مۇناي باعاسىن قۇلدىراتۋ ارقىلى سوۆەت وداعىن قۇلاتقان اقش پەن اراب ەلدەرٸنٸڭ ساياساتىن دونالد ترامپ قايتا تٸرٸلتە مە?
تاياۋدا قازاقستان پرەزيدەنتٸ ساۋد ارابيياسىنا بارىپ قايتتى. ەل استاناسى رييادتا ن.نازارباەۆ ساۋدييا, اقش, قاتار, باحرەين, اراب ەمٸرلٸكتەرٸ, ماۋريتانييا سيياقتى بٸرقاتار مەملەكەت باسشىلارىمەن كەزدەسۋ ٶتكٸزٸپ, ەكٸجاقتى ىنتىماقتاستىق مەسەلەلەرٸن سارالادى. بۇل سامميت باستى ەرەكشەلٸگٸ – اقش پەن مۇسىلمان جەنە اراب ەلدەرٸ تۇڭعىش رەت وسىنداي اۋقىمدى قۇرامدا باس قوسقانى. ونىڭ ٷستٸنە جاڭادان سايلانعان اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپتىڭ شەتەلگە العاشقى ساپارى دا وسى سامميتتەن باستالدى. وسىنداي ساياسي ماڭىزى زور شارانى ترامپتىڭ الدىنداعى پرەزيدەنتتەر نە كانادا, نە مەكسيكا سيياقتى كٶرشٸ ەلدەردەن نەمەسە ەۋروپاداعى وداقتاستارىنان باستايتىن. ميللياردەر-پرەزيدەنت بۇل دەستٷردٸ بۇزدى, تيٸسٸنشە جاڭا باعىت, باسىمدىقتارىن اڭعارتتى.
باراك وباما كەزٸندە ۆاشينگتون تاياۋ شىعىستاعى شەشۋشٸ وداقتاستارى ساۋد ارابيياسى جەنە يزرايلمەن بايلانىستارىن بٸرشاما ناشارلاتىپ الدى. وعان وبامانىڭ يرانعا قاتىستى ەكٸۇشتى ساياساتى, اراب-يزرايل تەكەتٸرەسٸندە تەڭ ٷيلەستٸرۋشٸ بولا الماعانى, «اراب كٶكتەمٸ» وقيعالارى كەزٸندە مىڭ قۇبىلۋى تەرٸزدٸ ەرەكەتتەرٸ سەبەپشٸ بولدى. ەندٸ سول اعاتتىقتىڭ الدىن الۋ, سونىمەن قاتار ەلەم كٷن تەرتٸبٸندە تۇرعان نەگٸزگٸ قاۋٸپ-قاتەر – دٸني تەرروريزمدٸ اۋىزدىقتاۋ ٸسٸندە مۇسىلمان ەلدەرٸنٸڭ ەلەۋەتٸن پايدالانۋدى ماقسات ەتكەن دونالد ترامپ كٶپشٸلٸك كٷتپەگەن قادامعا بارىپ, شاحماتتاعىداي «اتپەن جٷرٸس» جاسادى.
سامميتكە قاتىسقان اراب جەنە مۇسىلمان ەلدەرٸنٸڭ ۇزىن سانى 40-تان اسادى. اقش-تى اۋىزعا الماعاندا, دەل وسىنداي اۋقىمدا جەنە جوعارى دەڭگەيدە يسلام ەلەمٸ سوڭعى ونجىلدىقتا باس قوسقان ەمەس. ولاردىڭ الدىندا سٶز سٶيلەگەن ترامپ ايماق ەلدەرٸن تٸزە قوسىپ, تٶنگەن قاۋٸپ-قاتەرگە قارسى بٸرلەسە كٷرەسۋگە شاقىردى. سونداي-اق تاياۋ شىعىستىڭ شىرقىن بۇزعان ەلدەر قاتارىنا يران مەن سيرييانى جاتقىزىپ, ولاردى ٶتكٸر سىنعا الدى. سوڭعىلارى ايماقتاعى رەسەيدٸڭ وداقتاستارى ەكەنٸن ەسكەرسەك, بۇل مەلٸمدەمە بەلگٸلٸ دەرەجەدە مەسكەۋگە جەنە تٸكەلەي ۆلاديمير پۋتينگە باعىتتالعانىن تٷسٸنۋ قيىن ەمەس.
ونىڭ ساپارى حالىقارالىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ۇجىمدىق دەڭگەيدە قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, ەكونوميكالىق, قارجىلىق, ينۆەستيتسييالىق باعىتتا ٸلگەرٸلەۋ جەنە العا باسۋمەن ەرەكشەلەندٸ. ترامپ ساپارىندا تەك اقش پەن ساۋد ارابيياسى اراسىندا 350 ميلليارد دوللارعا پارا-پار كەلٸسٸمدەرگە قول قويىلدى. ولاردىڭ ٸشٸندە 125 ميلليارد دوللارعا (!) قارۋ-جاراق ساتۋ مەن ساتىپ الۋ شارتى بەكٸتٸلدٸ. بۇل دا تاريحتا بۇرىن-سوڭدى بولىپ كٶرمەگەن سوما. سالىستىرمالى تٷردە ايتساق: قارۋ-جاراق ٶندٸرۋدە ەلەمدە ەكٸنشٸ ورىنداعى رەسەيدٸڭ جىلدىق تۇتاس ەكسپورتى 15 ميلليارد دوللاردان اسپايدى.
قاۋٸپسٸزدٸك مەنەدجەرٸ
راس, ەككٸ بيزنەسمەن ترامپتىڭ بٸر ەلگە جاساعان ساپارىنان وسىنداي زور ولجامەن ورالعانى اقش ەكونوميكاسى ٷشٸن ەجەپتەۋٸر قولعابىس. الايدا بۇل ساپاردىڭ ساياسي ماڭىزى ودان دا اسىپ تٷسۋٸ مٷمكٸن. سەبەپ اقش-تىڭ ەلەمدەگٸ, ونىڭ ٸشٸندە اراب مەملەكەتتەرٸندەگٸ ەلەۋەتٸندە ھەم سالماعىندا جاتىر. ساۋدييانىڭ اقش-قا وراسان زور سومادا اقشا قۇيۋىنىڭ استارىندا تەك قارجىلىق نەمەسە قاۋٸپسٸزدٸك مٷددەلەرٸ عانا ەمەس, ۇزاق مەرزٸمدٸ ستراتەگييالىق ەرٸپتەستٸك جاتقانىن كٶرسەتەدٸ.
1970 جىلدارى بٷگٸنگٸ رەسەيدەن ەلدەقايدا قۇدٸرەتتٸ سوۆەت وداعىن ەلٸنەن قۋىپ شىققاندا مىسىر كٶسەمٸ ەنۋار ساداتتىڭ «تاياۋ شىعىس تٷيتكٸلٸن رەتتەۋگە قاجەتتٸ كٸلتتٸڭ 99 پايىزى اقش-تىڭ قولىندا» دەگەن ەدٸ. سول زاماننان بەرٸ, ەرينە, كٶپ نەرسە ٶزگەردٸ. ايماقتا سوعىس ٶرتٸ بٸرنەشە مەرتە تۇتانىپ, رەۆوليۋتسييالار كٶبەيدٸ, ەكسترەميسشٸل جەنە تەررورشىل قوزعالىستار كٷشەيە تٷستٸ. دەسە دە, اقش-تىڭ ايماقتاعى ەلدەرگە ىقپالى ٶزگەرٸسسٸز قالدى. سەيكەسٸنشە تاياۋ شىعىس مەملەكەتتەرٸ اراسىندا ٶرشٸگەن الاۋىزدىق پەن ٶشپەندٸلٸكتٸ ەڭسەرۋ اق ٷيدٸڭ ارالاسۋىنسىز ٸسكە اسۋى نەعايبىل. يزرايل-پالەستينا داۋى, سيرييا مەن يەمەندەگٸ ازاماتتىق سوعىس, يراك, ليبييا, سۋدان, سومالي سيياقتى ەلدەردٸڭ بٶلشەكتەنٸپ, سودىر, لاڭكەستەردٸڭ وشاعىنا اينالعانى, سولتٷستٸك افريكا مەن تاياۋ شىعىستان بەزگەن بوسقىنداردىڭ ەۋروپانى ميگراتسييالىق داعدارىسقا تٸرەگەنٸ سيياقتى تولىپ جاتقان تٷيتكٸلدەردٸڭ شەشٸمٸ بٷگٸن دە اقش-تىڭ ەرەكەتٸنە بايلانىستى.
ونسىز دا كٶپ داۋ مەن جانجالدى ودان ەرٸ كٷردەلەندٸرگەن جاعداي – مۇسىلمان ەلەمٸندەگٸ ساياساتتىڭ سٷننيتتەر مەن شييتتەر بولىپ ەكٸگە بٶلٸنٸپ, ولاردىڭ اراسى جىلدان-جىلعا ٶرشەلەنٸپ كەتتٸ.
نازار اۋدارارلىق بٸر جايت. دەل وسى كٷندەرٸ ساۋد ارابيياسى باستاعان سٷننيت ەلەمٸنٸڭ باستى قارسىلاسى شييتتٸك يراندا پرەزيدەنتتٸك سايلاۋ مەرەسٸنە جەتٸپ, باتىسشىل, ليبەرالدىق باعىتتىڭ ٶكٸلٸ حاسان رۋحاني قايتا سايلانىپ, پرەزيدەنتتٸك مەرزٸمٸن تٶرت جىلعا ۇزارتتى. بۇل يران قوعامىنىڭ باتىسپەن, ونىڭ ٸشٸندە ەڭ الدىمەن اقش-پەن مەمٸلەگە كەلۋگە ىنتىق ەكەنٸن بٸلدٸرەدٸ. ال اياتوللا حومەينيدٸڭ كەزٸندەگٸدەي قاتقىل ۇستانىمداعى ساياساتكەرلەر حالىقتىڭ قولداۋىنا يە بولمادى.
رەسەي كسرو تاعدىرىن قايتالاي ما?
«ترامپ بيلٸك باسىنا كەلسە, ۆاشينگتون مەن مەسكەۋ اراسىندا جىلىمىق پايدا بولادى, سانكتسييالار الىنىپ تاستالادى» دەگەن سىڭايداعى رەسەيلٸك ساراپشىلاردىڭ ٷمٸتتەرٸ اقتالمادى. قايتا اقش-تاعى پرەزيدەنتتٸك سايلاۋلارعا رەسەيدٸڭ ارالاسقانى تۋرالى كٷدٸكتەر ەكٸجاقتى بايلانىستى ودان ەرٸ شيەلەنٸستٸرٸپ جٸبەردٸ. ترامپتىڭ ٶزٸ رەسەيشٸل باعىتى ٷشٸن امەريكادا قاتقىل سىننىڭ استىندا قالدى. دەمەك, تەۋەلسٸز دە جٸگەرلٸ ساياساتكەر ەكەنٸن دەلەلدەۋ ٷشٸن اق ٷيدٸڭ قوجايىنىنا رەسەيگە شٷيلٸگۋدەن باسقا امالى قالماعانداي. ال سوڭعىسى ٶلگەن كەڭەس وداعىن تٸرٸلتۋ ٷشٸن ەلەمگە قاۋٸپ تٶندٸرگەن جاعدايدا. بۇل كٶرٸنٸس تاياۋ شىعىستا, سونداي-اق ەلەم ساحناسىندا قالىپتاسقان بۇل جاعداي 1980 جىلداردى ەسكە تٷسٸرەدٸ.
سول كەزدەرٸ وزبىر جەنە تيٸمسٸز ساياسات ەكونوميكانى تىعىرىققا تٸرەپ, باتىس سانكتسييالارىنان ٸشكٸ مايى سىلىنىپ تٷسكەن كەڭەس وداعى اسا اۋىر جاعدايدا, تٸزەسٸ دٸرٸلدەپ ەرەڭ تۇرعان ەدٸ. ەدٸلدٸك پەن ٶركەنيەت ەمەس, كٷشتەۋ مەن باسىنۋ ارقىلى وداقتاستارىن ۇستاپ تۇرۋ ساياساتى جٷزەگە اسپادى. وداقتاستار قاتارى سيرەي باستادى. ال مۇناي باعاسىنىڭ كٷرت قۇلدىراۋى كەڭەستٸك ەكونوميكانىڭ ساعىن سىندىرىپ, قىزىل يمپەرييانى كٷيرەتتٸ.
دەل سول كەزدە اقش-تىڭ مۇنايدى قىزىل يمپەريياعا قارسى قارۋ رەتٸندە پايدالانۋىنا ساۋد ارابيياسى تەڭدەسسٸز قىزمەت جاسادى. وسى ەلدٸڭ قازٸرگٸ پاتشاسى سالماننىڭ تۋعان اعاسى فاحد امەريكا پرەزيدەنتٸ رونالد رەيگانمەن يمپەرييانى كٷيرەتۋ ناۋقانىن ۇيىمداستىردى. ال مەسكەۋدٸڭ تاياۋ شىعىسقا باسىپ كٸرۋٸنەن قاۋٸپتەنگەن باسقا ەلدەر ۆاشينگتون مەن رييادتىڭ باستاماسىن قىزۋ قولدادى.
ەندٸ, مٸنە, سيريياداعى تەكەتٸرەستە كٷللٸ سٷننيت ەلەمٸنٸڭ قارعىسىن ارقالاعان باشار اسادقا رەسەيدٸڭ جان-تەنٸمەن قولداۋ جاساۋى بۇرىنعى تەسٸلدٸ ەرٸكسٸز قايتا تٸرٸلتۋٸ ىقتيمال.
ياعني دونالد ترامپتىڭ تۇڭعىش ساپارى تاياۋ شىعىسقا تٷسكەنٸ مٷلدە كەزدەيسوقتىق ەمەس, قايتا زور ٶزگەرٸستەردٸڭ باسى بولۋى مٷمكٸن. 1980 جىلدارى بار ٸس مۇناي باعاسىنىڭ قۇلدىراپ, كەڭەس وداعىنىڭ كٷيرەۋٸمەن اياقتالسا, بۇل جولعىسىنىڭ قۇنى نەمەن ٶلشەنبەك? الىپتاردىڭ ويىنى قالاي بولارىن, كەز كەلگەن توسىن جاعدايلاردى ۋاقىتىندا بولجاپ, دايىن بولعانىمىز ابزال.
راسۋل جۇمالى, ساياساتتانۋشى
«جاس الاش» گازەتٸ
