Qytaidyń batysynda turatyn etnikalyq qazaqtardyń túrli sebeppen qamaýǵa alyný sebebi ne? Si Tszinpinniń ekinshi merziminde Pekinniń Shyńjańdaǵy ulttyq saiasaty qandai bolmaq? Osy suraqtarǵa jaýap alý maqsatynda Azattyq portaly chehiialyq belgili qytaitanýshymen suhbattasqan.
Pragadaǵy Chehiia Ǵylym Akademiiasynyń Shyǵystaný institýtyndaǵy qytaitanýshy Ondrei Klimesh Azattyqqa bergen suhbatynda Pekinniń Shyńjańdaǵy ulttyq saiasatynyń birqatar aspektileri týraly oiyn aitty. Klimesh – qytai jáne uiǵyr tilderin meńgergen, Shyńjańda jáne Taivanda turǵan ári bilim alǵan shyǵystanýshy-ǵalym.
Azattyq: - Klimesh myrza, Shyńjańdaǵy keibir etnikalyq azshylyqtar sońǵy ýaqytta «biliktiń jappai qamaýǵa alýy», «sóz bostandyǵyn shektei túsýi» jáne «áleýmettik belsendilikti qatań baqylaýy» týraly jii shaǵymdana bastady. Sizdiń oiyńyzsha, nege ahýal sońǵy jyldary kúrt nasharlap ketti?
Ondrei Klimesh: - Sońǵy jyldary [bilik tarapynan] zorlyq-zombylyq pen qýdalaýdyń eskalatsiiasyn jáne osy qýdalaýǵa qarsylyqtyń da kúsheiýin baiqap otyrmyz. Qytaidyń Shyńjańda dominatsiia ornatýǵa umtylýynyń tarihy uzaq. 1759 jylǵy sońǵy imperiialyq dinastiianyń bul aimaqty jaýlap alýynan beri [Shyńjańda] únemi kóterilister bolyp turdy. Uzaqqa sozylǵan beibit kezeń bolǵan emes. Buryn manchjýǵa, qazir hansý biligine, Qytai halyq respýblikasyna únemi saiasi oppozitsiia týyp turdy. Kórip otyrǵanymyz – qos qabatty oppozitsiia. Byltyrdan beri memleket repressiiany kúsheitti, soǵan sáikes kelispeýshilik pen qarsy shyǵý da kúsheidi.
Azattyq: - Qytai biliginiń Shyńjańdaǵy terrorizmmen kúres naýqany men áleýmettik belsendilikti basyp tastaý áreketin ekige bólip qarai alamyz ba? Birinshi naýqan kóp jaǵdaida uiǵyr separatizmine qarsy shara retinde qabyldanady. Ekinshi jańa fenomen qazaqtardyń áleýmettik belsendiligin shekteý siiaqty kórinedi. Mysaly, jýyrda Shyńjańda týǵan, qazir Qazaqstan atynan jarysqa qatysyp júrgen kásipqoi boksshy Qanat Islamnyń «jekpe-jegin kórgeni úshin ǵana bir top qazaqtyń qamaýǵa alynǵany» habarlandy.
Ondrei Klimesh: - Álem boiynsha júrip jatqan terrorizmmen jáne radikaldyq islamizmmen kúres Qytaidyń dini jáne etnikalyq azshylyqtarǵa, saiasi opponentterge shúiligýi úshin jeleý ǵana. Shyńjańda terrorlyq shabýyl jasaý oqiǵalary boldy. Biraq «Ál-Qaida» siiaqty halyqaralyq islamshyl radikaldyq uiymdardyń Shyńjańdaǵy toptarǵa yqpaly óte shekteýli siiaqty. Tipti joqtyń qasy dese bolady. Óitkeni Shyńjań qatań baqylaýǵa alynǵan aimaq. Sheteldik toptardyń endep kirýi óte qiyn. Qarsylyqtyń negizi – saiasi narazylyq, repressiialyq saiasatqa reaktsiia. Muny jasalǵan shabýyldardyń qurylymy men túrinen de kóre alasyz. Kópshiligi – memlekettik uiymdarǵa pyshaqpen, qoldan jasalǵan jarylǵyshpen jasaǵan shabýyldar. «Sinhýa» memlekettik aqparat agenttiginiń jańalyqtaryn oqysańyz, «Terrorlyq shabýyl jasaldy. On terrorshynyń kózi joiyldy. Beibit turǵyndar zardap shekken joq» dep jazyp jatady. «Másele terrorizmde, separatizmde jáne radikaldyq Islamda» deitin Pekinniń argýmentterinde olqylyq kóp. Qazirgi ahýal úkimettiń kez kelgen oppozitsiiany, tipti qandai da bir alýan túrlilikti basyp tastap jatqanyn kórsetedi. Azshylyqtardy mádeni assimiliatsiiaǵa ushyratýǵa kúsh salyp jatyr.
Azattyq: - Shyńjańdaǵy terrorizmmen jáne separatizmmen kúres naýqany qarapaiym turǵyndardyń, uiǵyrlardyń ómirlerine qalai áser etip jatyr? Aimaqtyń qai aýdany teraktiler men anti-terrorlyq áreketterden kóbirek zardap shegip otyr?
Ondrei Klimesh: - Eń qatty zardap shekken aýdan – ońtústik Shyńjań. Bul – uiǵyr mádenietiniń besigi. Taklamakandaǵy bir oazis. Kýcha, Aqsý, Qashǵar, Iarkend pen Hotan siiaqty qalalar. Kóptegen qalada áli de uiǵyrlar – kópshilik. Hansýlar az: negizinen saiasi ókilder men politseiler. Óte kedei aimaq. Janjaldyń shielenisýine kóbine uiǵyrlardyń ekonomikalyq diskriminatsiiaǵa ushyraýy sebep bolady. Týǵan ólkesinde marginal topqa ainalý qaýpi týǵan. Qytaidyń syrtqy saiasaty osyǵan saiady. Shyńjań [Qytai prezidenti] Si Tszinpinniń «Bir beldeý – bir jol» bastamasy úshin mańyzǵa ie. Bul joba úshin Qazaqstannyń da máni zor. Shyńjań Pákistanmen qarym-qatynas ornatý úshin de mańyzdy ról oinaidy. Gvadar portynan ishki Qytaiǵa josparlanǵan energetika dálizi de osy aimaq arqyly ótedi. Shyńjań, onyń ishinde Shenchjen siiaqty arnaiy ekonomikalyq aimaqqa ainalǵan Qashǵar erekshe mańyzǵa ie bolyp tur. Qytaidyń iri kompaniialary kapital quiyp jatyr, hansý eńbek immigranttary aǵylyp kelip jatyr. Bul «damýdan» uiǵyrlar men basqa azshylyq toptar az ǵana paida kórip otyr.
Azattyq: - Bul aimaqtaǵy azshylyq toptardyń shetelge qashqan, ia qonys aýdarǵan ókilderi mádeni daralyqtaryn joǵaltý men ana tilinde bilim alý haqynyń shektelýi týraly másele kóterip jatady. Sizge bul másele qalai kórindi?
Ondrei Klimesh: - Shyńjań aimaǵynyń úkimeti tutas bilim berý júiesin transformatsiiaǵa ushyratyp jatyr. Konstitýtsiia men aimaqtyq zańdarǵa sáikes bilim berý jergilikti azshylyq tilderinde – uiǵyr, qazaq jáne qyrǵyz tilderinde júzege asýy tiis. Osy azshylyq tiline beiimdelgen bilim berý júiesi endi monotildi bolyp konvertatsiialanyp jatyr, nusqaýlyq tek qytai tilinde beriledi. Bul – mádeni assimiliatsiianyń bir joly. Saiasat tipi retinde bul jańa qubylys emes. Túrki halyqtaryn hansý mádenietiniń normalaryna beiimdep, akkýltýratsiiaǵa túsirý saiasaty 19-ǵasyrdyń basynan beri jalǵasyp keledi. Kommýnister bul saiasatty qoldanýda eń zor nátijege jetti... 2000 jyldardyń basynda-aq Úrimji ýniversitetinde qytai tili negizgi tilge ainaldy.
Azattyq: - Etnikalyq azshylyq ókilderiniń kommýnistik partiia qyzmetterindegi úlesi qandai?
Ondrei Klimesh: - Aimaq avtonomiiasy týraly zańǵa sáikes etnikalyq azshylyq ókilderi jergilikti saiasi jetekshilik quramyna kirýi tiis. Biraq jergilikti memlekettik apparattyń eń joǵarǵy deńgeiindegi bolsyn ókildiń quzireti álsiz. Bilik – kommýnistik partiiada. Al partiia jetekshiligi tek hansýlardan turady. Qazaq aýdandarda partiianyń orta deńgeiindegi qyzmetter qazaqtarǵa berilgen. Shynaiy bilik shoǵyrlanǵan deńgeide azshylyq ókilderi joq. Ony saiasi biýrolardyń quramynan kóre alasyz.
Azattyq: - Si Tszinpinniń kezeńine deiin Shyńjań qazaqtary ózderin erkindeý, erekshe statýsqa ie turǵyndar siiaqty ustaityn. Ózara áńgime kezinde jergilikti bilik qurylymynda uiǵyrlarǵa qaraǵanda ókilderi kóp ekenin aityp qalatyn.
Ondrei Klimesh: - Iá, iá.
Azattyq: - Siz de baiqadyńyz ba?
Ondrei Klimesh: - Iá, solai boldy.
Azattyq: - Biraq keiingi kezde birdeńe kúrt ózgergendei. Sońǵy eki-úsh jylda Shyńjań qazaqtary da kútpegen jerden qysymǵa alyna bastady. Endi bular da «qamalyp jatqandaryn», «partiianyń moral dáristeri oqytylyp, eńbekpen tárbieleý sharalaryna ushyrap jatqandaryn» aityp shaǵyna bastady. Ishki áleýmettik jelilerde «Qazaqstanǵa qatysty patriottyq sezim tanytqany úshin» zardap shekkender bar siiaqty. Shyńjań qazaqtary Si Tszinpinge deiin mádeni turǵydan alǵanda dál osylaisha belsendi bolyp kelgen. Nege dál qazir mundai kúige ushyrady dep oilaisyz?
Ondrei Klimesh: - Si Tszinpin búkil ahýaldy bastan-aiaq baqylaǵysy keledi. Qandai da bir syrtqy yqpaldyń jurnaǵyn da qaldyrmai joiǵysy keledi. Intellektýaldyq jaǵynan Qytai barǵan saiyn jabyq elge ainalyp barady. Qazaqtar «transulttyq etnos» dep sanalady. Sol sebepti Qytai úkimeti «[qazaqtar] sýbversivti qater týdyrýy múmkin» dep qaýiptenedi. Bul – [Shyńjań] qazaqtarynyń uiǵyrlardan basty aiyrmashylyǵy. Uiǵyrlardyń atamekeni – Shyǵys Túrkistan. Qazaqtarǵa kelsek, [Qytai biligi úshin] olardy «transshekaralyq simpatiia» tanytty dep aiyptaý óte ońai. Onyń ústine tarihi dástúr jáne bar ǵoi. Saiasi sebeptermen shekarany asyp, ary-beri qaita-qaita kóship turý degen. 20-ǵasyrda bul qubylys jii baiqaldy, birese Sovet Odaǵynan, birese Qytaidan qashyp arǵy betten – bergi betke, bergi betten – arǵy betke ótý kóp boldy. [Shyńjań] qazaqtary ózderin Qazaqstanmen, «qazaqtyqpen» identifikatsiialaidy (bir sanaidy – red.). Bul [Qytaidaǵy] avtoritarlyq rejim úshin qaýipti. Loialdy bolý (baǵynyshty bolý – red.) máselesi týady. Si Tszinpin daralyqtyń (identichnost – red.) kez-kelgen balama kózin joiýǵa beiim. Ol barlyq turǵynnyń Qytai halyq respýblikasynyń azamaty retinde sezinýin qalaidy. Eń áýeli uiǵyr, qazaq, ia musylman bolǵanyn qalamaidy. Bir jaǵynan sol sebepti Islam da [Shyńjańda] saiasi máselege ainaldy.
Azattyq: - Si Tszinpinniń ekinshi merziminde Shyńjańdaǵy Qytaidyń ulttyq saiasaty qalai ózgerýi múmkin? Boljamyńyz qandai?
Ondrei Klimesh: - Bul ahýaldy baqylap otyrý óte qyzyqty. Shyńjańdaǵy repressiia ýshyǵyp barady. Si Tszinpin sońǵy birneshe jylda Qytaida eshqashan bolmaǵan nárse jasady. Soltústik Koreia siiaqty totalitarlyq rejimdermen salystyrǵanda Qytai adam resýrstary men qarjyǵa qatysty óte jaqsy jaraqtalǵan. Sol sebepti jappai baqylaý júiesin qarjylandyrý kózderi sheksiz. Buryn-sońdy bolmaǵan ahýal qalyptasyp tur. Bul saiasatqa qarsy negativti reaktsiiany baqylaý da mańyzdy. Shyńjańdaǵy hansý turǵyndardyń sany kúrt kóbeiip keledi. Al jergilikti qazaqtar men uiǵyrlar shetqaqpai kórip jatyr. Amal ne, halyqaralyq qaýymdastyqtyń bul aimaqtaǵy ahýaldyń jaqsarýyna yqpal etý múmkindigi qatty shekteýli.
Azattyq: - Suhbatyńyzǵa raqmet!
