قىتايدىڭ باتىسىندا تۇراتىن ەتنيكالىق قازاقتاردىڭ تٷرلٸ سەبەپپەن قاماۋعا الىنۋ سەبەبٸ نە? سي تسزينپيننٸڭ ەكٸنشٸ مەرزٸمٸندە پەكيننٸڭ شىڭجاڭداعى ۇلتتىق ساياساتى قانداي بولماق? وسى سۇراقتارعا جاۋاپ الۋ ماقساتىندا ازاتتىق پورتالى چەحييالىق بەلگٸلٸ قىتايتانۋشىمەن سۇحباتتاسقان.
پراگاداعى چەحييا عىلىم اكادەميياسىنىڭ شىعىستانۋ ينستيتۋتىنداعى قىتايتانۋشى وندرەي كليمەش ازاتتىققا بەرگەن سۇحباتىندا پەكيننٸڭ شىڭجاڭداعى ۇلتتىق ساياساتىنىڭ بٸرقاتار اسپەكتٸلەرٸ تۋرالى ويىن ايتتى. كليمەش – قىتاي جەنە ۇيعىر تٸلدەرٸن مەڭگەرگەن, شىڭجاڭدا جەنە تايۆاندا تۇرعان ەرٸ بٸلٸم العان شىعىستانۋشى-عالىم.
ازاتتىق: - كليمەش مىرزا, شىڭجاڭداعى كەيبٸر ەتنيكالىق ازشىلىقتار سوڭعى ۋاقىتتا «بيلٸكتٸڭ جاپپاي قاماۋعا الۋى», «سٶز بوستاندىعىن شەكتەي تٷسۋٸ» جەنە «ەلەۋمەتتٸك بەلسەندٸلٸكتٸ قاتاڭ باقىلاۋى» تۋرالى جيٸ شاعىمدانا باستادى. سٸزدٸڭ ويىڭىزشا, نەگە احۋال سوڭعى جىلدارى كٷرت ناشارلاپ كەتتٸ?
وندرەي كليمەش: - سوڭعى جىلدارى [بيلٸك تاراپىنان] زورلىق-زومبىلىق پەن قۋدالاۋدىڭ ەسكالاتسيياسىن جەنە وسى قۋدالاۋعا قارسىلىقتىڭ دا كٷشەيۋٸن بايقاپ وتىرمىز. قىتايدىڭ شىڭجاڭدا دوميناتسييا ورناتۋعا ۇمتىلۋىنىڭ تاريحى ۇزاق. 1759 جىلعى سوڭعى يمپەرييالىق ديناستييانىڭ بۇل ايماقتى جاۋلاپ الۋىنان بەرٸ [شىڭجاڭدا] ٷنەمٸ كٶتەرٸلٸستەر بولىپ تۇردى. ۇزاققا سوزىلعان بەيبٸت كەزەڭ بولعان ەمەس. بۇرىن مانچجۋعا, قازٸر حانسۋ بيلٸگٸنە, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنا ٷنەمٸ ساياسي وپپوزيتسييا تۋىپ تۇردى. كٶرٸپ وتىرعانىمىز – قوس قاباتتى وپپوزيتسييا. بىلتىردان بەرٸ مەملەكەت رەپرەسسييانى كٷشەيتتٸ, سوعان سەيكەس كەلٸسپەۋشٸلٸك پەن قارسى شىعۋ دا كٷشەيدٸ.
ازاتتىق: - قىتاي بيلٸگٸنٸڭ شىڭجاڭداعى تەرروريزممەن كٷرەس ناۋقانى مەن ەلەۋمەتتٸك بەلسەندٸلٸكتٸ باسىپ تاستاۋ ەرەكەتٸن ەكٸگە بٶلٸپ قاراي الامىز با? بٸرٸنشٸ ناۋقان كٶپ جاعدايدا ۇيعىر سەپاراتيزمٸنە قارسى شارا رەتٸندە قابىلدانادى. ەكٸنشٸ جاڭا فەنومەن قازاقتاردىڭ ەلەۋمەتتٸك بەلسەندٸلٸگٸن شەكتەۋ سيياقتى كٶرٸنەدٸ. مىسالى, جۋىردا شىڭجاڭدا تۋعان, قازٸر قازاقستان اتىنان جارىسقا قاتىسىپ جٷرگەن كەسٸپقوي بوكسشى قانات يسلامنىڭ «جەكپە-جەگٸن كٶرگەنٸ ٷشٸن عانا بٸر توپ قازاقتىڭ قاماۋعا الىنعانى» حابارلاندى.
وندرەي كليمەش: - ەلەم بويىنشا جٷرٸپ جاتقان تەرروريزممەن جەنە راديكالدىق يسلاميزممەن كٷرەس قىتايدىڭ دٸني جەنە ەتنيكالىق ازشىلىقتارعا, ساياسي وپپونەنتتەرگە شٷيلٸگۋٸ ٷشٸن جەلەۋ عانا. شىڭجاڭدا تەررورلىق شابۋىل جاساۋ وقيعالارى بولدى. بٸراق «ەل-قايدا» سيياقتى حالىقارالىق يسلامشىل راديكالدىق ۇيىمداردىڭ شىڭجاڭداعى توپتارعا ىقپالى ٶتە شەكتەۋلٸ سيياقتى. تٸپتٸ جوقتىڭ قاسى دەسە بولادى. ٶيتكەنٸ شىڭجاڭ قاتاڭ باقىلاۋعا الىنعان ايماق. شەتەلدٸك توپتاردىڭ ەندەپ كٸرۋٸ ٶتە قيىن. قارسىلىقتىڭ نەگٸزٸ – ساياسي نارازىلىق, رەپرەسسييالىق ساياساتقا رەاكتسييا. مۇنى جاسالعان شابۋىلداردىڭ قۇرىلىمى مەن تٷرٸنەن دە كٶرە الاسىز. كٶپشٸلٸگٸ – مەملەكەتتٸك ۇيىمدارعا پىشاقپەن, قولدان جاسالعان جارىلعىشپەن جاساعان شابۋىلدار. «سينحۋا» مەملەكەتتٸك اقپارات اگەنتتٸگٸنٸڭ جاڭالىقتارىن وقىساڭىز, «تەررورلىق شابۋىل جاسالدى. ون تەررورشىنىڭ كٶزٸ جويىلدى. بەيبٸت تۇرعىندار زارداپ شەككەن جوق» دەپ جازىپ جاتادى. «مەسەلە تەرروريزمدە, سەپاراتيزمدە جەنە راديكالدىق يسلامدا» دەيتٸن پەكيننٸڭ ارگۋمەنتتەرٸندە ولقىلىق كٶپ. قازٸرگٸ احۋال ٷكٸمەتتٸڭ كەز كەلگەن وپپوزيتسييانى, تٸپتٸ قانداي دا بٸر الۋان تٷرلٸلٸكتٸ باسىپ تاستاپ جاتقانىن كٶرسەتەدٸ. ازشىلىقتاردى مەدەني اسسيميلياتسيياعا ۇشىراتۋعا كٷش سالىپ جاتىر.
ازاتتىق: - شىڭجاڭداعى تەرروريزممەن جەنە سەپاراتيزممەن كٷرەس ناۋقانى قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ, ۇيعىرلاردىڭ ٶمٸرلەرٸنە قالاي ەسەر ەتٸپ جاتىر? ايماقتىڭ قاي اۋدانى تەراكتٸلەر مەن انتي-تەررورلىق ەرەكەتتەردەن كٶبٸرەك زارداپ شەگٸپ وتىر?
وندرەي كليمەش: - ەڭ قاتتى زارداپ شەككەن اۋدان – وڭتٷستٸك شىڭجاڭ. بۇل – ۇيعىر مەدەنيەتٸنٸڭ بەسٸگٸ. تاكلاماكانداعى بٸر وازيس. كۋچا, اقسۋ, قاشعار, ياركەند پەن حوتان سيياقتى قالالار. كٶپتەگەن قالادا ەلٸ دە ۇيعىرلار – كٶپشٸلٸك. حانسۋلار از: نەگٸزٸنەن ساياسي ٶكٸلدەر مەن پوليتسەيلەر. ٶتە كەدەي ايماق. جانجالدىڭ شيەلەنٸسۋٸنە كٶبٸنە ۇيعىرلاردىڭ ەكونوميكالىق ديسكريميناتسيياعا ۇشىراۋى سەبەپ بولادى. تۋعان ٶلكەسٸندە مارگينال توپقا اينالۋ قاۋپٸ تۋعان. قىتايدىڭ سىرتقى ساياساتى وسىعان سايادى. شىڭجاڭ [قىتاي پرەزيدەنتٸ] سي تسزينپيننٸڭ «بٸر بەلدەۋ – بٸر جول» باستاماسى ٷشٸن ماڭىزعا يە. بۇل جوبا ٷشٸن قازاقستاننىڭ دا مەنٸ زور. شىڭجاڭ پەكٸستانمەن قارىم-قاتىناس ورناتۋ ٷشٸن دە ماڭىزدى رٶل وينايدى. گۆادار پورتىنان ٸشكٸ قىتايعا جوسپارلانعان ەنەرگەتيكا دەلٸزٸ دە وسى ايماق ارقىلى ٶتەدٸ. شىڭجاڭ, ونىڭ ٸشٸندە شەنچجەن سيياقتى ارنايى ەكونوميكالىق ايماققا اينالعان قاشعار ەرەكشە ماڭىزعا يە بولىپ تۇر. قىتايدىڭ ٸرٸ كومپانييالارى كاپيتال قۇيىپ جاتىر, حانسۋ ەڭبەك يمميگرانتتارى اعىلىپ كەلٸپ جاتىر. بۇل «دامۋدان» ۇيعىرلار مەن باسقا ازشىلىق توپتار از عانا پايدا كٶرٸپ وتىر.
ازاتتىق: - بۇل ايماقتاعى ازشىلىق توپتاردىڭ شەتەلگە قاشقان, يا قونىس اۋدارعان ٶكٸلدەرٸ مەدەني دارالىقتارىن جوعالتۋ مەن انا تٸلٸندە بٸلٸم الۋ حاقىنىڭ شەكتەلۋٸ تۋرالى مەسەلە كٶتەرٸپ جاتادى. سٸزگە بۇل مەسەلە قالاي كٶرٸندٸ?
وندرەي كليمەش: - شىڭجاڭ ايماعىنىڭ ٷكٸمەتٸ تۇتاس بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸن ترانسفورماتسيياعا ۇشىراتىپ جاتىر. كونستيتۋتسييا مەن ايماقتىق زاڭدارعا سەيكەس بٸلٸم بەرۋ جەرگٸلٸكتٸ ازشىلىق تٸلدەرٸندە – ۇيعىر, قازاق جەنە قىرعىز تٸلدەرٸندە جٷزەگە اسۋى تيٸس. وسى ازشىلىق تٸلٸنە بەيٸمدەلگەن بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ ەندٸ مونوتٸلدٸ بولىپ كونۆەرتاتسييالانىپ جاتىر, نۇسقاۋلىق تەك قىتاي تٸلٸندە بەرٸلەدٸ. بۇل – مەدەني اسسيميلياتسييانىڭ بٸر جولى. ساياسات تيپٸ رەتٸندە بۇل جاڭا قۇبىلىس ەمەس. تٷركٸ حالىقتارىن حانسۋ مەدەنيەتٸنٸڭ نورمالارىنا بەيٸمدەپ, اككۋلتۋراتسيياعا تٷسٸرۋ ساياساتى 19-عاسىردىڭ باسىنان بەرٸ جالعاسىپ كەلەدٸ. كوممۋنيستەر بۇل ساياساتتى قولدانۋدا ەڭ زور نەتيجەگە جەتتٸ... 2000 جىلداردىڭ باسىندا-اق ٷرٸمجٸ ۋنيۆەرسيتەتٸندە قىتاي تٸلٸ نەگٸزگٸ تٸلگە اينالدى.
ازاتتىق: - ەتنيكالىق ازشىلىق ٶكٸلدەرٸنٸڭ كوممۋنيستٸك پارتييا قىزمەتتەرٸندەگٸ ٷلەسٸ قانداي?
وندرەي كليمەش: - ايماق اۆتونوميياسى تۋرالى زاڭعا سەيكەس ەتنيكالىق ازشىلىق ٶكٸلدەرٸ جەرگٸلٸكتٸ ساياسي جەتەكشٸلٸك قۇرامىنا كٸرۋٸ تيٸس. بٸراق جەرگٸلٸكتٸ مەملەكەتتٸك اپپاراتتىڭ ەڭ جوعارعى دەڭگەيٸندەگٸ بولسىن ٶكٸلدٸڭ قۇزٸرەتٸ ەلسٸز. بيلٸك – كوممۋنيستٸك پارتييادا. ال پارتييا جەتەكشٸلٸگٸ تەك حانسۋلاردان تۇرادى. قازاق اۋدانداردا پارتييانىڭ ورتا دەڭگەيٸندەگٸ قىزمەتتەر قازاقتارعا بەرٸلگەن. شىنايى بيلٸك شوعىرلانعان دەڭگەيدە ازشىلىق ٶكٸلدەرٸ جوق. ونى ساياسي بيۋرولاردىڭ قۇرامىنان كٶرە الاسىز.
ازاتتىق: - سي تسزينپيننٸڭ كەزەڭٸنە دەيٸن شىڭجاڭ قازاقتارى ٶزدەرٸن ەركٸندەۋ, ەرەكشە ستاتۋسقا يە تۇرعىندار سيياقتى ۇستايتىن. ٶزارا ەڭگٸمە كەزٸندە جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك قۇرىلىمىندا ۇيعىرلارعا قاراعاندا ٶكٸلدەرٸ كٶپ ەكەنٸن ايتىپ قالاتىن.
وندرەي كليمەش: - يە, يە.
ازاتتىق: - سٸز دە بايقادىڭىز با?
وندرەي كليمەش: - يە, سولاي بولدى.
ازاتتىق: - بٸراق كەيٸنگٸ كەزدە بٸردەڭە كٷرت ٶزگەرگەندەي. سوڭعى ەكٸ-ٷش جىلدا شىڭجاڭ قازاقتارى دا كٷتپەگەن جەردەن قىسىمعا الىنا باستادى. ەندٸ بۇلار دا «قامالىپ جاتقاندارىن», «پارتييانىڭ مورال دەرٸستەرٸ وقىتىلىپ, ەڭبەكپەن تەربيەلەۋ شارالارىنا ۇشىراپ جاتقاندارىن» ايتىپ شاعىنا باستادى. ٸشكٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە «قازاقستانعا قاتىستى پاتريوتتىق سەزٸم تانىتقانى ٷشٸن» زارداپ شەككەندەر بار سيياقتى. شىڭجاڭ قازاقتارى سي تسزينپينگە دەيٸن مەدەني تۇرعىدان العاندا دەل وسىلايشا بەلسەندٸ بولىپ كەلگەن. نەگە دەل قازٸر مۇنداي كٷيگە ۇشىرادى دەپ ويلايسىز?
وندرەي كليمەش: - سي تسزينپين بٷكٸل احۋالدى باستان-اياق باقىلاعىسى كەلەدٸ. قانداي دا بٸر سىرتقى ىقپالدىڭ جۇرناعىن دا قالدىرماي جويعىسى كەلەدٸ. ينتەللەكتۋالدىق جاعىنان قىتاي بارعان سايىن جابىق ەلگە اينالىپ بارادى. قازاقتار «ترانسۇلتتىق ەتنوس» دەپ سانالادى. سول سەبەپتٸ قىتاي ٷكٸمەتٸ «[قازاقتار] سۋبۆەرسيۆتٸ قاتەر تۋدىرۋى مٷمكٸن» دەپ قاۋٸپتەنەدٸ. بۇل – [شىڭجاڭ] قازاقتارىنىڭ ۇيعىرلاردان باستى ايىرماشىلىعى. ۇيعىرلاردىڭ اتامەكەنٸ – شىعىس تٷركٸستان. قازاقتارعا كەلسەك, [قىتاي بيلٸگٸ ٷشٸن] ولاردى «ترانسشەكارالىق سيمپاتييا» تانىتتى دەپ ايىپتاۋ ٶتە وڭاي. ونىڭ ٷستٸنە تاريحي دەستٷر جەنە بار عوي. ساياسي سەبەپتەرمەن شەكارانى اسىپ, ارى-بەرٸ قايتا-قايتا كٶشٸپ تۇرۋ دەگەن. 20-عاسىردا بۇل قۇبىلىس جيٸ بايقالدى, بٸرەسە سوۆەت وداعىنان, بٸرەسە قىتايدان قاشىپ ارعى بەتتەن – بەرگٸ بەتكە, بەرگٸ بەتتەن – ارعى بەتكە ٶتۋ كٶپ بولدى. [شىڭجاڭ] قازاقتارى ٶزدەرٸن قازاقستانمەن, «قازاقتىقپەن» يدەنتيفيكاتسييالايدى (بٸر سانايدى – رەد.). بۇل [قىتايداعى] اۆتوريتارلىق رەجيم ٷشٸن قاۋٸپتٸ. لويالدى بولۋ (باعىنىشتى بولۋ – رەد.) مەسەلەسٸ تۋادى. سي تسزينپين دارالىقتىڭ (يدەنتيچنوست – رەد.) كەز-كەلگەن بالاما كٶزٸن جويۋعا بەيٸم. ول بارلىق تۇرعىننىڭ قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى رەتٸندە سەزٸنۋٸن قالايدى. ەڭ ەۋەلٸ ۇيعىر, قازاق, يا مۇسىلمان بولعانىن قالامايدى. بٸر جاعىنان سول سەبەپتٸ يسلام دا [شىڭجاڭدا] ساياسي مەسەلەگە اينالدى.
ازاتتىق: - سي تسزينپيننٸڭ ەكٸنشٸ مەرزٸمٸندە شىڭجاڭداعى قىتايدىڭ ۇلتتىق ساياساتى قالاي ٶزگەرۋٸ مٷمكٸن? بولجامىڭىز قانداي?
وندرەي كليمەش: - بۇل احۋالدى باقىلاپ وتىرۋ ٶتە قىزىقتى. شىڭجاڭداعى رەپرەسسييا ۋشىعىپ بارادى. سي تسزينپين سوڭعى بٸرنەشە جىلدا قىتايدا ەشقاشان بولماعان نەرسە جاسادى. سولتٷستٸك كورەيا سيياقتى توتاليتارلىق رەجيمدەرمەن سالىستىرعاندا قىتاي ادام رەسۋرستارى مەن قارجىعا قاتىستى ٶتە جاقسى جاراقتالعان. سول سەبەپتٸ جاپپاي باقىلاۋ جٷيەسٸن قارجىلاندىرۋ كٶزدەرٸ شەكسٸز. بۇرىن-سوڭدى بولماعان احۋال قالىپتاسىپ تۇر. بۇل ساياساتقا قارسى نەگاتيۆتٸ رەاكتسييانى باقىلاۋ دا ماڭىزدى. شىڭجاڭداعى حانسۋ تۇرعىنداردىڭ سانى كٷرت كٶبەيٸپ كەلەدٸ. ال جەرگٸلٸكتٸ قازاقتار مەن ۇيعىرلار شەتقاقپاي كٶرٸپ جاتىر. امال نە, حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ بۇل ايماقتاعى احۋالدىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتۋ مٷمكٸندٸگٸ قاتتى شەكتەۋلٸ.
ازاتتىق: - سۇحباتىڭىزعا راقمەت!
