Munai baǵasyn quldyratý arqyly Sovet Odaǵyn qulatqan AQSh pen arab elderiniń saiasatyn Donald Tramp qaita tirilte me?
Taiaýda Qazaqstan prezidenti Saýd Arabiiasyna baryp qaitty. El astanasy Riiadta N.Nazarbaev Saýdiia, AQSh, Qatar, Bahrein, Arab Ámirlikteri, Maýritaniia siiaqty birqatar memleket basshylarymen kezdesý ótkizip, ekijaqty yntymaqtastyq máselelerin saralady. Bul sammit basty ereksheligi – AQSh pen musylman jáne arab elderi tuńǵysh ret osyndai aýqymdy quramda bas qosqany. Onyń ústine jańadan sailanǵan AQSh prezidenti Donald Tramptyń shetelge alǵashqy sapary da osy sammitten bastaldy. Osyndai saiasi mańyzy zor sharany Tramptyń aldyndaǵy prezidentter ne Kanada, ne Meksika siiaqty kórshi elderden nemese Eýropadaǵy odaqtastarynan bastaityn. Milliarder-prezident bul dástúrdi buzdy, tiisinshe jańa baǵyt, basymdyqtaryn ańǵartty.
Barak Obama kezinde Vashington Taiaý Shyǵystaǵy sheshýshi odaqtastary Saýd Arabiiasy jáne Izrailmen bailanystaryn birshama nasharlatyp aldy. Oǵan Obamanyń Iranǵa qatysty ekiushty saiasaty, Arab-Izrail teketiresinde teń úilestirýshi bola almaǵany, «Arab kóktemi» oqiǵalary kezinde myń qubylýy tárizdi áreketteri sebepshi boldy. Endi sol aǵattyqtyń aldyn alý, sonymen qatar álem kún tártibinde turǵan negizgi qaýip-qater – dini terrorizmdi aýyzdyqtaý isinde musylman elderiniń áleýetin paidalanýdy maqsat etken Donald Tramp kópshilik kútpegen qadamǵa baryp, shahmattaǵydai «atpen júris» jasady.
Sammitke qatysqan arab jáne musylman elderiniń uzyn sany 40-tan asady. AQSh-ty aýyzǵa almaǵanda, dál osyndai aýqymda jáne joǵary deńgeide Islam álemi sońǵy onjyldyqta bas qosqan emes. Olardyń aldynda sóz sóilegen Tramp aimaq elderin tize qosyp, tóngen qaýip-qaterge qarsy birlese kúresýge shaqyrdy. Sondai-aq Taiaý Shyǵystyń shyrqyn buzǵan elder qataryna Iran men Siriiany jatqyzyp, olardy ótkir synǵa aldy. Sońǵylary aimaqtaǵy Reseidiń odaqtastary ekenin eskersek, bul málimdeme belgili dárejede Máskeýge jáne tikelei Vladimir Pýtinge baǵyttalǵanyn túsiný qiyn emes.
Onyń sapary halyqaralyq qaýipsizdikti ujymdyq deńgeide qamtamasyz etýmen qatar, ekonomikalyq, qarjylyq, investitsiialyq baǵytta ilgerileý jáne alǵa basýmen erekshelendi. Tramp saparynda tek AQSh pen Saýd Arabiiasy arasynda 350 milliard dollarǵa para-par kelisimderge qol qoiyldy. Olardyń ishinde 125 milliard dollarǵa (!) qarý-jaraq satý men satyp alý sharty bekitildi. Bul da tarihta buryn-sońdy bolyp kórmegen soma. Salystyrmaly túrde aitsaq: qarý-jaraq óndirýde álemde ekinshi oryndaǵy Reseidiń jyldyq tutas eksporty 15 milliard dollardan aspaidy.
QAÝIPSIZDIK MENEDJERI
Ras, ákki biznesmen Tramptyń bir elge jasaǵan saparynan osyndai zor oljamen oralǵany AQSh ekonomikasy úshin ájeptáýir qolǵabys. Alaida bul sapardyń saiasi mańyzy odan da asyp túsýi múmkin. Sebep AQSh-tyń álemdegi, onyń ishinde Arab memleketterindegi áleýetinde hám salmaǵynda jatyr. Saýdiianyń AQSh-qa orasan zor somada aqsha quiýynyń astarynda tek qarjylyq nemese qaýipsizdik múddeleri ǵana emes, uzaq merzimdi strategiialyq áriptestik jatqanyn kórsetedi.
1970 jyldary búgingi Reseiden áldeqaida qudiretti Sovet Odaǵyn elinen qýyp shyqqanda Mysyr kósemi Ánýar Sadattyń «Taiaý Shyǵys túitkilin retteýge qajetti kilttiń 99 paiyzy AQSh-tyń qolynda» degen edi. Sol zamannan beri, árine, kóp nárse ózgerdi. Aimaqta soǵys órti birneshe márte tutanyp, revoliýtsiialar kóbeidi, ekstremisshil jáne terrorshyl qozǵalystar kúsheie tústi. Dese de, AQSh-tyń aimaqtaǵy elderge yqpaly ózgerissiz qaldy. Sáikesinshe Taiaý Shyǵys memleketteri arasynda órshigen alaýyzdyq pen óshpendilikti eńserý Aq úidiń aralasýynsyz iske asýy neǵaibyl. Izrail-Palestina daýy, Siriia men Iemendegi azamattyq soǵys, Irak, Libiia, Sýdan, Somali siiaqty elderdiń bólshektenip, sodyr, lańkesterdiń oshaǵyna ainalǵany, Soltústik Afrika men Taiaý Shyǵystan bezgen bosqyndardyń Eýropany migratsiialyq daǵdarysqa tiregeni siiaqty tolyp jatqan túitkilderdiń sheshimi búgin de AQSh-tyń áreketine bailanysty.
Onsyz da kóp daý men janjaldy odan ári kúrdelendirgen jaǵdai – musylman álemindegi saiasattyń súnnitter men shiitter bolyp ekige bólinip, olardyń arasy jyldan-jylǵa órshelenip ketti.
Nazar aýdararlyq bir jait. Dál osy kúnderi Saýd Arabiiasy bastaǵan súnnit áleminiń basty qarsylasy shiittik Iranda prezidenttik sailaý máresine jetip, batysshyl, liberaldyq baǵyttyń ókili Hasan Rýhani qaita sailanyp, prezidenttik merzimin tórt jylǵa uzartty. Bul Iran qoǵamynyń batyspen, onyń ishinde eń aldymen AQSh-pen mámilege kelýge yntyq ekenin bildiredi. Al Aiatolla Homeinidiń kezindegidei qatqyl ustanymdaǵy saiasatkerler halyqtyń qoldaýyna ie bolmady.
RESEI KSRO TAǴDYRYN QAITALAI MA?
«Tramp bilik basyna kelse, Vashington men Máskeý arasynda jylymyq paida bolady, sanktsiialar alynyp tastalady» degen syńaidaǵy reseilik sarapshylardyń úmitteri aqtalmady. Qaita AQSh-taǵy prezidenttik sailaýlarǵa Reseidiń aralasqany týraly kúdikter ekijaqty bailanysty odan ári shielenistirip jiberdi. Tramptyń ózi reseishil baǵyty úshin Amerikada qatqyl synnyń astynda qaldy. Demek, táýelsiz de jigerli saiasatker ekenin dáleldeý úshin Aq úidiń qojaiynyna Reseige shúiligýden basqa amaly qalmaǵandai. Al sońǵysy ólgen Keńes Odaǵyn tiriltý úshin álemge qaýip tóndirgen jaǵdaida. Bul kórinis Taiaý Shyǵysta, sondai-aq álem sahnasynda qalyptasqan bul jaǵdai 1980 jyldardy eske túsiredi.
Sol kezderi ozbyr jáne tiimsiz saiasat ekonomikany tyǵyryqqa tirep, batys sanktsiialarynan ishki maiy sylynyp túsken Keńes Odaǵy asa aýyr jaǵdaida, tizesi dirildep áreń turǵan edi. Ádildik pen órkeniet emes, kúshteý men basyný arqyly odaqtastaryn ustap turý saiasaty júzege aspady. Odaqtastar qatary sirei bastady. Al munai baǵasynyń kúrt quldyraýy keńestik ekonomikanyń saǵyn syndyryp, qyzyl imperiiany kúiretti.
Dál sol kezde AQSh-tyń munaidy qyzyl imperiiaǵa qarsy qarý retinde paidalanýyna Saýd Arabiiasy teńdessiz qyzmet jasady. Osy eldiń qazirgi patshasy Salmannyń týǵan aǵasy Fahd Amerika prezidenti Ronald Reiganmen imperiiany kúiretý naýqanyn uiymdastyrdy. Al Máskeýdiń Taiaý Shyǵysqa basyp kirýinen qaýiptengen basqa elder Vashington men Riiadtyń bastamasyn qyzý qoldady.
Endi, mine, Siriiadaǵy teketireste kúlli súnnit áleminiń qarǵysyn arqalaǵan Bashar Asadqa Reseidiń jan-tánimen qoldaý jasaýy burynǵy tásildi eriksiz qaita tiriltýi yqtimal.
Iaǵni Donald Tramptyń tuńǵysh sapary Taiaý Shyǵysqa túskeni múlde kezdeisoqtyq emes, qaita zor ózgeristerdiń basy bolýy múmkin. 1980 jyldary bar is munai baǵasynyń quldyrap, Keńes Odaǵynyń kúireýimen aiaqtalsa, bul jolǵysynyń quny nemen ólshenbek? Alyptardyń oiyny qalai bolaryn, kez kelgen tosyn jaǵdailardy ýaqytynda boljap, daiyn bolǵanymyz abzal.
Rasýl JUMALY, saiasattanýshy
«Jas Alash» gazeti
