Elimizdegi tótenshe jaǵdai kezinde QR Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev 7 ekonomikany, shaǵyn jáne orta biznesti, halyqty qoldaýǵa baǵyttalǵan birqatar naqty tapsyrmalar júktedi. Búginde áleýmettik jáne qarjylyq retteýdiń qolaily júiesin qurýǵa kúsh salý mańyzdy bolyp otyr, dep habarlaidy primeminister.kz.
Tótenshe jaǵdai kezinde azamattar men ekonomikany qoldaýǵa úsh baǵyt boiynsha qosymsha shyǵystar qarastyrylǵan.
Birinshi. «Jumyspen qamtýdyń jol kartasyn» iske asyrý, onyń aiasynda infraqurylymdyq jobalar iske asyrylyp, 254,3 myń jumys orny qurylatyn bolady.
Ekinshi. Áleýmettik tólemderdi indeksteý jáne shetel valiýtasy baǵamynyń ózgerýine bailanysty shyǵystardy jabý. Bul maqsatqa 315,4 mlrd teńge baǵyttalady.
Úshinshi. Azamattar men ekonomikany qoldaýǵa, onyń ishinde Memleket basshysynyń jekelegen tapsyrmalaryn iske asyrýǵa 293,4 mlrd teńge baǵyttaý usynylady.
Osy qarajat aiasynda bir ýaqytta turmys sapasyn jaqsartýmen jáne tabys pen suranysty ulǵaitýmen óndiristi yntalandyrýǵa baǵyttalǵan birqatar sharalar men jobalardy iske asyrý kózdelgen.
Sonymen qatar, biýdjet kiristeri boiynsha shyǵyndardy jabý jáne joǵaryda atalǵan sharalardy iske asyrý úshin respýblikalyq biýdjet shyǵystary 532,8 mlrd teńgege ońtailandyryldy. Biýdjet tapshylyǵy 840,7 mlrd teńgege ulǵaidy.
Sonyń nátijesinde, respýblikalyq biýdjettiń parametrleri tómendegidei qalyptasty:
-
túsimder — 11,8 trln tg;
-
shyǵystar — 14,3 trln tg;
-
tapshylyq — 2,4 trln tg nemese JIÓ-ge 3,5%.
Sheshim qabyldanǵannan keiin qarajatty sapaly jáne ýaqytyly igerý maqsatynda biýdjettik baǵdarlamalar ákimshileri memlekettik satyp alý rásimderin jáne basqa da tiisti is-sharalardy ýaqytyly júrgizýi qajet.
Koronavirýs infektsiiasynyń taralýy boiynsha qazirgi jaǵdaidy eskere otyryp, Memleket basshysy karantindik is-sharalardy júrgizýge tartylǵan meditsina jáne basqa da sala qyzmetkerlerine qosymsha aqy tóleýdi tapsyrdy.
Daǵdarysqa qarsy sharalardy qarjylandyrý
Jergilikti deńgeidegi qoldaý men salyqtyq artyqshylyqtardy eseptemegende, daǵdarysqa qarsy sharalardyń jalpy paketi qosymsha 5,9 trln teńgeni quraidy, onyń ishinde:
-
2,5 trln teńge — biýdjetten tys qarajat esebinen;
-
3,5 trln teńge — respýblikalyq biýdjet esebinen úsh baǵyt boiynsha qarjylandyrý josparlanýda.
Birinshi. Ekonomikalyq turaqtylyq pen tótenshe jaǵdai rejimin qamtamasyz etýge 1,2 trln teńge qarastyrylǵan.
Halyqty jumyspen qamtýdy qoldaý úshin «Jumyspen qamtýdyń jol kartasy» baǵdarlamasy qabyldandy, onyń aiasynda postvirýstyq kezeńde 254,3 myń jumys orny qurylady. Ony iske asyrýǵa qomaqty soma (1 trln teńgege deiin) bólinedi.
«Biznestiń jol kartasy» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa qosymsha 84,5 mlrd teńge baǵyttaý josparlanǵan.
Budan ózge, kásipkerlerdiń nesieleri boiynsha sýbsidiialaý jáne kepildik berý arqyly kásipkerlikti qoldaý sharalaryn kúsheitý kózdelgen. Bul shamamen 16 myń jumys ornyn qurýǵa jáne 250 mlrd teńgeden astam salyq túsimine múmkindik beredi.
Sondai-aq, azamattardyń jekelegen sanattary úshin quny 5 567 teńge bolatyn azyq-túlik jáne turmystyq jiyntyq usynýǵa 30,8 mlrd teńge qarastyrylǵan. Bul shara 2 mln-nan astam adamdy qamtidy.
Naqtylaý aiasynda «Eńbek» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa 50 mlrd teńge somasynda qosymsha shyǵyndar qarastyrylǵan. Sonyń nátijesinde jappai kásipkerlikti damytý, halyqtyń áleýmettik álsiz toptaryn qoldaýdy qosa alǵanda, eńbek deldaldyǵy men daǵdylarynyń tiimdi modelin qurý jalǵastyrylatyn bolady.
Ekinshi. Makroekonomikalyq kórsetkishterdiń ózgerýine qatysty is-sharalarǵa 315,4 mlrd teńge baǵyttalady.
Úshinshi. Azamattar men ekonomikany qoldaýǵa, onyń ishinde Memleket basshysynyń jekelegen tapsyrmalaryn iske asyrýǵa 293,4 mlrd teńge baǵyttaý usynylady.
Osy qarajat aiasynda bir ýaqytta turmys sapasyn jaqsartýmen jáne tabys pen suranysty ulǵaitýmen óndiristi yntalandyrýǵa baǵyttalǵan birqatar sharalar men jobalardy iske asyrý josparlanýda.
Bul sharalar mynalar esebinen iske asyrylatyn bolady:
- respýblikalyq biýdjet shyǵystaryn 532,8 mlrd teńgege qysqartý;
- biýdjet tapshylyǵyn JIÓ-ge 3,5%-ǵa deiin jetkizý — 840,7 mlrd tg.
Bul rette, respýblikalyq biýdjet kiristeri boiynsha shyǵyndar 1,7 trln teńgege baǵalanyp otyr. Koronavirýs infektsiiasynyń paida bolýy men taralýyna jol bermeý jónindegi is-sharalardy qarjylandyrýǵa, sondai-aq áleýmettik mańyzy bar azyq-túlik ónimderin satyp alýǵa 39,1 mlrd teńge bólindi.
Onyń ishinde koronavirýs infektsiiasymen kúres boiynsha júrgiziletin epidemiiaǵa qarsy sharalarǵa jalpy somasy 23 468,5 mln teńge bólindi, onyń ishinde:
- jeke qorǵaný quraldaryn, dezinfektsiialaý quraldaryn, dári-dármek jáne meditsinalyq buiymdardy satyp alýǵa — 20 624,9 mln teńge;
- koronavirýsty anyqtaý úshin teplovizorlar, zerthanalyq jabdyqtar jáne test-júielerin satyp alýǵa — 2 712,5 mln teńge;
- Qazaqstan azamattaryn Qytaidan kóshirýge — 131,1 mln teńge.
Osy qarajat sheńberinde óńirlerge jeke qorǵaný quraldaryn, dezinfektsiialaý quraldaryn, dári-dármek pen meditsinalyq buiymdardy satyp alýǵa maqsatty transferttermen 11 563,9 mln teńge aýdaryldy, onyń ishinde 30%-ǵa jýyǵy Nur-Sultan qalasyna — 1 412,4 mln teńge, Almaty qalasyna — 1 419,9 mln teńge, Shymkent qalasyna — 605 mln teńge bólindi.
Buǵan qosa, Memleket basshysynyń tapsyrmasy boiynsha 2020 jylǵa arnalǵan biýdjetti naqtylaý aiasynda epidemiiaǵa qarsy sharalarǵa qosymsha 125 283,5 mln teńge qarastyrylady, onyń ishinde:
1) karantindik is-sharalardy ótkizýge tartylǵan densaýlyq saqtaý júiesiniń qyzmetkerlerin yntalandyrýǵa – 40 609,8 mln teńge.
Anyqtama: Ústemeaqynyń mólsheri qaýiptilik toptary boiynsha anyqtalady:
1 top «Qaýiptiligi asa joǵary» — reanimatsiia bólimshelerin qosa alǵanda, infektsiialyq statsionarlardyń dárigerleri, orta jáne kishi meditsina qyzmetkerleri. Ústeme aqy bir adamǵa 20 eń tómengi jalaqy mólsherin quraidy nemese 850 myń teńge.
2 top «Qaýiptiligi joǵary» – provizorlyq statsionarlar men jedel járdem dárigerleri, orta jáne kishi meditsina qyzmetkerleri. Ústeme aqy 10 JTM nemese 425 myń teńgeni quraidy.
3 top «Qaýiptiligi ortasha» – karantindik statsionarlardaǵy dárigerler, orta jáne kishi meditsina qyzmetkerleri, sanitarlyq dárigerler (memlekettik qyzmetkerler), jedel járdem júrgizýshileri jáne t. b. Ústeme aqy 5 JTM nemese 212,5 myń teńgeni quraidy.
2) 19 509,6 mln teńge – koronavirýstyq infektsiiamen aýyrǵan tulǵalardy jáne aýrýǵa kúmándi retinde aýrýhanaǵa jatqyzylǵandardy emdegeni úshin, sondai-aq COVID-19 koronavirýstyq infektsiiasymen aýyrǵandarmen bailanysta bolǵan degen kúmán barlardy oqshaýlaý maqsatynda meditsina uiymdarynyń meditsinalyq qyzmetterine aqy tóleý;
3) 14 800 mln teńge – Nur-Sultan, Shymkent, Almaty qalalarynda jalpy sany 680 tósek-oryn bolatyn karantindi tiptegi 3 meditsinalyq modýldik keshendi salýǵa;
4) 30 815,7 mln teńge – tótenshe jaǵdai kezinde turǵyndardyń jekelegen sanattaryna azyq-túlik-turmystyq jiyntyqtardy taratýǵa (AÁK alýshylar, onyń ishinde 6 jastan 18 jasqa deiingi balalar, 1-3 toptaǵy múgedekter, múgedek balalar, múgedek balalardy kútip-baǵyp otyrǵandar, resmi tirkelgen jumyssyzdar). Azyq-túlik-turmystyq jiyntyqtarmen 2 mln jýyq adam qamtylady;
5) 8 091,8 mln teńge – 1 jalaqy kóleminde ishki ister organdarynyń qyzmetkerleri men meditsina qyzmetkerlerine, Ulttyq gvardiia men Qarýly kúshterdiń áskeri qyzmetkerlerine syiaqy tóleýge (66,3 myń adam);
6) 4 058,4 mln teńge – vedomstvoaralyq aqparattyq júielerdiń bailanys qyzmetterimen qamtamasyz etilýi jáne jumys isetýine;
7) 5 623,1 mln teńge – sot meditsina saraptamasy qyzmetiniń úzdiksiz jumysyn qamtamasyz etýge.
Sonymen qatar ekonomikanyń basymdyqty salalaryn jeńildikpen nesielendirý baǵdarlamasy boiynsha biylǵy 10 sáýirdegi jaǵdai boiynsha bankter jalpy somasy 422,2 mlrd teńgege 619 ótinim qabyldady, 292,2 mlrd teńge somasyna 470 joba maquldandy, 153 mlrd teńge somasyna 352 zaim berildi.
Ulttyq bank osy baǵdarlamanyń qarjylandyrýdy 400 mlrd teńgedene 1 trln teńgege deiin ulǵaitý týraly sheshim qabyldady, bul qarjy azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etýge jáne importqa táýeldilikti azaitýǵa baǵyttalady.
Tótenshe jaǵdaida zardap shekken ShOB sýbektileri men jeke kásipkerlerdi qoldaý úshin Jeńildikpen nesielendirý baǵdarlamasy ázirlenip, iske asyryla bastady. Baǵdarlama aiasynda bankter jalpy somasy 600 mlrd teńgege 12 ai merzimge shartty salymdar bóldi. 3 aida igerilýi tiis qarajatty igerile bastady. Kásipkerler 647 ótinim berdi, 17,3 mlrd teńge somasyna 45 zaim berildi.
«7-20-25» baǵdarlamasy boiynsha 9 sáýirdegi jaǵdai boiynsha 199 mlrd teńgege 17 328 ótinim maquldandy, onyń ishinde 173,2 mlrd teńge somasyna 14 616 zaim berildi.
Daǵdarysqa qarsy sharalar aiasynda Ulttyq bank baǵdarlama boiynsha qaryz alýshylardy aiyppuldar men ósimpuldardan bosatý, negizgi qaryz jáne syiaqy boiynsha tólemderdi 90 kúnge deiingi merzimge keiinge shegerý arqyly qoldaýdy qarastyratyn ózgerister engizildi.
Ekinshi sharalar paketi aiasynda Ulttyq bank birneshe baǵyt boiynsha jumystar júrgizýde. Memleket basshysygyń biylǵy 31 naýryzdaǵy tapsyrmasyna sáikes qarapaiym zattar ekonomikasy baǵdarlamasynyń aiasynda 1 jyl merzimge kóktemgi egis jumystaryn júrgizýge 100 mlrd teńge bólinedi.
Baǵdarlama qatysýshylarynyń obligatsiialardy óteý merzimi 7 jyldan 10 jylǵa deiin uzartylady.
Daǵdarysqa qarsy sharalardyń ekinshi paketi aiasynda Ulttyq bank «Báiterek» UBH» AQ infraqurylymdyq obligatsiialaryn satyp alý arqyly 700 mlrd teńgege deiin ulǵaitý múmkindigimen 600 mlrd teńge somasyna iskerlik belsendilik pen jumyspen qamtýdy qoldaý boiynsha sharalardy qarjylandyrý máselesi pysyqtalyp jatyr.
Bul qarajat jergilikti atqarýshy organdardy odan ári qarjylandyrýǵa baǵyttalady jáne respýblikalyq biýdjetten 300 mlrd teńge kólemindegi transfertterdi jergilikti biýdjetterge Jumyspen qamtýdyń jol kartasyn iske asyrý úshin bólgen soń usynylady.
Biyl qańtar-naýryz ailaryndaǵy áleýmettik-ekonomikalyq damý
Máselen, 2020 jyldyń I toqsanynda memlekettik biýdjet kiristeri esepti kezeń josparyna 89,9%-ǵa oryndaldy, respýblikalyq biýdjet — 78,8%, jergilikti biýdjetter — 121,4%.
Respýblikalyq biýdjet kiristeri ekonomikaǵa syrtqy faktorlardyń teris yqpalynyń saldarynan 10,5% (89,5%) tómendedi. Respýblikalyq biýdjetke 1,4 trln teńge somasyna kiris tústi. Jospar 378 mlrd teńgege oryndalmady. Oryndalmaý negizinen salyqtar esebinen boldy.
Birinshiden, QQS túsinýine, importqa koronavirýs indetiniń taralýy yqpal etti. Atap aitqanda, úshinshi elderden importtyń azaiýy $68 mln qurady. Importtyń azaiýyna bailanysty, salyq túsimderi 11,4 myń salyq tóleýshiden negizinen 49,1 mlrd teńgege tómendedi, kóterme jáne bólshek saýda boiynsha - 6,5 myń salyq tóleýshiden, óńdeý ónerkásibinde – 1,3 myń, taý-ken óndirý ónerkásibi - 130 salyq tóleýshiden.
Sonymen qatar, koronavirýstyń taralýy QHR-dan keletin avtokólik quraldary sanynyń 29,3%-ǵa, EAEO elderinen keletinderiniń 17,8%-ǵa tómendeýine ákeldi.
Anyqtama: biyl naýryzda 2019 jyldyń naýryz aiymen salystyrǵan QHR-dan keletin import 20,3% nemese $61 mln tómendedi. Sonyń saldarynan keden salyǵy men QHR-dan keletin taýarlar importynan túsetin salyqtar 15,5% nemese 2,8 mlrd teńgege azaidy.
Ekinshiden, KTS boiynsha oryndalmaý negizgi eksport pozitsiialaryna baǵanyń tómendeýine yqpal etti: shiki munai boiynsha 22,1%,myryshqa — 20,8%, mysqa — 9,4%, aliýminiige — 9,7%, qorǵasynǵa — 10,1%, ferrohromǵa — 11,6%. Bul rette, respýblikalyq biýdjetke KTS tóleitin iri 1 796 kásipornnyń ótkizý boiynsha ainalymdary 3,4%-ǵa tómendedi (8,9 trln teńgeden 8,6 trln teńgege deiin).
Úshinshiden, kásipkerlik belsendiliktiń tómendeýine bailanysty QQS boiynsha jospar 132 mlrd teńge somasyna oryndalmady.
8 sáýirde qabyldanǵan naqtylanǵan respýblikalyq biýdjette kirister boiynsha jyldyq jospar 6,4 trln teńgeni qurady.
Jergilikti biýdjetterdiń óz kiristeri 134 mlrd teńgege asyra oryndalyp, 759 mlrd teńgeni qurady. Asyra oryndaý negizinen salyqtar esebinen múmkin boldy — 127 mlrd teńge. Kirister boiynsha jospar barlyq óńirlerde asyra oryndaldy.
Respýblikalyq biýdjet shyǵystary 2,9 trln teńgeni qurady. Jergilikti biýdjetterdiń shyǵystary 1,2 trln teǵge boldy. Esepti kezeńde aýditorlyq sharalar jalǵasty. 512 aýditorlyq shara júrgizildi. 249 mlrd teńge biýdjet qarajaty qamtyldy. 91 mlrd teńgege qarjylyq buzýshylyqtar anyqtaldy.
2016-2020 jyldarǵa arnalǵan jekeshelendirýdiń keshendi jospary 93,2% oryndaldy. 2020 jyly 68 nysandy ótkizý josparlanǵan. Onyń ishinde 37-si satýǵa qoiyldy. Esepti kezeńde 3,2 mlrd teńgege 6 nysany satyldy, 31 nysan satýǵa qoiyldy. 3 nysan qaita qurý men taratýǵa baǵyttaldy. 28 nysan jyl sońyna deiin satýǵa qoiylady.
Qarjy ministrliginiń aldynda turǵan basty mindetterdiń biri — naqtylanǵan biýdjette áleýmettik salaǵa, kásipkerlerdi qoldaýǵa qarastyrylǵan qarajatty tiisti memlekettik organdarmen birlesip túpki alýshylarǵa deiin ýaqytyly jetkizý. Jyl boiy vedomstvo ósý qarqynyn tómendetpei, kirister boiynsha naqtylanǵan jospardy oryndaýdy qamtamasyz etetin bolady.
