ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ەنەرگەتيكالىق, كٶلٸك-لوگيستيكالىق جەنە تۋريستٸك ەلەۋەتٸ زور. ايماق قازاقستاندى جاھاندىق جەنە ٶڭٸرلٸك نارىقتارمەن بايلانىستىراتىن اسا ماڭىزدى ترانزيت تورابى بولىپ سانالادى. سونداي-اق ٶڭٸر ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا دا ەلەۋلٸ ٷلەس قوسىپ وتىر. بيىلعى جىلدىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا ايماق جەتٸ ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸش بويىنشا وڭ ٶسٸم كٶرسەتتٸ. ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ دامۋى مەن نەگٸزگٸ مەسەلەلەرٸ تۋرالى وبلىس ەكٸمٸ سەرٸكباي ترۇموۆ رrimeminister.kz-كە بەرگەن سۇحباتىندا ايتىپ بەردٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
- سۇحباتتى بٷگٸنگٸ كٷننٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸنەن باستاساق. بيىل بۇرىن-سوڭدى بولماعان قۋاڭشىلىققا بايلانىستى تٶرت تٷلٸكتٸ جەم-شٶپپەن قامتاماسىز ەتۋ قيىنداپ وتىر. ەسٸرەسە, ماڭعىستاۋ جەنە قىزىلوردا وبلىستارىندا جاعداي كٷردەلٸ. ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ وسى مەسەلەگە قاتىستى بٸرقاتار تاپسىرما بەرگەن بولاتىن. جاعدايدى تۇراقتاندىرۋ بويىنشا قانداي جۇمىستار جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر?
- سوڭعى 1-2 جىلدان بەرٸ جاڭبىردىڭ از بولۋىنا بايلانىستى ٶڭٸرٸمٸزدە قۋاڭشىلىق, قازٸر قيىنشىلىقتار بولىپ وتىر. بۇل مەسەلە تۋىنداعاننان بەرٸ بٸز كٶرشٸ وبلىستارمەن مەموراندۋمعا وتىرىپ, ول جەردەن جەم-شٶپ تاسۋ مەسەلەسٸ بويىنشا جۇمىستاردى باستادىق. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلٸگٸمەن ەردايىم بٸرلەسە جۇمىس جاساپ وتىرمىز. بٸرٸنشٸدەن, جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەن تيٸستٸ قاراجات بٶلٸپ, «كاسپيي» ەكك ارقىلى ورتالىقتان مينيسترلٸكتٸڭ بٶلۋٸمەن ٶڭٸرگە ارپا, جەم ەكەلٸپ, ٷلەستٸرٸپ جاتىرمىز. ونىڭ نەگٸزگٸ كٶلەمٸ 1 200 تونناعا جۋىق. ونىڭ قازٸر 600 توننادان استامىن ەكەلٸپ حالىققا بەردٸك. وسى سوڭعى 500 تونناعا جۋىعى بٷگٸندە كەلٸپ, ارنايى وپەراتورلار ارقىلى اۋداندارعا بٶلٸپ بەرٸپ, تاراتىپ جاتىرمىز. سونىمەن قوسا, اقتٶبە وبلىسىنىڭ بٸرنەشە اۋداندارىمەن بٸزدٸڭ اۋدانداردىڭ اراسىندا ارنايى مەموراندۋم جاسالدى. ونداعى ماقسات – سول جەردەگٸ شابىلعان شٶپتٸ بٸزدٸڭ ٶڭٸرگە جەتكٸزۋ بولاتىن. بۇعان دا تيٸستٸ وپەراتورلار بەلگٸلەندٸ. سول جەردەگٸ شٶپ اۋداندارعا ەكەلٸنٸپ, ساتىلىپ جاتىر. نەگٸزگٸ بٸر مەسەلە, باعا ايىرماشىلىعىندا بولىپ تۇر. ونى قولجەتٸمدٸ باعاعا جەتكٸزۋ باعىتىندا تيٸستٸ جۇمىستار جاسالىپ جاتىر. ونىڭ ٸشٸندە ٶزٸمٸزدٸڭ ٶندٸرٸستٸك مەكەمەلەر دە جانار-جاعار مايمەن كٶمەكتەسۋ باعىتىندا ٶزدەرٸنٸڭ قولعابىستارىن تيگٸزٸپ جاتىر. ٶزدەرٸڭٸز بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنان, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەن دە كٶرٸپ جاتسىزدار, ەرٸكتٸ ازاماتتار وسى ٶڭٸردەگٸ تٶرت تٷلٸك مالدىڭ باسىن امان الىپ قالۋ ٷشٸن ٶزدەرٸنٸڭ دە كٶمەكتەرٸن سوزىپ جاتىر. مەن وسى بٷگٸنگٸ سۇحباتتى پايدالانا وتىرىپ, سول ازاماتتارعا ەلدٸڭ اتىنان, ٶزٸمنٸڭ اتىمنان العىس ايتقىم كەلەدٸ. تٷركٸستان وبلىسىنان بٸزگە بٸرنەشە ۆاگون تەگٸن شٶپ كەلٸپ جاتىر. ونى دا اۋدان, قالالاردا ارنايى شتاب قۇرىپ, ەرٸكتٸ ازاماتتار ٶزدەرٸ حالىققا جەتكٸزٸپ بەرۋدە. اقتٶبە وبلىسىنان دا كەيبٸر كەسٸپكەرلەر ٶزدەرٸنٸڭ شٶپتەرٸن وسى ٶڭٸردەگٸ ازاماتتارعا جەتكٸزٸپ بەرۋ ماقساتىندا ٷلەستەرٸن قوستى. «قازاقستان تەمٸر جولى» كومپانيياسى ەرٸكتٸ ازاماتتار دايىنداعان شٶپتەردٸ ۆاگونمەن تەگٸن جەتكٸزٸپ بەرٸپ جاتىر. بۇنىڭ ٶزٸ بٸزدٸڭ ٶڭٸردەگٸ قالىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستى ٶزدەرٸنٸڭ قوسىپ جاتقان ٷلەسٸ. وسى ٷشٸن دە ماڭعىستاۋ جۇرتشىلىعىنىڭ اتىنان وسى ازاماتتارعا, تٷركٸستان وبلىسىنا, اقتٶبە وبلىسىنا, «قازاقستان تەمٸر جولى» كومپانيياسىنا زور العىسىمىزدى بٸلدٸرەمٸن. وسىعان باستاما بولىپ جٷرگەن قۇرمەت سيياقتى كٶمەك قولىن سوزىپ جاتقان ازاماتتارعا ەلدٸڭ اتىنان راحمەتٸمدٸ ايتقىم كەلەدٸ. ەرينە, مەملەكەتتٸڭ قولداۋىنسىز مەسەلە تولىق شەشٸلمەيدٸ. سەبەبٸ, بٸزدٸڭ ٶڭٸرٸمٸزدٸڭ ٶزٸنٸڭ تابيعي ەرەكشەلٸگٸ بار جەنە ورتالىقتان سەل شالعاي جاتىرمىز. ايتىپ ٶتكەنٸمدەي, باعاعا قاتىستى بٸراز ايىرماشىلىق بار. سوندىقتان ٷكٸمەتتٸڭ رەزەرۆتٸك قورىنان بۇعان دەيٸن 1,9 ملرد تەڭگە كٶلەمٸندە قاراجات بٶلٸندٸ. بۇل - قاراجات ەربٸر شارۋا قوجالىعىنا ٶزٸنٸڭ انالىق مال باسىنا بايلانىستى بەرٸلەتٸن قاراجات. بۇل قاراجاتتى بٶلٸپ بەرۋ ٷشٸن بٸز ەربٸر اۋداندا, اۋىلدا ارنايى كوميسسييا قۇردىق. ول كوميسسييا ەربٸر شارۋا قوجالىعىنداعى, ەربٸر ٷيدەگٸ مال باسىن ساناپ, سونى اكتٸلەيدٸ, سول اكتٸگە سەيكەس بٸز تيٸستٸ قاراجاتتى ەربٸر ازاماتقا ٷلەستٸرەتٸن بولامىز. بۇل جۇمىس مٸنە, قازٸر باستالىپ كەتتٸ. سونىمەن قوسا, كەشە ٶڭٸرٸمٸزگە ٷكٸمەت باسشىسى اسقار ۇزاقبايۇلى كەلدٸ. ەلدەگٸ قالىپتاسقان جاعدايعا, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جاعدايىنا بايلانىستى جيىن ٶتتٸ. سوعان سەيكەس, ٷكٸمەتتەن كٶمەك قاجەت ەكەنٸن ايتىپ, الداعى قىس ماۋسىمىنا جەم-شٶپ قورىن جاساقتاۋ ٷشٸن كٶمەك سۇرادىق. ٷكٸمەت باسشىسىنىڭ تاراپىنان تيٸستٸ مينيسترلٸكتەرگە تاپسىرما بەرٸلدٸ. الدىمىزداعى قىس ماۋسىمىنا جەم-شٶپ دايىنداۋ ٷشٸن تيٸستٸ قاراجات بٶلٸنەتٸن بولدى. بۇل قاراجاتقا اقتٶبە, باتىس قازاقستان, قوستاناي وبلىستارىنان شٶپتٸ تاسىپ جەتكٸزٸپ, جەم الۋىمىز كەرەك. بۇل - ٶڭٸردەگٸ اۋىل شارۋاشىلىعىندا قالىپتاسقان قيىن جاعدايعا بايلانىستى ۇيىمداستىرىلىپ جاتقان جۇمىستار.
- قۇرعاقشىلىق, جانار-جاعار ماي باعاسىنىڭ ٶسۋٸ سيياقتى فاكتورلار سەيكەسٸنشە اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمدەرٸنٸڭ باعاسىن ارتتىرادى. باعانىڭ ٶسۋٸن تەجەۋ جەنە ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ٶڭٸردە قانداي شارالار جٷزەگە اسىرىلۋدا?
- ەرينە, بۇل دا بٸر ٷلكەن ەلەۋمەتتٸك مەسەلە. ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸزدەر, مەملەكەت تاراپىنان 19 ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار ازىق-تٷلٸكتٸڭ باعاسىن ۇستاپ تۇرۋ جٶنٸندە بٸزگە ارنايى تاپسىرما بار. وسى تاپسىرماعا سەيكەس كٷندەلٸكتٸ جۇمىس جٷرگٸزٸلۋدە. بٸرٸنشٸدەن, وسى 19 ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار ازىق-تٷلٸك تٷرٸنٸڭ قورىن جيناقتاۋ بويىنشا وسى ۋاقىتقا دەيٸن جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەن 1,6 ملرد تەڭگە كٶلەمٸندە قاراجات بٶلدٸك. بۇل قاراجاتقا ورتالىقتان, ٸشكٸ وبلىستاردان 19 ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار ازىق-تٷلٸكتٸ ساتىپ الامىز. ونى قويمالاردا ساقتاپ, قاجەت بولعان كەزدە دٷكەندەرگە ٷلەستٸرٸپ, باعانى بٸرقالىپتى ۇستاپ تۇرۋ جۇمىستارىن ٷيلەستٸرەمٸز. سونىمەن بٸرگە كەسٸپكەرلەرمەن جاسالعان, نەگٸزگٸ ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار تاۋارلاردىڭ باعاسىن ۇستاپ تۇرۋ بويىنشا مەموراندۋمدار بار. سەنبٸ, جەكسەنبٸ كٷندەرٸ ارنايى جەرمەڭكە ۇيىمداستىرىلادى. مۇندايدا ساۋدا ورىندارىنان بەرٸلەتٸن ورىنداردىڭ بەرٸ تەگٸن بولادى. سوندىقتان ازىق-تٷلٸكتٸڭ باعاسىن ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن وسىنداي جۇمىستار اتقارىلۋدا. ەربٸر ٷلكەن سۋپەرماركەتتەردە ارنايى ەلەۋمەتتٸك بۇرىش جاساقتادىق. سول سۋپەرماركەت يەلەرٸمەن, دٷكەن يەلەرٸمەن وسى بۇرىشتارداعى ەلەۋمەتتٸك ازىق-تٷلٸكتٸڭ باعاسىن بٸرقالىپتى ۇستاپ تۇرۋ, ياعني, تيٸستٸ دەڭگەيدەن اسىرماۋ جٶنٸندە كەلٸسٸمدەرٸمٸز بار. بٸزدٸڭ ٶڭٸردەگٸ ازىق-تٷلٸكتٸڭ, باقشا ٶنٸمدەرٸنٸڭ بەسەكەلەستٸگٸن ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن يران, ەزەربايجان باعىتىنان سۋ جولىمەن كەلەتٸن تاۋارلاردىڭ باعاسى بٸركەلكٸ, بۇل باعانى ۇستاپ تۇرۋعا دا ٶزٸنٸڭ سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. سوندىقتان نەگٸزگٸ ەلەۋمەتتٸك ازىق-تٷلٸكتٸڭ باعاسىن ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن وسىنداي كەزەڭ-كەزەڭمەن بٸرنەشە باعىتتاعى جۇمىستار ۇيىمداستىرىلۋدا. جالپى, ٶڭٸرٸمٸزدە ٶنٸم ٶندٸرگەندە عانا باعانى تولىق ۇستاپ تۇرۋعا قول جەتكٸزۋگە بولادى. وسى باعىتتا جىلىجايلاردىڭ كٶلەمٸن ارتتىرۋ بويىنشا ەر اۋداننىڭ الدىنا جوسپار قويىپ, بٸراز جۇمىس اتقارىپ جاتىرمىز. ياعني, جىلىجاي كٶلەمٸن جىلىنا 7 گا جۋىق ۇلعايتامىز دەپ جوسپار قويدىق. بۇل جۇمىس جالعاستىرىلادى. سونىمەن قوسا, جاقىندا جىلىنا 5 مىڭ توننا قۇس ەتٸن شىعاراتىن فابريكا ٸسكە قوسىلدى. ول دا بٸزدٸڭ ٸشكٸ ٶنٸمدٸ كٶبەيتۋگە, باعانى قالىپتى ۇستاپ تۇرۋعا ٶزٸنٸڭ سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
- اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ مەسەلەسٸنە توقتالساق. وبلىستىڭ دامۋ قارقىنىنا سەيكەس تۇششى سۋعا سۇرانىستىڭ دا ارتقانى بەلگٸلٸ. سۋ تاپشىلىعىن بولدىرماۋ, ٶڭٸردٸ تولىق تۇششى سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا اتقارىلىپ جاتقان جوبالار بار ما?
- ٶڭٸردە سۋعا دا قاتىستى مەسەلە بار. بٸز جالپى كٷنٸ بٷگٸن تۇتىنىپ وتىرعان سۋ كٶلەمٸ مىناداي: استراحان-ماڭعىشلاق باعىتىنداعى سۋ قۇبىرى ارقىلى تەۋلٸگٸنە 64 مىڭ تەكشە مەتر سۋ الامىز جەنە بٸزدە «ماەك-قازاتومٶنەركەسٸپ» مەكەمەسٸ بار. وسى مەكەمە كٷنٸنە 52 مىڭ تەكشە مەتر سۋ شىعارادى. سونىمەن قاتار, كوممۋنالدىق مەنشٸگٸمٸزدە «كاسپيي» سۋ تۇششىتۋ زاۋىتى» بار, ول 20 مىڭ تەكشە مەتر كٶلەمٸندە سۋ شىعارادى. جەنە جەر استى سۋ كٶزدەرٸن پايدالانامىز, ولاردىڭ كٶلەمٸ ونداي كٶپ ەمەس, 12 مىڭ تەكشە مەتردەي. بارلىعى, كٷنٸ بٷگٸن تۇتىنىپ وتىرعان سۋ كٶلەمٸ تەۋلٸگٸنە 140-150 مىڭ تەكشە مەتردٸ قۇرايدى. جاز مەزگٸلدەرٸندە بٸزدە 40-50 مىڭ تەكشە مەتردەي سۋ كٶلەمٸ جەتٸسپەيدٸ. ياعني, جازدا سۋ تاپشىلىعى بار, جازدا سۋدى تۇتىنۋ كٶبەيەدٸ, جەر ٷيلەردە تۇراتىن ازاماتتاردىڭ شاعىن باقشالارى بار. وسىعان سەيكەس, سۋ كٶزدەرٸنٸڭ كٶلەمٸن ارتتىرۋ, باسقا دا سۋ كٶزدەرٸن پايدالانۋ باعىتىندا بەس جىلدىق ٶڭٸرلٸك باعدارلاما جاسالدى, ارنايى بٶلٸم اشىلدى. وسى باعدارلاماعا سەيكەس, بٸرنەشە جوبا قولعا الىندى. اتاپ ايتقاندا, كەندٸرلٸ دەمالىس ايماعىنىڭ قاسىنان 50 مىڭ تەكشە مەتر تەڭٸز سۋىن تۇششىلاندىراتىن زاۋىت سالۋ جوباسى قولعا الىندى. قازٸر ونىڭ تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگٸزدەمەسٸ جاسالىپ بٸتتٸ. «قازمۇنايگاز» كومپانيياسى وسى جوبانىڭ قۇرىلىسىن ەرٸ قاراي جالعاستىرۋ بويىنشا تيٸستٸ جۇمىستاردى اتقارىپ جاتىر. ودان كەيٸن «كاسپيي» سۋ تۇششىتۋ زاۋىتىنىڭ» كٶلەمٸن تاعى 40 مىڭ تەكشە مەترگە دەيٸن جەتكٸزۋ بويىنشا جوبا جاسالىپ بٸتتٸ, قازٸر مەردٸگەرٸ انىقتالىپ, قۇرىلىسىن باستاپ كەتتٸك. بۇل جوباعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراجات بٶلٸنٸپ جاتىر, بٸز بۇل جوبانى جىلدىڭ اياعىنا دەيٸن تولىعىمەن اياقتاۋ ٷشٸن بارلىق كٷشٸمٸزدٸ سالىپ جاتىرمىز. سەبەبٸ, كەلەسٸ جىلى دا سۋ تاپشىلىعى بولادى, وسى تاپشىلىقتى شەشۋ ماقساتىمىز بار. بۇدان باسقا, «قاراجامباس» كەن ورنىندا 17 مىڭ تەكشە مەتر سۋدى تۇششىلاندىراتىن زاۋىت سالىنىپ جاتىر. ول زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى اياقتالعان سوڭ, ونداعى سۋ كٶلەمٸن تۇرعىندارعا بەرۋ جٶنٸندە كەلٸسٸمگە كەلەمٸز. سونىمەن قوسا, مۇنايلى اۋدانىندا, قاسىمىزداعى تٷپقاراعان اۋدانىنىڭ اقشۇقىر, سايىن ەلدٸ مەكەندەرٸندە جاز مەزگٸلدەرٸندە سۋ تاپشىلىعى بولادى. سوعان سەيكەس بٸز جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەن ارنايى قاراجات بٶلٸپ, شاعىن سۋ تۇششىلاندىراتىن قوندىرعىلاردى قويىپ جاتىرمىز. 3 مىڭ تەكشە مەتر سۋدى تۇششىتاتىن قوندىرعىنى مۇنايلى اۋدانىنا قويدىق. قازٸر اقشۇقىرداعى بۇرىنعى تەڭٸز جاعالاۋىنداعى جەراستى قۇدىقتارىنىڭ سۋىن تۇششىلاندىرىپ, تۇرعىندارعا جەتكٸزۋ ماقساتىندا جۇمىستار اتقارىلۋدا. بۇل الدا سۋ تاپشىلىعىن تولىق جويۋ بويىنشا جاسالىپ جاتقان جوبالار. قازٸر «ماەك-قازاتومٶنەركەسٸپ» جشس بازاسىندا تاعى 24 مىڭ تەكشە مەتر تەڭٸز سۋىن تۇششىلاندىرۋ جوباسى جاسالىپ جاتىر. بۇلاردىڭ بارلىعىن جوبا بٸتكەن بويدا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن نەمەسە وسى جەردەگٸ جەر قويناۋىن پايدالانۋشى كەسٸپورىنداردىڭ قاراجاتى ەسەبٸنەن بۇل جۇمىستاردىڭ بارلىعىن اتقاراتىن بولامىز. بۇل جۇمىس توقتامايدى, بٸز كٷندەلٸكتٸ تيٸستٸ باعدارلامامىزعا سەيكەس جول كارتاسىن جاساپ, جۇمىستى كٷندەلٸكتٸ جٷرگٸزٸپ وتىرمىز.
- ەندٸگٸ مەسەلە – ۆاكتسينالاۋ. ەڭ تٶمەن كٶرسەتكٸش ماڭعىستاۋ وبلىسىندا تٸركەلٸپ وتىر - (14-شٸلدەدەگٸ مەلٸمەت بويىنشا) نەبەرٸ 23,6%. جاقىندا ٶتكەن قر اۋماعىندا كۆي تارالۋىنا جول بەرمەۋ جٶنٸندەگٸ ۆاك وتىرىسىندا پرەمەر-مينيستر ۆاكتسينالاۋ قارقىنىن ۇلعايتۋدى تاپسىردى. مەسەلەنٸ شەشۋ ٷشٸن قانداي شارالار قولعا الىندى?
- جالپى ٶڭٸردٸڭ مەديتسينالىق جابدىقتارمەن قامتىلۋ, مەديتسينا ماماندارىن قولداۋ دەڭگەيٸ قانداي? ٸندەتتٸڭ الدىن الۋ, ٸندەتپەن كٷرەسۋ, ونى توقتاتۋ ماقساتىندا بٸردەن بٸر اتقارىلاتىن جۇمىس نەگٸزٸنەن – ەكپە سالۋ. بٸز بٸرنەشە ارنايى توپتار شىعارىپ, ناسيحاتتاپ, تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن كٷندەلٸكتٸ جٷرگٸزٸپ جاتىرمىز. ەرينە, مەسەلە بار. كەيبٸر ۇجىمداردا ۆاكتسينالاۋعا قارسى شىعىپ جاتقان ادامدار بار. دەگەنمەن كٷنٸنە مىڭنان استام ادام ەكپە الۋدا. مۇنىڭ ەكٸنشٸ بٸر باعىتى ازاماتتاردى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا لوتەرەيا ويىندارىن ۇيىمداستىرۋ, تٸپتٸ, پەتەر ويناتۋدى دا ويلاستىرىپ وتىرمىز. جاقىندا عانا دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸنەن ارنايى توپ كەلدٸ. بٸزدٸڭ ەپيدەميولوگتارمەن بٸرگە حالىققا, ۇجىمدارعا ۆاكتسينا الۋدىڭ ٶتە قاجەت ەكەنٸن, ٸندەتتەن بٸزدٸ قۇتقاراتىن دا, بٸزدٸڭ دەنساۋلىعىمىزدى ساقتايتىن دا وسى ەكپە ەكەنٸن ەلگە جەتكٸزۋ, ايتۋ, تٷسٸندٸرۋ, ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ. بٸزدٸڭ وسى سالادا قىزمەت جاسايتىن بٸلٸكتٸ ماماندارىمىز بۇل جۇمىستى ەرٸ قاراي جالعاستىرا بەرەدٸ. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتارمەن قامتاماسىز ەتٸلۋٸنە, دەنساۋلىق ساقتاۋ نىساندارىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى ٶتكەن جىلدان بەرٸ بٸراز جۇمىستار اتقارىلدى. ارنايى مودۋلدٸك ينفەكتسييالىق اۋرۋحانا سالىندى, قازٸر حالىققا قىزمەت ەتٸپ تۇر. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن, جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەن جەنە كٶپتەگەن وسى جەردە قىزمەت ەتٸپ جٷرگەن كومپانييالاردىڭ كٶمەگٸمەن ٸندەتپەن كٷرەسۋ جۇمىستاردى ٷيلەستٸرۋ ٷشٸن بٸراز مەديتسينالىق قۇرال-جابدىق الىندى. مىسالى, بٸزدٸڭ اۋداندارىمىزدىڭ بارلىعىندا كومپيۋتەرلٸك توموگرافتار, رەنتگەن اپپاراتتارى, ٶجج اپپاراتتارى, وتتەگٸ كونتسەنتراتورلارى سيياقتى ٸندەتپەن كٷرەسۋ ٷشٸن مەديتسينالىق كٶمەك كٶرسەتۋ باعىتىندا بٸرقاتار مەديتسينالىق قۇرال-جابدىق الىندى. مەديتسينالىق نىساندارىمىزعا قاتىستى. بٸز ٸندەتپەن كٷرەسۋدٸڭ الدىندا بٸراز دايىندىق جۇمىستارىن جاسادىق, بٸرنەشە ورىن بەلگٸلەدٸك. ياعني, الدىمىزدا قانداي دا بٸر قيىندىق تۋىندايتىن بولسا, بٸزدٸڭ تولىق دايىندىعىمىز بار. كٶبٸنە-كٶپ تۋىندايتىن مەسەلە – دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنداعى كادرلار مەسەلەسٸ. وسىعان سەيكەس جىل سايىن جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتتەن گرانت بٶلۋ ٷشٸن قاراجات بٶلەمٸز. جىلىنا 60-قا جۋىق مامانعا گرانت بٶلەمٸز. بٸزگە جىلىنا گرانت الىپ, وقۋ بٸتٸرگەن 60-70 مامان كەلەدٸ. كەلگەن مامانداردى پەتەرمەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ٶتكەن جىلى تيٸستٸ قاراجات بٶلٸنٸپ, جاڭاٶزەن قالاسىندا بٸراز جۇمىستار اتقارىلدى. 30-عا جۋىق پەتەر الىپ, كەلگەن مامانداردى پەتەرمەن قامتاماسىز ەتتٸك. ال اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەردە «ديپلوممەن – اۋىلعا» باعدارلاماسى جۇمىس ٸستەيدٸ, مەملەكەتتٸڭ تيٸستٸ قولداۋى بار. اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەرگە كەلەتٸن دەرٸگەرلەردٸڭ مەسەلەلەرٸ تولىق شەشٸلٸپ وتىر. مەديتسينا سالاسىندا الداعى ۋاقىتتا ەكٸ ٷلكەن جوبا جٷزەگە اسىرىلادى: بٸرەۋٸ – مۇنايلى اۋدانىندا 150 ورىندىق ورتالىق اۋرۋحانا سالۋ, قازٸر كونكۋرس ٶتٸپ, مەردٸگەردٸ انىقتاپ جاتىرمىز, ەكٸنشٸسٸ – اقتاۋ قالاسىندا مجە بويىنشا قالالىق دەڭگەيدەگٸ ٷلكەن اۋرۋحانانى سالۋ, وعان ارنايى جەر بٶلٸنٸپ, دايىندىق جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر.
- ماڭعىستاۋ وبلىسىندا مۇناي مەن گاز قورى جەتكٸلٸكتٸ, ٶڭٸر ەكونوميكاسىنىڭ نەگٸزٸن دە وسى مۇناي-گاز سەكتورى قۇرايدى. وبلىستا شامامەن 600-گە جۋىق ٶنەركەسٸپتٸك كەسٸپورىن تٸركەلگەن. دەگەنمەن, شەشٸمٸن تاپپاعان مەسەلەلەر دە جوق ەمەس. وسى سالانىڭ بٷگٸنگٸ احۋالىنا توقتالىپ ٶتسەڭٸز?
-ماڭعىستاۋدىڭ نەگٸزگٸ ەكونوميكاسى, ٶندٸرٸسٸنٸڭ 70-80%-ى نەگٸزٸنەن مۇناي سالاسىنا بايلانىستى. ٶڭٸردٸڭ ەكونوميكالىق دامۋىندا دا مۇنايگاز سالاسى كٶش باسىندا تۇر. بٸزدە «قازمۇنايگاز» اق قاراستى «ٶزەنمۇنايگاز», «ماڭعىستاۋمۇنايگاز», «قاراجامباسمۇنايگاز» تەرٸزدٸ بٸرنەشە ٷلكەن-ٷلكەن كومپانييالار جۇمىس ٸستەيدٸ. وسى سالادا 50 مىڭعا جۋىق ادام جۇمىس ٸستەيدٸ. مۇنايگاز سالاسىندا ٶتكەن جىلى جىل باسىندا مۇناي باعاسىنىڭ تۇراقسىز بولۋى, تٶمەندەپ كەتۋٸنە بايلانىستى, ودان كەيٸن پاندەميياعا بايلانىستى, ودان كەيٸن مۇناي باعاسىن قالىپتاستىرۋ, ۇستاپ تۇرۋ ٷشٸن وپەك+ شەكتەۋلەرٸنە بايلانىستى قيىندىقتار بولدى. ول قيىندىقتار نەگٸزٸنەن مۇنايگاز سالاسىنا قىزمەت كٶرسەتەتٸن كومپانييالار ٷشٸن بٸرشاما اۋىر سوققى بولدى. ول جەرلەردە جۇمىسشىلاردىڭ جۇمىسىنىڭ توقتاپ قالۋىنا, ولاردىڭ اقىسىز دەمالىسقا شىعۋىنا ت.ب. جاعدايلارعا ەكەلدٸ. وسى جىلدىڭ باسىنان باستاپ مۇنايگاز سالاسىندا باعا بٸراز دۇرىستالدى. قازٸر ٶندٸرٸستەگٸ جۇمىستار قالىپتى جٷرٸپ جاتىر. بٸراق, «ٶزەنمۇنايگاز»-عا قاتىستى بٸرنەشە مەكەمە ٶزەندەگٸ جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسى تٶمەن بولۋىنا بايلانىستى جالاقىنى كٶتەرۋ, وسى ٶزەن كەن ورنىندا جۇمىس ٸستەيتٸن نەگٸزگٸ مەكەمەلەردٸڭ تابىس دەڭگەيٸنە دەيٸن جەتكٸزۋ جٶنٸندە تالاپتارىن قويىپ جاتىر. ەرينە, بۇل جەردە تيٸستٸ زاڭنىڭ, جەكەمەنشٸك مەكەمەلەردٸڭ, ارنايى ساتىپ الۋ زاڭدىلىقتارىنا بايلانىستى جۇمىستاردىڭ بار ەكەنٸن ەسكەرۋ كەرەك. وسىعان بايلانىستى تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. كەيبٸر مەكەمەلەرمەن جۇمىس بەرۋشٸلەر مەن جۇمىسشىلاردىڭ اراسىندا جاسالعان ەڭبەك كەلٸسٸمشارتىنا بايلانىستى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر. نەگٸزگٸ جۇمىس بەرۋشٸ – «ٶزەنمۇنايگاز» كومپانيياسى وسى سالاداعى مەردٸگەرلەرٸنە بايلانىستى جالپىلاما كەشەندٸك جوسپار بويىنشا انىقتاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدە. بۇل مەسەلەنٸ بٸز «قازمۇنايگاز» اق-مەن بٸرلەسە وتىرىپ كەزەڭ-كەزەڭٸمەن, جۇمىسشىلارعا حابارلاي وتىرىپ, ارنايى كوميسسييا ارقىلى تولىعىمەن شەشۋ جولدارىن قاراستىرىپ جاتىرمىز. ەلٸمٸزدٸڭ ەڭبەك كودەكسٸنە ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەرگە بايلانىستى, ياعني بٸرنەشە اۋتستاففينگ كومپانييادا جۇمىس جاسايتىن ازاماتتاردىڭ ەڭبەكاقىسىن نەگٸزگٸ جۇمىس بەرۋشٸ كومپانييالاردا جۇمىس جاسايتىن ازاماتتاردىڭ ەڭبەكاقىسىمەن تەڭەستٸرۋ جٶنٸندەگٸ زاڭعا سەيكەس ٶتكەن جىلدارى ٶندٸرٸستٸك مەكەمەلەردٸڭ اۋتستاففينگ كومپانييالارىندا بٸراز ٶزگەرٸستەر بولدى. بۇل باعىتتا دا «قازمۇنايگاز» اق-مەن بٸرلەسكەن جۇمىستار اتقاردىق. بٸرنەشە كومپانييادا جالاقىنى بٸر دەڭگەيگە كەلتٸرۋ بويىنشا جۇمىستار جاسالدى. تيٸستٸ زاڭ تالاپتارىنا سەيكەس بۇل جۇمىستار ەرٸ قاراي جالعاستىرىلا بەرەدٸ.
- پرەزيدەنت ٶڭٸرلەردٸڭ ەكٸمدەرٸنە شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ قولداۋدى جەكە باقىلاۋعا الۋدى تاپسىردى. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا پاندەمييا كەزٸندە شوب سۋبەكتٸلەرٸنە قانداي قولداۋ شارالارى كٶرسەتٸلٸپ جاتىر?
- پاندەمييا كەزٸندە بٸرٸنشٸ كەزەكتە زارداپ شەككەن شاعىن جەنە ورتا بيزنەستە جٷرگەن كەسٸپكەرلەر بولدى. بٸراز شەكتەۋلەر, كارانتيندٸك تالاپتار قويىلدى. سوعان سەيكەس وسى سالاداعى كەيبٸر كەسٸپكەرلەردٸڭ جۇمىسى توقتاپ قالدى نەمەسە جۇمىسىنىڭ بٸراز ۋاقىتقا دەيٸن توقتاتا تۇرۋ بويىنشا بٸراز قيىندىقتار تۋىندادى. بٸزدٸڭ ٶڭٸردە قازٸر جالپى 53 مىڭنان استام شوب سۋبەكتٸسٸ (كەسٸپورىندار, ازاماتتار) بار. مەملەكەتتٸك قولداۋلار كٶپ كٶرسەتٸلۋدە, «بيزنەستٸڭ جول كارتاسى», «ەڭبەك» باعدارلاماسىنا سەيكەس شاعىن نەسيەلەر بەرٸلەدٸ. پاندەمييا كەزٸندە زارداپ شەككەن شوب-قا ٷكٸمەتتٸڭ ارنايى شىعارعان شەشٸمدەرٸنە سەيكەس سالىقتاردان بوساتۋ, ونىڭ ٸشٸندە تەك بٸر سالىق ەمەس, بٸرنەشە سالىقتان – مٷلٸك سالىعى, جەر سالىعى, تابىس سالىعى تەرٸزدٸ سالىقتاردان بوساتۋ جٶنٸندە شەشٸمدەر قابىلداندى. بۇل جۇمىستاردى «اتامەكەن» ۇكپ-مەن بٸرٸگە وتىرىپ اتقاردىق. ٶڭٸردەگٸ زارداپ شەككەن كەسٸپكەرلەردٸڭ سانىن انىقتاپ, ولارعا مەملەكەتتەن بٶلٸنەتٸن جەڭٸلدٸكتەردٸڭ بارلىعىن تانىستىرىپ, ەرقايسىسىنا جەتكٸزدٸك. قازٸر پاندەمييا كەزٸندە بٸز «Ashyq» قوسىمشاسىن پايدالانىپ جۇمىسىن جالعاستىرىپ وتىرعان كەسٸپكەرلەردٸ قولدايمىز جەنە تيٸستٸ سانيتارلىق تالاپتاردى ساقتايتىن كەسٸپكەرلەردٸ ەردايىم قولداۋعا ەزٸرمٸز. سەبەبٸ, ولار – جۇمىس ورىندارىن قۇرىپ, تيٸستٸ سالىقتارىن تٶلەپ وتىرعان كەسٸپكەرلەر. سوندىقتان بٸز ولاردى ەردايىم قولداۋعا مٸندەتتٸمٸز.
- وبلىستا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ جەنە تابىسىن ارتتىرۋ قالاي ٸسكە اسىرىلىپ جاتىر? جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا باعىتتالعان مەملەكەتتٸك باعدارلامالار, ينۆەستيتسييالىق جوبالار جەنە جەكە باستامالارعا توقتالساڭىز? تابىسسىز قالعان ازاماتتار مەن ەلەۋمەتتٸك وسال توپتارداعى ازاماتتاردى قولداۋدىڭ قانداي شارالارى قاراستىرىلعان?
- مەملەكەتتٸك ارنايى باعدارلامالار بار, «ەڭبەك», جۇمىسپەن جاپپاي قامتۋ باعدارلامالارى جەنە كەسٸپكەرلٸكتٸ دامىتۋ باعىتىندا جۇمىستار اتقارىلادى. بٸزگە ٶتكەن جىلى 1,2 ملرد تەڭگە كٶلەمٸندە قاراجات بٶلٸندٸ. بيىل «ەڭبەك» باعدارلاماسىمەن 1,6 ملرد تەڭگە كٶلەمٸندە جەنە «اتامەكەن» ۇكپ تاعى 1 ملرد تەڭگە قاراجات بٶلٸندٸ. بۇل «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» ارقىلى بٶلٸنگەن قاراجات. اتالعان قاراجات شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىساتىن كەسٸپكەرلەردٸ قولداۋ باعىتىندا جۇمسالادى. الدىن الا بٸز «بيزنەس باستاۋ» باعدارلاماسىنا سەيكەس وقىتامىز. سول وقۋدى اياقتاعاننان كەيٸن عانا شاعىن نەسيەلەرمەن قامتاماسىز ەتەمٸز. شاعىن نەسيە كٶلەمٸ ەر تٷرلٸ, مىسالى, 4-6 ملن تەڭگەدەن 12-18 ملن تەڭگەگە دەيٸن. «ەڭبەك» باعدارلاماسى ارقىلى اۋىلدىق جەرلەردەگٸ ازاماتتارعا دا, قالا تۇرعىندارىنا دا نەسيە بەرٸلەدٸ. سونداي-اق بيزنەستٸ قولداۋعا ارنالعان «بيزنەستٸڭ جول كارتاسى» باعدارلاماسى اياسىندا دا جەڭٸلدٸكتٸ نەسيەلەر بەرٸلەدٸ. بۇل باعدارلاما بويىنشا وسى جىلدىڭ ٶزٸندە 6 ملرد تەڭگەدەن استام قاراجات بٶلٸنٸپ, كەسٸپكەرلەرگە قولداۋ كٶرسەتٸلٸپ جاتىر. اتاپ ايتساق, ينفراقۇرىلىمدى جەتكٸزۋگە, بۇرىن العان نەسيەلەرٸن قايتا قۇرىلىمداۋعا جەنە ت. ب. قاتىستى مەملەكەتتٸك قولداۋلار. مۇنىڭ بارلىعى جەرگٸلٸكتٸ جەردە شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ دامىتۋعا باعىتتالعان قاراجات. سونداي-اق بيزنەستٸ جاڭادان باستاۋشىلارعا, ەلەۋمەتتٸك وسال توپتاعى ازاماتتاردى قولداۋ ماقساتىندا قاراجات بٶلٸنۋدە. بۇل تۇرعىدان, مەملەكەتتەن گرانتتار بار, وسى باعىتتا 200 ملن تەڭگەدەن استام قاراجات بٶلٸندٸ. سول قاراجاتتى حالىققا بٶلٸپ جاتىرمىز. بارلىق اۋداندار مەن قالالاردا تيٸستٸ باعدارلاماعا سەيكەس جۇمىستار قولعا الىنعان. ەلەۋمەتتٸك ەلجۋاز توپتاردى مەملەكەتتٸك قولداۋ شارالارى دا قاراستىرىلعان. ولارعا مەملەكەتتەن بەرٸلەتٸن بارلىق تٶلەم ۋاقىتىلى تٶلەنۋدە.
- بيىل جىل باسىنان بەرٸ ەلٸمٸزدە تۇرعىن ٷي باعاسى مەن قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ باعاسى ٶسكەنٸ بايقالادى. وسى رەتتە ماڭعىستاۋ وبلىسىندا باعانىڭ جوسىقسىز ٶسۋٸنە جول بەرمەۋ ٷشٸن قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر?
- بيىل قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ باعاسى ٶسٸپ كەتتٸ, سەبەبٸ, مىسالى, تەمٸر, قۇرىلىسقا پايدالانىلاتىن ارماتۋرا, تسەمەنت باعالارى ٶستٸ. مينيسترلٸكپەن بٸرٸگٸپ باعانى تۇراقتاندىرۋ باعىتىندا جۇمىس جاساپ جاتىرمىز. قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ قىمباتتاۋىنا وراي, ساتىلىپ جاتقان تۇرعىن ٷيلەردٸڭ دە باعاسى شارىقتادى. باسپانا باعاسىنىڭ ٶسۋٸنٸڭ تاعى بٸر سەبەبٸ – زەينەتاقى قورىنداعى جيناقتىڭ بٸر بٶلٸگٸن الۋعا رۇقسات بەرٸلۋٸ. قازٸر نارىقتا سۇرانىس بولعان سوڭ, تۇرعىن ٷيگە دەگەن سۇرانىستىڭ ارتقانىنا بايلانىستى باعا دا سەيكەسٸنشە ٶستٸ. مىسالى, اقتاۋ قالاسىندا جىلىنا 700 مىڭ شارشى مەترگە جۋىق تۇرعىن ٷي سالىنادى. بۇل الماتى, نۇر-سۇلتان قالالارىنان كەيٸنگٸ ٷشٸنشٸ جوعارى كٶرسەتكٸش. جالپى وبلىس بويىنشا 1,2 ملن شارشى مەتر تۇرعىن ٷي سالىنادى. باعانى تۇراقتاندىرۋ جولىندا مينيسترلٸكپەن قاتار, قۇرىلىس كومپانييالارى دا ٶز ۇسىنىستارىن بەرٸپ جاتىر. بٸزدٸڭ بٸر مٷمكٸندٸگٸمٸز – نەگٸزگٸ ينەرتتٸك ماتەريالدار, مىسالى قيىرشىق تاس, قۇم سيياقتى ماتەريالدار ٶزٸمٸزدٸڭ ٶڭٸردە, ماڭعىستاۋدا شىعادى. ولاردىڭ باعاسىندا اسا ٶسٸم بايقالمايدى, بٸراق سىرتتان, رەسەيدەن كەلەتٸن قۇرىلىس ماتەريالدارى قىمباتتاعان. وسى رەتتە, مينيسترلٸكپەن بٸرلەسٸپ قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ بويىنشا جۇمىستاردى اتقاراتىن بولامىز.
-ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى ق. توقاەۆ ٷكٸمەتكە جول ينفراقۇرىلىمى مەن جول بويىنداعى سەرۆيس ساپاسى مەسەلەلەرٸن ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستاۋدى تاپسىردى. بۇل باعىتتا بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىقتا نە ٸستەلدٸ جەنە ەكٸنشٸ جارتىجىلدىققا جوسپار قانداي?
- جالپى, جول قۇرىلىسىنا بايلانىستى وبلىسىمىزدا ٶتە جاقسى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر دەۋگە تولىق نەگٸز بار. ٶتكەن جىلى «جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى» اياسىندا جەنە «اۋىل – ەل بەسٸگٸ» مەملەكەتتٸك باعدارلاماسىنا سەيكەس 240 شاقىرىم جول قۇرىلىسى جٷرگٸزٸلدٸ. ٶتكەن جىلى قيىندىقتارعا بايلانىستى مەملەكەت باسشىسى مەن ٷكٸمەتتٸڭ ارنايى تاپسىرماسىمەن «جۇمىسپەن قامتۋ جول كارتاسى» اياسىندا 31 ملرد تەڭگە كٶلەمٸندە قاراجات بەرٸلدٸ. سوعان سەيكەس بٸرنەشە جول قۇرىلىسى, نەگٸزٸنەن, اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەردٸڭ ٸشكٸ جول قۇرىلىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. سونداي-اق «اۋىل – ەل بەسٸگٸ» باعدارلاماسىنا سەيكەس بٸرنەشە جول, اتاپ ايتقاندا, ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى ەلدٸ مەكەندەر اراسىنداعى جولدار تولىعىمەن سالىنعان. ونىڭ ٸشٸندە ٶتكەن جىلى بٸز «اقتاۋ-جەتٸباي», «جەتٸباي-جاڭاٶزەن» ٷلكەن ماگيستارلدىق ٸ ساناتتى جولدى تولىق اياقتاپ شىقتىق. بۇل دا ٶڭٸردەگٸ ٷلكەن جوبالاردىڭ بٸرٸ. وسى جىلدىڭ باسىندا بٸزگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 17 ملرد تەڭگە كٶلەمٸندە قاراجات بٶلٸندٸ. بۇل – ەۋەجايدان اقتاۋ قالاسىندا دەيٸنگٸ جولدى قايتا قۇرىلىمداۋ جەنە قالادان دەمالىس ايماعىنا دەيٸنگٸ جولدى رەكونسترۋكتسييالاۋ, جەنە «اۋىل – ەل بەسٸگٸ» باعدارلاماسى بويىنشا اۋىلدىق ەلدٸ مەكەندەردٸڭ ٸشكٸ جولدارىن سالۋعا جۇمسالادى. اتالعان جۇمىستار قازٸر باستالعان. ەۋەجايدان اقتاۋ قالاسىندا دەيٸنگٸ جول قۇرىلىسىنىڭ 80 پايىزعا جۋىق اياقتالدى. قالادان جىلىجايعا دەيٸنگٸ جول قۇرىلىسى دا 80 پايىز اياقتالدى. الداعى ۋاقىتتا «جەتٸباي-قۇرىق» تاس جولىن رەكونسترۋكتسييالاۋعا 11 ملرد تەڭگە قاراجات قاراستىرۋ تۋرالى جوبانى دا مەملەكەت قولدادى, جۇمىستى باستاپ جاتىرمىز. بٷگٸندە جوبا مەردٸگەرٸ انىقتالدى, جۇمىس جالعاسىپ جاتىر, ونى الداعى جىلى تولىق اياقتاۋعا تولىق مٷمكٸندٸگٸمٸز بار. بۇعان قوسا, «اۋىل – ەل بەسٸگٸ» باعدارلاماسىنا بايلانىستى سايىن ەلدٸ مەكەنٸندە, فورت-شەۆچەنكو قالاسىندا, مۇنايلى جەنە بەينەۋ اۋداندارىندا, قاراقييا ەلدٸ مەكەنٸندە, مۇنايشى اۋىلىندا جۇمىستار بار. بۇنىڭ بارلىعىن وسى جىلدىڭ 2 جارتىجىلدىعىندا تولىق اياقتاۋ جوسپاردا بار. ەلدٸ مەكەندەردٸڭ اراسىنداعى جولداردى نەگٸزٸنەن سالىپ بولدىق. قىزان مەن اقشىمىراۋ اۋىلدارىنان باسقا ەلدٸ مەكەندەردە جۇمىستار اياقتالدى. وسىعان دەيٸن 30 شاقىرىمداي اسفالت جولدى جٶندەۋگە قاتىستى كونكۋرس ٶتٸپ, مەردٸگەر تاڭدالىپ جاتىر, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن وسى جۇمىستى باستاۋعا تيٸستٸ قاراجات بٶلٸندٸ. وسى جولدى قوسساق, بٸزدٸڭ ەلدٸ مەكەندەرٸمٸزدٸڭ اراسىنداعى جولدار تولىق اياقتالادى. ەندٸ قالعانى – اۋىلٸشٸلٸك, ٷيگە دەيٸنگٸ جولداردى سالۋ. ولار دا «اۋىل – ەل بەسٸگٸ» باعدارلاماسى اياسىندا جٷزەگە اسىرىلادى.
- بٷگٸنگٸ تاڭدا ٶڭٸرگە تارتىلعان ينۆەستيتسييالاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ تۋريزم سالاسىنا تيەسٸلٸ. كٷنٸ كەشە ٷكٸمەت باسشىسى اسقار مامين ٶڭٸرگە جۇمىس ساپارى اياسىندا تۋريستٸك ايماقتاردىڭ قۇرىلىس بارىسىمەن دە تانىسقان ەدٸ. وبلىستىڭ كۋرورتتىق ايماقتارى قالاي دامىپ جاتىر?
- بٸزدٸڭ ەڭ ٷلكەن بايلىعىمىز – كاسپيي تەڭٸزٸ. ونىڭ جاعالاۋىنداعى كۋرورتتىق ايماقتاردى دامىتۋ بويىنشا قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى 2018 جىلى اقتاۋ قالاسىندا سامميت ٶتكەن كەزدە ٷكٸمەتكە بٸزدٸڭ كاسپيي تەڭٸزٸ جاعالاۋىندا دا رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ دەمالۋىنا جاعداي جاساۋ تۋرالى ارنايى تاپسىرما بەرگەن ەدٸ. ٶتكەن جىلى از ۋاقىت ٸشٸندە Rixos قوناق ٷيٸ سالىندى. وعان 69 ملرد تەڭگە كٶلەمٸندە ينۆەستيتسييا تارتىلدى, بٸرنەشە جۇمىس ورنى اشىلدى. جىل باسىندا ەكٸنشٸ كەزەڭٸن باستادىق. 130 گا جەرگە كۋرورتتىق ايماققا تۋريزم وبەكتٸلەرٸن سالۋ بويىنشا جۇمىستار قولعا الىندى. وسى ەكٸنشٸ كەزەڭ بويىنشا العاشقى جۇمىستاردى اياقتاپ جاتىرمىز. بٷگٸن Rixos قوناق ٷيٸ جانىندا تاقىرىپتىق پارك ٸسكە قوسىلدى, رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ كەلٸپ دەمالۋىنا ٷلكەن جاعداي جاسالدى. بۇل – كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ جاعاسىنداعى ويىن الاڭدارى, ادامداردىڭ دەمالۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ٷلكەن جوبا تاقىرىپتىق پاركتٸڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. الدا باسقا دا جوبالارىمىز بار, ونىڭ ٸشٸندە تۋريستەردٸ قابىلدايتىن 300 ورىندىق قوناق ٷيدٸڭ سالىنۋى, بازيس كومپانيياسىنىڭ سالىپ جاتقان 100 ورىندىق قوناق ٷي قۇرىلىسى بار. جىل سوڭىنا دەيٸن تاعى بٸرنەشە نىساندى ٸسكە قوسامىز. ولار – تەڭٸز جاعاسىنا ادامداردىڭ كەلٸپ دەمالۋىنا جاعداي جاسايتىن تۋريزم نىساندارى. وسى جىلدىڭ ٶزٸندە ٶڭٸرگە 200 ملرد تەڭگەدەن استام ينۆەستيتسييا تارتىلادى. بٸرنەشە جۇمىس ورنى اشىلادى. بٸزدٸڭ ەسەبٸمٸز بويىنشا, 1 600 ادامعا تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلادى. سوندىقتان ٷكٸمەتتٸڭ قولداۋىمەن وسى تۋريزم وبەكتٸلەرٸن ودان ەرٸ دامىتۋ ٷشٸن ينفراقۇرىلىمدى جٷرگٸزۋگە ارنايى قاراجات بٶلٸنٸپ جاتىر. جول سالۋ, سۋمەن جابدىقتاۋ, ەلەكتر ەنەرگيياسىمەن, گازبەن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراجات قاراستىرىلدى. سارقىندى سۋلاردى الىپ كەتەتٸن قۇبىرلاردىڭ قۇرىلىسى باستالدى, وعان رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراجات سۇراپ جاتىرمىز. قاراجات بەرٸلسە, جاعاجايداعى بارلىق تۋريزم وبەكتٸلەرٸنٸڭ ينفراقۇرىلىمىن تولىق اياقتاپ شىعۋعا مٷمكٸندٸك بولادى. بۇل ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ ەكونوميكاسىنا ٷلكەن سەرپٸن بەرەتٸن حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ تۋريزم وبەكتٸلەرٸ. شەتەلدەردەن دە تۋريستەردٸ كٶپتەپ تارتۋعا جول اشىلادى. ٷكٸمەتتٸڭ باقىلاۋىمەن قازٸر اتقارىپ جاتقان جۇمىستار ٶزٸنٸڭ جەمٸسٸن بەرەتٸنٸنە سەنەمٸز.
- ساپار بارىسىندا پرەمەر-مينيستر بالىق شارۋاشىلىعىنا ارنالعان ينۆەستيتسييالىق جوبانىڭ قۇرىلىس الاڭىنا باردى. جوبانىڭ ەرەكشەلٸگٸ نەدە? ٶڭٸردٸڭ بالىق سالاسىن دامىتۋدا قانداي جەتٸستٸكتەرگە جەتۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ?
- بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا دا بٸزگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن – قارت كاسپيي. وبلىسىمىزدا 1 400 شاقىرىمعا جۋىق كاسپيي جاعالاۋى بار. جىلدىڭ باسىندا بالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋ جٶنٸندە مەملەكەتتٸك ٷلكەن باعدارلاما قابىلداندى. 2030 جىلعا دەيٸن ماڭعىستاۋ ٶڭٸرٸندە 100 مىڭ توننا بالىق ٶسٸرەتٸن شارۋاشىلىقتى ٸسكە قوسۋىمىز كەرەك. سوعان سەيكەس, ينۆەستورلاردىڭ ۇسىنىسىمەن, ٷكٸمەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن وسى باعىتتا «ٸنجۋ مارجان» جوباسى قارالدى. ونداعى بٸزدٸڭ ۇسىنىسىمىز – تەڭٸز جاعاسىندا تابيعي ورنالاسقان ويپاڭ جەرلەردٸ, ياعني سوردى پايدالانا وتىرىپ, ولاردى سۋمەن تولتىرىپ, سول جەرلەردە بالىق ٶسٸرۋ جوباسىن ٸسكە اسىرۋ. بۇل جوبالاردى ينۆەستورلارمەن بٸرلەسٸپ قاراپ جاتىرمىز. جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاما جاسالۋى كەرەك. بٸزدە قاراكٶل دەگەن ەرەكشە قورعالعان ايماق بار. سونىڭ قاسىنان دەل سونداي كٶل جاساقتاپ, سول جەردە بالىق ٶسٸرۋ جوباسىن ٸسكە اسىرعىمىز كەلەدٸ. ٷكٸمەت باسشىسى كەلگەندە بۇل جوبا تانىستىرىلدى, ەرٸ قاراي مينيسترلٸكپەن جەنە ينۆەستورلارمەن بٸرلەسە وسى جوبانى قولعا الامىز. بۇعان قوسا, ٶڭٸردە شاعىن بالىق شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن بٸرنەشە جوبا بار. مينيسترلٸكپەن بٸرگە بٶلەكباەۆ دەگەن ازاماتتىڭ قولعا العان جوباسىمەن تانىستىق. وندا قۇرىلىس جۇمىستارى باستالىپ كەتتٸ, وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيٸن العاشقى بالىق ٶسٸرۋ جۇمىستارى باستالادى. سونداي-اق «قازاق بەكٸرە» مەكەمەسٸ بٸراز جىلدان بەرٸ قىزىل بالىق ٶسٸرۋمەن اينالىسادى. مۇندا مەملەكەتتٸك قولداۋ, بالىق جەمٸنە بەرٸلەتٸن سۋبسيدييا قاراستىرىلعان. دەگەنمەن دە, جوبانى ەرٸ قاراي كەڭەيتكٸمٸز كەلەدٸ. بۇل الدىمىزدا تۇرعان ٷلكەن جوسپار. ٷكٸمەت باسشىسىنا تاعى بٸر جوبا تانىستىرىلدى. بۇل ەركٸن ەكونوميكالىق ايماقتا ينۆەستور نەمٸس تەحنولوگيياسىن پايدالانا وتىرىپ, بالىق ٶسٸرەتٸن جوباسىن تانىستىردى. بۇل جوبانى جەرمەن قامتاماسىز ەتتٸك, الداعى ۋاقىتتا جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتارىن جاساقتاپ, ٸسكە اسىرۋى تيٸس, ول بٸزدٸڭ باقىلاۋىمىزدا بولادى. قاجەتتٸ ينفراقۇرىلىمدى سالۋعا بٸز كٶمەك كٶرسەتەمٸز. بالىق شارۋاشىلىعى بويىنشا مەملەكەتتٸك باعدارلاما بار. ٶڭٸر تەڭٸز جاعاسىندا ورنالاسقاندىقتان, بٸزدە بايىرعى كەسٸبي بالىقشىلارىمىز بار. سوندىقتان ٶڭٸردە بالىق شارۋاشىلىعى ٸسكە اسادى دەگەن سەنٸم بار.
- سۇحباتتى 2021 جىلدىڭ العاشقى التى ايىنداعى ٶڭٸردٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋ كٶرسەتكٸشتەرٸمەن قورىتىندىلاساق. بٸرٸنشٸ جارتىجىلدىقتاعى قانداي نەتيجەلەردٸ اتاپ ٶتۋگە بولادى?
- جالپى, وسى التى ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بٸزدٸڭ نەگٸزگٸ ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەرٸمٸز جاقسى دەڭگەيدە بولدى. ٶڭٸردە تۇرعىن ٷي قۇرىلىسى مەن تۋريزم نىساندارىنىڭ سالىنۋىنا بايلانىستى قۇرىلىس جۇمىستارى ٶتە قارقىندى جٷرگٸزٸلدٸ. سونىمەن قوسا, سوڭعى كەزدە ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸنە كٶپ كٶڭٸل بٶلٸپ وتىرمىز. سەبەبٸ, ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸن دامىتۋىمىز كەرەك, شيكٸزات ٶندٸرٸسٸمەن شەكتەلٸپ قالماۋىمىز كەرەك. وعان مينەرالدى تىڭايتقىشتاردى شىعاراتىن «قازازوت» كومپانيياسى ٶنٸم كٶلەمٸن ارتتىرۋ ارقىلى زور ٷلەسٸن قوسۋدا. «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسىنا سەيكەس تيٸستٸ جەڭٸلدٸكتٸ نەسيە بٶلۋ ارقىلى وسى كومپانييانىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸ كەڭەيتٸلۋدە. اۋىل شارۋاشىلىعىندا ورتالىق وبلىستاردا ەگٸن ەگۋدە مينەرالدى تىڭايتقىشتارعا سۇرانىس ٶتە جوعارى. سوندىقتان اتالمىش كومپانييانىڭ جۇمىسى قازٸر قارقىندى دامىپ كەلەدٸ. سونىمەن قاتار بٸزدە جول قۇرىلىسىنا پايدالانىلاتىن بيتۋم شىعاراتىن «CASPI BITUM» ٷلكەن ٶندٸرٸس ورنى جۇمىس ٸستەيدٸ. قازٸر تەحنيكالىق-ەكونوميكالىق نەگٸزدەمەسٸن جاساپ, ٶندٸرٸس كٶلەمٸن ۇلعايتۋ بويىنشا جۇمىس اتقارىلۋدا. اۋىل شارۋاشىلىعىندا جىلىجايلار كٶلەمٸن ۇلعايتۋعا, ٶنٸم ٶندٸرۋگە, قۇس فابريكالارىن ٸسكە قوسۋعا بٸز ٷشٸن ٶتە قاجەت ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ رەتٸندە كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلٸپ جاتىرمىز. ولار ٶڭٸر ەكونوميكاسىن كٶتەرۋگە بٸردەن بٸر ٷلەس قوساتىن سالالار. بيىلعى جىلدىڭ التى ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بارلىق سالالاردا ٶڭٸردە جوعارى كٶرسەتكٸشتەرگە قول جەتكٸزدٸك. الداعى ۋاقىتتا دا وسىنداي كٶرسەتكٸشتەردٸ ساقتاپ قالۋ بويىنشا جۇمىستار جالعاسادى.
