jatyr. Ony da aýdan, qalalarda arnaiy shtab quryp, erikti azamattar ózderi halyqqa jetkizip berýde. Aqtóbe oblysynan da keibir kásipkerler ózderiniń shópterin osy óńirdegi azamattarǵa jetkizip berý maqsatynda úlesterin qosty. «Qazaqstan temir joly» kompaniiasy erikti azamattar daiyndaǵan shópterdi vagonmen tegin jetkizip berip jatyr. Bunyń ózi bizdiń óńirdegi qalyptasqan jaǵdaiǵa bailanysty ózderiniń qosyp jatqan úlesi. Osy úshin de Mańǵystaý jurtshylyǵynyń atynan osy azamattarǵa, Túrkistan oblysyna, Aqtóbe oblysyna, «Qazaqstan temir joly» kompaniiasyna zor alǵysymyzdy bildiremin. Osyǵan bastama bolyp júrgen Qurmet siiaqty kómek qolyn sozyp jatqan azamattarǵa eldiń atynan rahmetimdi aitqym keledi. Árine, memlekettiń qoldaýynsyz másele tolyq sheshilmeidi. Sebebi, bizdiń óńirimizdiń óziniń tabiǵi ereksheligi bar jáne ortalyqtan sál shalǵai jatyrmyz. Aityp ótkenimdei, baǵaǵa qatysty biraz aiyrmashylyq bar. Sondyqtan Úkimettiń rezervtik qorynan buǵan deiin 1,9 mlrd teńge kóleminde qarajat bólindi. Bul - qarajat árbir sharýa qojalyǵyna óziniń analyq mal basyna bailanysty beriletin qarajat. Bul qarajatty bólip berý úshin biz árbir aýdanda, aýylda arnaiy komissiia qurdyq. Ol komissiia árbir sharýa qojalyǵyndaǵy, árbir úidegi mal basyn sanap, sony aktileidi, sol aktige sáikes biz tiisti qarajatty árbir azamatqa úlestiretin bolamyz. Bul jumys mine, qazir bastalyp ketti. Sonymen qosa, keshe óńirimizge Úkimet basshysy Asqar Uzaqbaiuly keldi. Eldegi qalyptasqan jaǵdaiǵa, aýyl sharýashylyǵynyń jaǵdaiyna bailanysty jiyn ótti. Soǵan sáikes, Úkimetten kómek qajet ekenin aityp, aldaǵy qys maýsymyna jem-shóp qoryn jasaqtaý úshin kómek suradyq. Úkimet basshysynyń tarapynan tiisti ministrlikterge tapsyrma berildi. Aldymyzdaǵy qys maýsymyna jem-shóp daiyndaý úshin tiisti qarajat bólinetin boldy. Bul qarajatqa Aqtóbe, Batys Qazaqstan, Qostanai oblystarynan shópti tasyp jetkizip, jem alýymyz kerek. Bul - óńirdegi aýyl sharýashylyǵynda qalyptasqan qiyn jaǵdaiǵa bailanysty uiymdastyrylyp jatqan jumystar.
- Qurǵaqshylyq, janar-jaǵar mai baǵasynyń ósýi siiaqty faktorlar sáikesinshe aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń baǵasyn arttyrady. Baǵanyń ósýin tejeý jáne azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý boiynsha óńirde qandai sharalar júzege asyrylýda?
- Árine, bul da bir úlken áleýmettik másele. Ózderińiz bilesizder, memleket tarapynan 19 áleýmettik mańyzy bar azyq-túliktiń baǵasyn ustap turý jóninde bizge arnaiy tapsyrma bar. Osy tapsyrmaǵa sáikes kúndelikti jumys júrgizilýde. Birinshiden, osy 19 áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik túriniń qoryn jinaqtaý boiynsha osy ýaqytqa deiin jergilikti biýdjetten 1,6 mlrd teńge kóleminde qarajat bóldik. Bul qarajatqa ortalyqtan, ishki oblystardan 19 áleýmettik mańyzy bar azyq-túlikti satyp alamyz. Ony qoimalarda saqtap, qajet bolǵan kezde dúkenderge úlestirip, baǵany birqalypty ustap turý jumystaryn úilestiremiz. Sonymen birge kásipkerlermen jasalǵan, negizgi áleýmettik mańyzy bar taýarlardyń baǵasyn ustap turý boiynsha memorandýmdar bar. Senbi, jeksenbi kúnderi arnaiy jármeńke uiymdastyrylady. Mundaida saýda oryndarynan beriletin oryndardyń bári tegin bolady. Sondyqtan azyq-túliktiń baǵasyn ustap turý úshin osyndai jumystar atqarylýda. Árbir úlken sýpermarketterde arnaiy áleýmettik burysh jasaqtadyq. Sol sýpermarket ielerimen, dúken ielerimen osy buryshtardaǵy áleýmettik azyq-túliktiń baǵasyn birqalypty ustap turý, iaǵni, tiisti deńgeiden asyrmaý jóninde kelisimderimiz bar. Bizdiń óńirdegi azyq-túliktiń, baqsha ónimderiniń básekelestigin ustap turý úshin Iran, Ázerbaijan baǵytynan sý jolymen keletin taýarlardyń baǵasy birkelki, bul baǵany ustap turýǵa da óziniń septigin tigizedi. Sondyqtan negizgi áleýmettik azyq-túliktiń baǵasyn ustap turý úshin osyndai kezeń-kezeńmen birneshe baǵyttaǵy jumystar uiymdastyrylýda. Jalpy, óńirimizde ónim óndirgende ǵana baǵany tolyq ustap turýǵa qol jetkizýge bolady. Osy baǵytta jylyjailardyń kólemin arttyrý boiynsha ár aýdannyń aldyna jospar qoiyp, biraz jumys atqaryp jatyrmyz. Iaǵni, jylyjai kólemin jylyna 7 ga jýyq ulǵaitamyz dep jospar qoidyq. Bul jumys jalǵastyrylady. Sonymen qosa, jaqynda jylyna 5 myń tonna qus etin shyǵaratyn fabrika iske qosyldy. Ol da bizdiń ishki ónimdi kóbeitýge, baǵany qalypty ustap turýǵa óziniń septigin tigizedi.
- Aýyz sýmen qamtamasyz etý máselesine toqtalsaq. Oblystyń damý qarqynyna sáikes tushy sýǵa suranystyń da artqany belgili. Sý tapshylyǵyn boldyrmaý, óńirdi tolyq tushy sýmen qamtamasyz etý boiynsha atqarylyp jatqan jobalar bar ma?
- Óńirde sýǵa da qatysty másele bar. Biz jalpy kúni búgin tutynyp otyrǵan sý kólemi mynadai: Astrahan-Mańǵyshlaq baǵytyndaǵy sý qubyry arqyly táýligine 64 myń tekshe metr sý alamyz jáne bizde «MAEK-Qazatomónerkásip» mekemesi bar. Osy mekeme kúnine 52 myń tekshe metr sý shyǵarady. Sonymen qatar, kommýnaldyq menshigimizde «Kaspii» sý tushytý zaýyty» bar, ol 20 myń tekshe metr kóleminde sý shyǵarady. Jáne jer asty sý kózderin paidalanamyz, olardyń kólemi ondai kóp emes, 12 myń tekshe metrdei. Barlyǵy, kúni búgin tutynyp otyrǵan sý kólemi táýligine 140-150 myń tekshe metrdi quraidy. Jaz mezgilderinde bizde 40-50 myń tekshe metrdei sý kólemi jetispeidi. Iaǵni, jazda sý tapshylyǵy bar, jazda sýdy tutyný kóbeiedi, jer úilerde turatyn azamattardyń shaǵyn baqshalary bar. Osyǵan sáikes, sý kózderiniń kólemin arttyrý, basqa da sý kózderin paidalaný baǵytynda bes jyldyq óńirlik baǵdarlama jasaldy, arnaiy bólim ashyldy. Osy baǵdarlamaǵa sáikes, birneshe joba qolǵa alyndy. Atap aitqanda, Kendirli demalys aimaǵynyń qasynan 50 myń tekshe metr teńiz sýyn tushylandyratyn zaýyt salý jobasy qolǵa alyndy. Qazir onyń tehnikalyq-ekonomikalyq negizdemesi jasalyp bitti. «Qazmunaigaz» kompaniiasy osy jobanyń qurylysyn ári qarai jalǵastyrý boiynsha tiisti jumystardy atqaryp jatyr. Odan keiin «Kaspii» sý tushytý zaýytynyń» kólemin taǵy 40 myń tekshe metrge deiin jetkizý boiynsha joba jasalyp bitti, qazir merdigeri anyqtalyp, qurylysyn bastap kettik. Bul jobaǵa respýblikalyq biýdjetten qarajat bólinip jatyr, biz bul jobany jyldyń aiaǵyna deiin tolyǵymen aiaqtaý úshin barlyq kúshimizdi salyp jatyrmyz. Sebebi, kelesi jyly da sý tapshylyǵy bolady, osy tapshylyqty sheshý maqsatymyz bar. Budan basqa, «Qarajambas» ken ornynda 17 myń tekshe metr sýdy tushylandyratyn zaýyt salynyp jatyr. Ol zaýyttyń qurylysy aiaqtalǵan soń, ondaǵy sý kólemin turǵyndarǵa berý jóninde kelisimge kelemiz. Sonymen qosa, Munaily aýdanynda, qasymyzdaǵy Túpqaraǵan aýdanynyń Aqshuqyr, Saiyn eldi mekenderinde jaz mezgilderinde sý tapshylyǵy bolady. Soǵan sáikes biz jergilikti biýdjetten arnaiy qarajat bólip, shaǵyn sý tushylandyratyn qondyrǵylardy qoiyp jatyrmyz. 3 myń tekshe metr sýdy tushytatyn qondyrǵyny Munaily aýdanyna qoidyq. Qazir Aqshuqyrdaǵy burynǵy teńiz jaǵalaýyndaǵy jerasty qudyqtarynyń sýyn tushylandyryp, turǵyndarǵa jetkizý maqsatynda jumystar atqarylýda. Bul alda sý tapshylyǵyn tolyq joiý boiynsha jasalyp jatqan jobalar. Qazir «MAEK-Qazatomónerkásip» JShS bazasynda taǵy 24 myń tekshe metr teńiz sýyn tushylandyrý jobasy jasalyp jatyr. Bulardyń barlyǵyn joba bitken boida respýblikalyq biýdjetten nemese osy jerdegi jer qoinaýyn paidalanýshy kásiporyndardyń qarajaty esebinen bul jumystardyń barlyǵyn atqaratyn bolamyz. Bul jumys toqtamaidy, biz kúndelikti tiisti baǵdarlamamyzǵa sáikes Jol kartasyn jasap, jumysty kúndelikti júrgizip otyrmyz.
- Endigi másele – vaktsinalaý. Eń tómen kórsetkish Mańǵystaý oblysynda tirkelip otyr - (14-shildedegi málimet boiynsha) nebári 23,6%. Jaqynda ótken QR aýmaǵynda KVI taralýyna jol bermeý jónindegi VAK otyrysynda Premer-Ministr vaktsinalaý qarqynyn ulǵaitýdy tapsyrdy. Máseleni sheshý úshin qandai sharalar qolǵa alyndy?
- Jalpy óńirdiń meditsinalyq jabdyqtarmen qamtylý, meditsina mamandaryn qoldaý deńgeii qandai? Indettiń aldyn alý, indetpen kúresý, ony toqtatý maqsatynda birden bir atqarylatyn jumys negizinen – ekpe salý. Biz birneshe arnaiy toptar shyǵaryp, nasihattap, túsindirý jumystaryn kúndelikti júrgizip jatyrmyz. Árine, másele bar. Keibir ujymdarda vaktsinalaýǵa qarsy shyǵyp jatqan adamdar bar. Degenmen kúnine myńnan astam adam ekpe alýda. Munyń ekinshi bir baǵyty azamattardy yntalandyrý maqsatynda lotereia oiyndaryn uiymdastyrý, tipti, páter oinatýdy da oilastyryp otyrmyz. Jaqynda ǵana Densaýlyq saqtaý ministrliginen arnaiy top keldi. Bizdiń epidemiologtarmen birge halyqqa, ujymdarǵa vaktsina alýdyń óte qajet ekenin, indetten bizdi qutqaratyn da, bizdiń densaýlyǵymyzdy saqtaityn da osy ekpe ekenin elge jetkizý, aitý, túsindirý, nasihattaý jumystaryn júrgizdi. Bizdiń osy salada qyzmet jasaityn bilikti mamandarymyz bul jumysty ári qarai jalǵastyra beredi. Densaýlyq saqtaý salasynyń meditsinalyq qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etilýine, densaýlyq saqtaý nysandarynyń jumysyna qatysty ótken jyldan beri biraz jumystar atqaryldy. Arnaiy modýldik infektsiialyq aýrýhana salyndy, qazir halyqqa qyzmet etip tur. Respýblikalyq biýdjetten, jergilikti biýdjetten jáne kóptegen osy jerde qyzmet etip júrgen kompaniialardyń kómegimen indetpen kúresý jumystardy úilestirý úshin biraz meditsinalyq qural-jabdyq alyndy. Mysaly, bizdiń aýdandarymyzdyń barlyǵynda kompiýterlik tomograftar, rentgen apparattary, ÓJJ apparattary, ottegi kontsentratorlary siiaqty indetpen kúresý úshin meditsinalyq kómek kórsetý baǵytynda birqatar meditsinalyq qural-jabdyq alyndy. Meditsinalyq nysandarymyzǵa qatysty. Biz indetpen kúresýdiń aldynda biraz daiyndyq jumystaryn jasadyq, birneshe oryn belgiledik. Iaǵni, aldymyzda qandai da bir qiyndyq týyndaityn bolsa, bizdiń tolyq daiyndyǵymyz bar. Kóbine-kóp týyndaityn másele – densaýlyq saqtaý salasyndaǵy kadrlar máselesi. Osyǵan sáikes jyl saiyn jergilikti biýdjetten grant bólý úshin qarajat bólemiz. Jylyna 60-qa jýyq mamanǵa grant bólemiz. Bizge jylyna grant alyp, oqý bitirgen 60-70 maman keledi. Kelgen mamandardy pátermen qamtamasyz etý boiynsha ótken jyly tiisti qarajat bólinip, Jańaózen qalasynda biraz jumystar atqaryldy. 30-ǵa jýyq páter alyp, kelgen mamandardy pátermen qamtamasyz ettik. Al aýyldyq eldi mekenderde «Diplommen – aýylǵa» baǵdarlamasy jumys isteidi, memlekettiń tiisti qoldaýy bar. Aýyldyq eldi mekenderge keletin dárigerlerdiń máseleleri tolyq sheshilip otyr. Meditsina salasynda aldaǵy ýaqytta eki úlken joba júzege asyrylady: bireýi – Munaily aýdanynda 150 oryndyq ortalyq aýrýhana salý, qazir konkýrs ótip, merdigerdi anyqtap jatyrmyz, ekinshisi – Aqtaý qalasynda MJÁ boiynsha qalalyq deńgeidegi úlken aýrýhanany salý, oǵan arnaiy jer bólinip, daiyndyq jumystary júrgizilip jatyr.
- Mańǵystaý oblysynda munai men gaz qory jetkilikti, óńir ekonomikasynyń negizin de osy munai-gaz sektory quraidy. Oblysta shamamen 600-ge jýyq ónerkásiptik kásiporyn tirkelgen. Degenmen, sheshimin tappaǵan máseleler de joq emes. Osy salanyń búgingi ahýalyna toqtalyp ótseńiz?
-Mańǵystaýdyń negizgi ekonomikasy, óndirisiniń 70-80%-y negizinen munai salasyna bailanysty. Óńirdiń ekonomikalyq damýynda da munaigaz salasy kósh basynda tur. Bizde «Qazmunaigaz» AQ qarasty «Ózenmunaigaz», «Mańǵystaýmunaigaz», «Qarajambasmunaigaz» tárizdi birneshe úlken-úlken kompaniialar jumys isteidi. Osy salada 50 myńǵa jýyq adam jumys isteidi. Munaigaz salasynda ótken jyly jyl basynda munai baǵasynyń turaqsyz bolýy, tómendep ketýine bailanysty, odan keiin pandemiiaǵa bailanysty, odan keiin munai baǵasyn qalyptastyrý, ustap turý úshin OPEK+ shekteýlerine bailanysty qiyndyqtar boldy. Ol qiyndyqtar negizinen munaigaz salasyna qyzmet kórsetetin kompaniialar úshin birshama aýyr soqqy boldy. Ol jerlerde jumysshylardyń jumysynyń toqtap qalýyna, olardyń aqysyz demalysqa shyǵýyna t.b. jaǵdailarǵa ákeldi. Osy jyldyń basynan bastap munaigaz salasynda baǵa biraz durystaldy. Qazir óndiristegi jumystar qalypty júrip jatyr. Biraq, «Ózenmunaigaz»-ǵa qatysty birneshe mekeme Ózendegi jumysshylardyń eńbekaqysy tómen bolýyna bailanysty jalaqyny kóterý, osy Ózen ken ornynda jumys isteitin negizgi mekemelerdiń tabys deńgeiine deiin jetkizý jóninde talaptaryn qoiyp jatyr. Árine, bul jerde tiisti zańnyń, jekemenshik mekemelerdiń, arnaiy satyp alý zańdylyqtaryna bailanysty jumystardyń bar ekenin eskerý kerek. Osyǵan bailanysty túsindirý jumystary júrgizilip jatyr. Keibir mekemelermen jumys berýshiler men jumysshylardyń arasynda jasalǵan eńbek kelisimshartyna bailanysty jumystar atqarylyp jatyr. Negizgi jumys berýshi – «Ózenmunaigaz» kompaniiasy osy saladaǵy merdigerlerine bailanysty jalpylama keshendik jospar boiynsha anyqtaý jumystaryn júrgizýde. Bul máseleni biz «Qazmunaigaz» AQ-men birlese otyryp kezeń-kezeńimen, jumysshylarǵa habarlai otyryp, arnaiy komissiia arqyly tolyǵymen sheshý joldaryn qarastyryp jatyrmyz. Elimizdiń Eńbek kodeksine engizilgen ózgeristerge bailanysty, iaǵni birneshe aýtstaffing kompaniiada jumys jasaityn azamattardyń eńbekaqysyn negizgi jumys berýshi kompaniialarda jumys jasaityn azamattardyń eńbekaqysymen teńestirý jónindegi zańǵa sáikes ótken jyldary óndiristik mekemelerdiń aýtstaffing kompaniialarynda biraz ózgerister boldy. Bul baǵytta da «Qazmunaigaz» AQ-men birlesken jumystar atqardyq. Birneshe kompaniiada jalaqyny bir deńgeige keltirý boiynsha jumystar jasaldy. Tiisti zań talaptaryna sáikes bul jumystar ári qarai jalǵastyryla beredi.
- Prezident óńirlerdiń ákimderine shaǵyn jáne orta biznesti qoldaýdy jeke baqylaýǵa alýdy tapsyrdy. Mańǵystaý oblysynda pandemiia kezinde ShOB sýbektilerine qandai qoldaý sharalary kórsetilip jatyr?
- Pandemiia kezinde birinshi kezekte zardap shekken shaǵyn jáne orta bizneste júrgen kásipkerler boldy. Biraz shekteýler, karantindik talaptar qoiyldy. Soǵan sáikes osy saladaǵy keibir kásipkerlerdiń jumysy toqtap qaldy nemese jumysynyń biraz ýaqytqa deiin toqtata turý boiynsha biraz qiyndyqtar týyndady. Bizdiń óńirde qazir jalpy 53 myńnan astam ShOB sýbektisi (kásiporyndar, azamattar) bar. Memlekettik qoldaýlar kóp kórsetilýde, «Biznestiń jol kartasy», «Eńbek» baǵdarlamasyna sáikes shaǵyn nesieler beriledi. Pandemiia kezinde zardap shekken ShOB-qa Úkimettiń arnaiy shyǵarǵan sheshimderine sáikes salyqtardan bosatý, onyń ishinde tek bir salyq emes, birneshe salyqtan – múlik salyǵy, jer salyǵy, tabys salyǵy tárizdi salyqtardan bosatý jóninde sheshimder qabyldandy. Bul jumystardy «Atameken» UKP-men birige otyryp atqardyq. Óńirdegi zardap shekken kásipkerlerdiń sanyn anyqtap, olarǵa memleketten bólinetin jeńildikterdiń barlyǵyn tanystyryp, árqaisysyna jetkizdik. Qazir pandemiia kezinde biz «Ashyq» qosymshasyn paidalanyp jumysyn jalǵastyryp otyrǵan kásipkerlerdi qoldaimyz jáne tiisti sanitarlyq talaptardy saqtaityn kásipkerlerdi árdaiym qoldaýǵa ázirmiz. Sebebi, olar – jumys oryndaryn quryp, tiisti salyqtaryn tólep otyrǵan kásipkerler. Sondyqtan biz olardy árdaiym qoldaýǵa mindettimiz.
- Oblysta halyqty jumyspen qamtý jáne tabysyn arttyrý qalai iske asyrylyp jatyr? Jańa jumys oryndaryn qurýǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamalar, investitsiialyq jobalar jáne jeke bastamalarǵa toqtalsańyz? Tabyssyz qalǵan azamattar men áleýmettik osal toptardaǵy azamattardy qoldaýdyń qandai sharalary qarastyrylǵan?
- Memlekettik arnaiy baǵdarlamalar bar, «Eńbek», jumyspen jappai qamtý baǵdarlamalary jáne kásipkerlikti damytý baǵytynda jumystar atqarylady. Bizge ótken jyly 1,2 mlrd teńge kóleminde qarajat bólindi. Biyl «Eńbek» baǵdarlamasymen 1,6 mlrd teńge kóleminde jáne «Atameken» UKP taǵy 1 mlrd teńge qarajat bólindi. Bul «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» arqyly bólingen qarajat. Atalǵan qarajat shaǵyn jáne orta kásipkerlikpen ainalysatyn kásipkerlerdi qoldaý baǵytynda jumsalady. Aldyn ala biz «Biznes bastaý» baǵdarlamasyna sáikes oqytamyz. Sol oqýdy aiaqtaǵannan keiin ǵana shaǵyn nesielermen qamtamasyz etemiz. Shaǵyn nesie kólemi ár túrli, mysaly, 4-6 mln teńgeden 12-18 mln teńgege deiin. «Eńbek» baǵdarlamasy arqyly aýyldyq jerlerdegi azamattarǵa da, qala turǵyndaryna da nesie beriledi. Sondai-aq biznesti qoldaýǵa arnalǵan «Biznestiń jol kartasy» baǵdarlamasy aiasynda da jeńildikti nesieler beriledi. Bul baǵdarlama boiynsha osy jyldyń ózinde 6 mlrd teńgeden astam qarajat bólinip, kásipkerlerge qoldaý kórsetilip jatyr. Atap aitsaq, infraqurylymdy jetkizýge, buryn alǵan nesielerin qaita qurylymdaýǵa jáne t. b. qatysty memlekettik qoldaýlar. Munyń barlyǵy jergilikti jerde shaǵyn jáne orta biznesti damytýǵa baǵyttalǵan qarajat. Sondai-aq biznesti jańadan bastaýshylarǵa, áleýmettik osal toptaǵy azamattardy qoldaý maqsatynda qarajat bólinýde. Bul turǵydan, memleketten granttar bar, osy baǵytta 200 mln teńgeden astam qarajat bólindi. Sol qarajatty halyqqa bólip jatyrmyz. Barlyq aýdandar men qalalarda tiisti baǵdarlamaǵa sáikes jumystar qolǵa alynǵan. Áleýmettik áljýaz toptardy memlekettik qoldaý sharalary da qarastyrylǵan. Olarǵa memleketten beriletin barlyq tólem ýaqytyly tólenýde.
- Biyl jyl basynan beri elimizde turǵyn úi baǵasy men qurylys materialdarynyń baǵasy óskeni baiqalady. Osy rette Mańǵystaý oblysynda baǵanyń josyqsyz ósýine jol bermeý úshin qandai jumystar atqarylyp jatyr?
- Biyl qurylys materialdarynyń baǵasy ósip ketti, sebebi, mysaly, temir, qurylysqa paidalanylatyn armatýra, tsement baǵalary ósti. Ministrlikpen birigip baǵany turaqtandyrý baǵytynda jumys jasap jatyrmyz. Qurylys materialdarynyń qymbattaýyna orai, satylyp jatqan turǵyn úilerdiń de baǵasy sharyqtady. Baspana baǵasynyń ósýiniń taǵy bir sebebi – zeinetaqy qoryndaǵy jinaqtyń bir bóligin alýǵa ruqsat berilýi. Qazir naryqta suranys bolǵan soń, turǵyn úige degen suranystyń artqanyna bailanysty baǵa da sáikesinshe ósti. Mysaly, Aqtaý qalasynda jylyna 700 myń sharshy metrge jýyq turǵyn úi salynady. Bul Almaty, Nur-Sultan qalalarynan keiingi úshinshi joǵary kórsetkish. Jalpy oblys boiynsha 1,2 mln sharshy metr turǵyn úi salynady. Baǵany turaqtandyrý jolynda ministrlikpen qatar, qurylys kompaniialary da óz usynystaryn berip jatyr. Bizdiń bir múmkindigimiz – negizgi inerttik materialdar, mysaly qiyrshyq tas, qum siiaqty materialdar ózimizdiń óńirde, Mańǵystaýda shyǵady. Olardyń baǵasynda asa ósim baiqalmaidy, biraq syrttan, Reseiden keletin qurylys materialdary qymbattaǵan. Osy rette, ministrlikpen birlesip qurylys materialdarynyń baǵasyn turaqtandyrý boiynsha jumystardy atqaratyn bolamyz.
-Úkimettiń keńeitilgen otyrysynda Memleket basshysy Q. Toqaev Úkimetke jol infraqurylymy men jol boiyndaǵy servis sapasy máselelerin erekshe baqylaýda ustaýdy tapsyrdy. Bul baǵytta birinshi jartyjyldyqta ne isteldi jáne ekinshi jartyjyldyqqa jospar qandai?
- Jalpy, jol qurylysyna bailanysty oblysymyzda óte jaqsy jumystar atqarylyp jatyr deýge tolyq negiz bar. Ótken jyly «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» aiasynda jáne «Aýyl – El besigi» memlekettik baǵdarlamasyna sáikes 240 shaqyrym jol qurylysy júrgizildi. Ótken jyly qiyndyqtarǵa bailanysty Memleket basshysy men Úkimettiń arnaiy tapsyrmasymen «Jumyspen qamtý jol kartasy» aiasynda 31 mlrd teńge kóleminde qarajat berildi. Soǵan sáikes birneshe jol qurylysy, negizinen, aýyldyq eldi mekenderdiń ishki jol qurylystary júrgizildi. Sondai-aq «Aýyl – El besigi» baǵdarlamasyna sáikes birneshe jol, atap aitqanda, Mańǵystaý oblysyndaǵy eldi mekender arasyndaǵy joldar tolyǵymen salynǵan. Onyń ishinde ótken jyly biz «Aqtaý-Jetibai», «Jetibai-Jańaózen» úlken magistarldyq I sanatty joldy tolyq aiaqtap shyqtyq. Bul da óńirdegi úlken jobalardyń biri. Osy jyldyń basynda bizge respýblikalyq biýdjetten 17 mlrd teńge kóleminde qarajat bólindi. Bul – áýejaidan Aqtaý qalasynda deiingi joldy qaita qurylymdaý jáne qaladan demalys aimaǵyna deiingi joldy rekonstrýktsiialaý, jáne «Aýyl – El besigi» baǵdarlamasy boiynsha aýyldyq eldi mekenderdiń ishki joldaryn salýǵa jumsalady. Atalǵan jumystar qazir bastalǵan. Áýejaidan Aqtaý qalasynda deiingi jol qurylysynyń 80 paiyzǵa jýyq aiaqtaldy. Qaladan jylyjaiǵa deiingi jol qurylysy da 80 paiyz aiaqtaldy. Aldaǵy ýaqytta «Jetibai-Quryq» tas jolyn rekonstrýktsiialaýǵa 11 mlrd teńge qarajat qarastyrý týraly jobany da memleket qoldady, jumysty bastap jatyrmyz. Búginde joba merdigeri anyqtaldy, jumys jalǵasyp jatyr, ony aldaǵy jyly tolyq aiaqtaýǵa tolyq múmkindigimiz bar. Buǵan qosa, «Aýyl – El besigi» baǵdarlamasyna bailanysty Saiyn eldi mekeninde, Fort-Shevchenko qalasynda, Munaily jáne Beineý aýdandarynda, Qaraqiia eldi mekeninde, Munaishy aýylynda jumystar bar. Bunyń barlyǵyn osy jyldyń 2 jartyjyldyǵynda tolyq aiaqtaý josparda bar. Eldi mekenderdiń arasyndaǵy joldardy negizinen salyp boldyq. Qyzan men Aqshymyraý aýyldarynan basqa eldi mekenderde jumystar aiaqtaldy. Osyǵan deiin 30 shaqyrymdai asfalt joldy jóndeýge qatysty konkýrs ótip, merdiger tańdalyp jatyr, respýblikalyq biýdjetten osy jumysty bastaýǵa tiisti qarajat bólindi. Osy joldy qossaq, bizdiń eldi mekenderimizdiń arasyndaǵy joldar tolyq aiaqtalady. Endi qalǵany – aýylishilik, úige deiingi joldardy salý. Olar da «Aýyl – El besigi» baǵdarlamasy aiasynda júzege asyrylady.
- Búgingi tańda óńirge tartylǵan investitsiialardyń basym bóligi týrizm salasyna tiesili. Kúni keshe Úkimet basshysy Asqar Mamin óńirge jumys sapary aiasynda týristik aimaqtardyń qurylys barysymen de tanysqan edi. Oblystyń kýrorttyq aimaqtary qalai damyp jatyr?
- Bizdiń eń úlken bailyǵymyz – Kaspii teńizi. Onyń jaǵalaýyndaǵy kýrorttyq aimaqtardy damytý boiynsha QR Tuńǵysh Prezidenti – Elbasy 2018 jyly Aqtaý qalasynda sammit ótken kezde Úkimetke bizdiń Kaspii teńizi jaǵalaýynda da respýblika turǵyndarynyń demalýyna jaǵdai jasaý týraly arnaiy tapsyrma bergen edi. Ótken jyly az ýaqyt ishinde Rixos qonaq úii salyndy. Oǵan 69 mlrd teńge kóleminde investitsiia tartyldy, birneshe jumys orny ashyldy. Jyl basynda ekinshi kezeńin bastadyq. 130 ga jerge kýrorttyq aimaqqa týrizm obektilerin salý boiynsha jumystar qolǵa alyndy. Osy ekinshi kezeń boiynsha alǵashqy jumystardy aiaqtap jatyrmyz. Búgin Rixos qonaq úii janynda taqyryptyq park iske qosyldy, respýblika turǵyndarynyń kelip demalýyna úlken jaǵdai jasaldy. Bul – Kaspii teńiziniń jaǵasyndaǵy oiyn alańdary, adamdardyń demalýyna múmkindik beretin úlken joba taqyryptyq parktiń qurylysy aiaqtaldy. Alda basqa da jobalarymyz bar, onyń ishinde týristerdi qabyldaityn 300 oryndyq qonaq úidiń salynýy, Bazis kompaniiasynyń salyp jatqan 100 oryndyq qonaq úi qurylysy bar. Jyl sońyna deiin taǵy birneshe nysandy iske qosamyz. Olar – teńiz jaǵasyna adamdardyń kelip demalýyna jaǵdai jasaityn týrizm nysandary. Osy jyldyń ózinde óńirge 200 mlrd teńgeden astam investitsiia tartylady. Birneshe jumys orny ashylady. Bizdiń esebimiz boiynsha, 1 600 adamǵa turaqty jumys orny ashylady. Sondyqtan Úkimettiń qoldaýymen osy týrizm obektilerin odan ári damytý úshin infraqurylymdy júrgizýge arnaiy qarajat bólinip jatyr. Jol salý, sýmen jabdyqtaý, elektr energiiasymen, gazben qamtamasyz etý boiynsha respýblikalyq biýdjetten qarajat qarastyryldy. Sarqyndy sýlardy alyp ketetin qubyrlardyń qurylysy bastaldy, oǵan respýblikalyq biýdjetten qarajat surap jatyrmyz. Qarajat berilse, jaǵajaidaǵy barlyq týrizm obektileriniń infraqurylymyn tolyq aiaqtap shyǵýǵa múmkindik bolady. Bul Mańǵystaý oblysynyń ekonomikasyna úlken serpin beretin halyqaralyq deńgeidegi týrizm obektileri. Shetelderden de týristerdi kóptep tartýǵa jol ashylady. Úkimettiń baqylaýymen qazir atqaryp jatqan jumystar óziniń jemisin beretinine senemiz.
- Sapar barysynda Premer-Ministr balyq sharýashylyǵyna arnalǵan investitsiialyq jobanyń qurylys alańyna bardy. Jobanyń ereksheligi nede? Óńirdiń balyq salasyn damytýda qandai jetistikterge jetýge múmkindik beredi?
- Balyq sharýashylyǵyn damytýǵa da bizge múmkindik beretin – qart Kaspii. Oblysymyzda 1 400 shaqyrymǵa jýyq Kaspii jaǵalaýy bar. Jyldyń basynda balyq sharýashylyǵyn damytý jóninde memlekettik úlken baǵdarlama qabyldandy. 2030 jylǵa deiin Mańǵystaý óńirinde 100 myń tonna balyq ósiretin sharýashylyqty iske qosýymyz kerek. Soǵan sáikes, investorlardyń usynysymen, Úkimet basshysynyń qatysýymen osy baǵytta «Injý marjan» jobasy qaraldy. Ondaǵy bizdiń usynysymyz – teńiz jaǵasynda tabiǵi ornalasqan oipań jerlerdi, iaǵni sordy paidalana otyryp, olardy sýmen toltyryp, sol jerlerde balyq ósirý jobasyn iske asyrý. Bul jobalardy investorlarmen birlesip qarap jatyrmyz. Jobalyq-smetalyq qujattama jasalýy kerek. Bizde Qarakól degen erekshe qorǵalǵan aimaq bar. Sonyń qasynan dál sondai kól jasaqtap, sol jerde balyq ósirý jobasyn iske asyrǵymyz keledi. Úkimet basshysy kelgende bul joba tanystyryldy, ári qarai ministrlikpen jáne investorlarmen birlese osy jobany qolǵa alamyz. Buǵan qosa, óńirde shaǵyn balyq sharýashylyǵymen ainalysatyn birneshe joba bar. Ministrlikpen birge Bólekbaev degen azamattyń qolǵa alǵan jobasymen tanystyq. Onda qurylys jumystary bastalyp ketti, osy jyldyń sońyna deiin alǵashqy balyq ósirý jumystary bastalady. Sondai-aq «Qazaq Bekire» mekemesi biraz jyldan beri qyzyl balyq ósirýmen ainalysady. Munda memlekettik qoldaý, balyq jemine beriletin sýbsidiia qarastyrylǵan. Degenmen de, jobany ári qarai keńeitkimiz keledi. Bul aldymyzda turǵan úlken jospar. Úkimet basshysyna taǵy bir joba tanystyryldy. Bul erkin ekonomikalyq aimaqta investor nemis tehnologiiasyn paidalana otyryp, balyq ósiretin jobasyn tanystyrdy. Bul jobany jermen qamtamasyz ettik, aldaǵy ýaqytta jobalyq-smetalyq qujattaryn jasaqtap, iske asyrýy tiis, ol bizdiń baqylaýymyzda bolady. Qajetti infraqurylymdy salýǵa biz kómek kórsetemiz. Balyq sharýashylyǵy boiynsha memlekettik baǵdarlama bar. Óńir teńiz jaǵasynda ornalasqandyqtan, bizde baiyrǵy kásibi balyqshylarymyz bar. Sondyqtan óńirde balyq sharýashylyǵy iske asady degen senim bar.
- Suhbatty 2021 jyldyń alǵashqy alty aiyndaǵy óńirdiń áleýmettik-ekonomikalyq damý kórsetkishterimen qorytyndylasaq. Birinshi jartyjyldyqtaǵy qandai nátijelerdi atap ótýge bolady?
- Jalpy, osy alty aidyń qorytyndysy boiynsha bizdiń negizgi ekonomikalyq kórsetkishterimiz jaqsy deńgeide boldy. Óńirde turǵyn úi qurylysy men týrizm nysandarynyń salynýyna bailanysty qurylys jumystary óte qarqyndy júrgizildi. Sonymen qosa, sońǵy kezde óńdeý ónerkásibine kóp kóńil bólip otyrmyz. Sebebi, óńdeý ónerkásibin damytýymyz kerek, shikizat óndirisimen shektelip qalmaýymyz kerek. Oǵan mineraldy tyńaitqyshtardy shyǵaratyn «QazAzot» kompaniiasy ónim kólemin arttyrý arqyly zor úlesin qosýda. «Qarapaiym zattar ekonomikasy» baǵdarlamasyna sáikes tiisti jeńildikti nesie bólý arqyly osy kompaniianyń múmkindikteri keńeitilýde. Aýyl sharýashylyǵynda ortalyq oblystarda egin egýde mineraldy tyńaitqyshtarǵa suranys óte joǵary. Sondyqtan atalmysh kompaniianyń jumysy qazir qarqyndy damyp keledi. Sonymen qatar bizde jol qurylysyna paidalanylatyn bitým shyǵaratyn «CASPI BITUM» úlken óndiris orny jumys isteidi. Qazir tehnikalyq-ekonomikalyq negizdemesin jasap, óndiris kólemin ulǵaitý boiynsha jumys atqarylýda. Aýyl sharýashylyǵynda jylyjailar kólemin ulǵaitýǵa, ónim óndirýge, qus fabrikalaryn iske qosýǵa biz úshin óte qajet óńdeý ónerkásibi retinde kóbirek kóńil bólip jatyrmyz. Olar óńir ekonomikasyn kóterýge birden bir úles qosatyn salalar. Biylǵy jyldyń alty aiynyń qorytyndysy boiynsha barlyq salalarda óńirde joǵary kórsetkishterge qol jetkizdik. Aldaǵy ýaqytta da osyndai kórsetkishterdi saqtap qalý boiynsha jumystar jalǵasady.
