Memleket basshysy videokonferentsiia formatynda ótken Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketter basshylary Keńesiniń otyrysyna qatysty, dep habarlaidy "Ult aqparat" Aqordaǵa silteme jasap.
Qasym-Jomart Toqaev sammitti uiymdastyrǵany úshin Resei Federatsiiasynyń Prezidenti Vladimir Pýtinge rizashylyǵyn bildirdi jáne Tájikstan Prezidenti Emomali Rahmondy jýyrda ótken prezident sailaýyndaǵy jeńisimen quttyqtady.
Qazaqstan Prezidenti Shanhai yntymaqtastyq uiymy qurylǵannan bergi 20 jyl ishinde aýqymdy jumystar atqarǵanyn jáne eń tabysty halyqaralyq uiymǵa ainalǵanyn atap ótti. Uiym quqyqtyq jaǵynan ǵalamshardaǵy aýmaqtyń tórtten birin, Jer betindegi halyqtyń 40 paiyzyn jáne álemdegi ishki jalpy ónimniń úshten birin qamtityn keńistikte yntymaqtastyq pen ózara senimniń tiimdi quraly retinde baǵalanady. Biraq koronavirýs pandemiiasy álemdik qoǵamdastyq úshin qatań synaq bolyp otyr. Ol halyqaralyq yntymaqtastyqtyń kemshin tustaryn kórsetip berdi. BUU-nyń derekterine sáikes álemdik ekonomikanyń quldyraýy 2020 jyldyń qorytyndysy boiynsha 4,4 paiyzǵa jetedi, halyqaralyq týrizm deńgeii 70 paiyzǵa tómendeidi jáne tikelei investitsiia tartý kólemi 40 paiyzǵa deiin quldyraidy.
– Mundai jaǵdaida «Azamattarymyzdyń múddesi jolynda Shanhai yntymaqtastyq uiymyn kúrdeli jaǵdaiǵa qalai beiimdeimiz?» degen sekildi ózekti máselelerdi sheshýdiń tiimdi joldaryn tabýǵa tiispiz. «Shanhai rýhy», sondai-aq, qazirgi syn-qaterlerge birlesip utymdy jaýap izdeýdegi mol tájiribe, túptep kelgende, osy aýqymdy mindetti sheshýge múmkindik beredi. Qazaqstan ortaq kúsh-jigerdiń «Bári de adam úshin» degen izgi maqsatqa qol jetkizýge baǵyttalǵanyn asa mańyzdy sanaidy. Osy rette «ujymdyq immýnitetimizdiń» kúsheiýin pandemiia men basqa da jahandyq syn-qaterlerge qarsy qoiýdyń kepili dep bilemin, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysynyń pikirinshe, Shanhai yntymaqtastyq uiymy pandemiianyń teris saldaryn joiý jónindegi kúsh-jigerdi úilestirý turǵysynan óz deńgeiiniń joǵary ekenin kórsetti.
– «Dos qiyndyqta synalady» degen barlyq halyq úshin túsinikti maqal osy aýyr indet ýshyqqan kezdegi Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketterdiń yntymaqtastyq rýhyn dál aiǵaqtaidy. Ózara gýmanitarlyq kómek pen epidemiolog mamandardyń jiberilýi elderimizdegi ahýaldy turaqtandyrýǵa septigin tigizdi. Qazaqstan jahandyq problema kezindegi belsendi ári jemisti yntymaqtastyǵy úshin tiisti memleketterge, sonyń ishinde, Resei men Qytaiǵa rizashylyǵyn bildiredi, – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev búgingi jiynda Epidemiia qaýpine qarsy kúres jónindegi birlesken is-qimyldardyń keshendi josparynyń bekitilýin joǵary baǵalady, sondai-aq, Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymy aiasynda Aýrýlar men bioqaýipsizdikti baqylaý jónindegi óńirlik ortalyqtar jelisin qurý týraly Qazaqstan bastamasynyń mańyzdy ekenin atap ótti.
– Álemdegi qubylmaly jaǵdai «úsh zulymdyq» – separatizm, terrorizm jáne ekstremizmniń kúsheiýine alyp keldi. Terrorizmge, separatizmge jáne ekstremizmge, sonyń ishinde, Internet jelilerindegi qarsy kúreste Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketterdiń yntymaqtastyǵy jónindegi baǵdarlamanyń belsendi júzege asyrylýy bizdiń uiymnyń órship kele jatqan qaýip-qaterge beretin tiisti jaýaby bolar edi. Qoǵamdyq jáne ekonomikalyq ómirdegi kóptegen salanyń onlain keńistikke kóshýi kiberqaýipsizdik máselesin ózekti ete túsedi. Sondyqtan Shanhai yntymaqtastyq uiymynyń Terrorǵa qarsy óńirlik qurylym bazasynda Aqparattyq qaýipsizdik ortalyǵyn jedel qurý qajet dep sanaimyz, – dedi Memleket basshysy.
Shanhai yntymaqtastyq uiymy úshin Aýǵanstandy qaita qalpyna keltirý máselesi ózekti bolyp tabylady. Qazaqstan Aýǵanstandy áleýmettik-ekonomikalyq turǵydan ońaltý úshin «ShYU–Aýǵanstan» bailanys toby aiasyndaǵy yntymaqtastyqty jalǵastyrýǵa daiyn. Búginde «úsh zulymdyq» kúsh qoldaný arqyly jeńý múmkin emes ekeni aiqyn boldy. Terrorizmge, ekstremizmge, separatizmge jáne rýhani qundylyqtardyń qunsyzdanýyna qarsy kúreste halyqtardyń jasampazdyq áleýetin jumyldyrý úshin ShYU-na múshe memleketterdiń biregei mádeni murasyn damytý mańyzdy. Qazaqstan Prezidenti Shanhai yntymaqtastyq uiymy úshin kelesi jyldy – ShYU-nyń Mádeniet jyly dep jariialaǵanyn qoldady.
– Protektsionizmniń kúsheiýi jáne taýar tasymaldaýǵa qatysty halyqaralyq tizbektiń úzilýi Uiymymyzdyń ekonomikalyq áleýetin jedel aiqyndaý qajettigin kórsetip otyr. ShYU-nyń 2025 jylǵa deiingi damý strategiiasyn júzege asyrý jónindegi is-qimyldar josparynyń bekitilýi ózara saýda-sattyqty qalpyna keltirýge jáne arttyrýǵa septigin tigizedi dep úmittenemiz. Atalǵan mindettiń sheshilýi jobalyq is-áreketterdiń qarjylandyrylý tetigin qalyptastyrý jónindegi kelissózderdi tezdetýdi talap etedi. Ózara esep aiyrysýda ulttyq valiýtalardyń rólin birtindep arttyrý, sondai-aq, Eýraziialyq qarjylandyrý, keńes berý mehanizmin qalyptastyrý jónindegi Jol kartasy siiaqty sharalardyń qabyldanýy bul jumysqa tyń serpin berer edi, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy Qazaqstan tarapynyń Biologiialyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq agenttik qurý týraly usynysyn taǵy bir márte eske salyp, Tehnoparkter pýly jónindegi tujyrymdamasyn kelisý jumystaryn jedeldetý kerek ekenin aitty. Sonymen qatar Tsifrlyq dáýir kezeńindegi shalǵai jáne aýyldyq aimaqtardy damytý jónindegi yntymaqtastyq tujyrymdamasyna qol qoiylǵanyn quptady. Prezident óz sózinde elderimiz arasyndaǵy saýda-sattyqty keńeitý men Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe jáne baqylaýshy memleketterdiń infraqurylymdyq damýynyń ulttyq baǵdarlamalarynyń sinergiiasyn qamtamasyz etý úshin ózara kólik-logistikalyq is-qimyldy nyǵaitý qajettigin atap ótti.
Qasym-Jomart Toqaev «Bir beldeý, bir jol» megajobasynyń damýy ortaq kúsh-jigerdi biriktiretinine senimdi. Qazaqstan infraqurylymdyq jáne logistikalyq jobalardy birlesip atqarý maqsatynda qajetti sharanyń barlyǵyn qabyldaidy. Bul bizdiń ekonomikamyz úshin paidaly bolmaq. Sondai-aq, Prezidenttiń pikirinshe, ekologiia máselelerin de nazardan tys qaldyrýǵa bolmaidy.
– Biz ekologiialyq problemalardy jáne onyń memleketterimizdiń áleýmettik-ekonomikalyq damýy barysyndaǵy teris saldaryn nazarda ustaýǵa mindettimiz. Sondyqtan Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketterdiń tiisti vedomstvolary atalǵan problema boiynsha ózara is-áreketin kúsheitýi asa mańyzdy. Shanhai yntymaqtastyq uiymynyń Ekologiialyq problemalarynyń reestrin jasaý bul baǵyttaǵy jumystardyń jai-kúiin tutas kórýge múmkindik berer edi. Bul – shuǵyl ujymdyq sheshimdi talap etetin másele, – dedi Memleket basshysy.
Biylǵy jyl Ekinshi dúniejúzilik soǵystyń aiaqtalǵanyna jáne BUU-nyń qurylǵanyna 75 jyl aiasynda ótip jatyr. Kelesi jyly Shanhai yntymaqtastyq uiymyna 20 jyl tolady. Prezident osynaý tarihi kezeńderdi óńirlik jáne jahandyq problemalardy sheshý úshin taptyrmas tásil retinde qoldanýdyń airyqsha mańyzdy ekenine senimdi. Syrtqy ashyqtyq pen Halyqaralyq áriptestik aiasyn keńeitýge umtylý – uiym tiimdiliginiń kepili. Sondyqtan Qazaqstan Shanhai yntymaqtastyq uiymynyń ózge de halyqaralyq uiymdarmen yntymaqtastyq týraly memorandýmdarǵa qol qoiý týraly sheshimin quptaidy.
– Shanhai yntymaqtastyq uiymynyń mereitoiy – bul onyń eleýli jetistikterin atap ótýge ǵana emes, sondai-aq, osal tustarymyzdy anyqtap, «áttegen-ai» deitin jerlerimizdi oi eleginen ótkizip, odan paidaly sabaq alý úshin jaqsy múmkindik. Sondyqtan hatshylyqqa uiymnyń tetikteri men organdarynyń qyzmetin jetildirý jóninde naqty usynystar engize otyryp, Shanhai yntymaqtastyq uiymynyń jumysyna jan-jaqty taldaý daiyndaýdy tapsyrýdy usynamyn. Bizdiń halyqtarymyz Shanhai yntymaqtastyq uiymyna úlken úmit artady. Olar bizdiń Uiym sheńberinde ymyralasý jáne ózara múddelerdi eskerý negizinde jemisti yntymaqtastyq ornatyp, sol arqyly búgingi synaqtar men aldaǵy syn-qaterlerge abyroimen tótep berip, azamattarymyzdyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa múmkindik bolady dep sanaidy, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Qazaqstan Prezidenti sóziniń sońynda Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketterdiń kóshbasshylaryn ortaq mindetterdi sheshý jáne «Shanhai rýhyn» nyǵaitý jolynda birigýge shaqyrdy.
***
Sammit qorytyndysy boiynsha tómendegidei qujattar qabyldanyp, qol qoiyldy:
1. Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketter basshylary Keńesiniń Máskeý deklaratsiiasy.
2. Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketter basshylary Keńesiniń Shanhai yntymaqtastyq uiymynyń 2025 jylǵa deiingi damý strategiiasyn júzege asyrýdyń 2021-2025 jyldar aralyǵyndaǵy is-qimyl josparyn bekitý týraly sheshimi.
3. Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketter basshylary Keńesiniń Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketterdiń tsifrlyq dáýir kezindegi shalǵai jáne aýyldyq aimaqtardy damytý jónindegi Tujyrymdamasynyń sheshimi.
4. Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketter basshylary Keńesiniń Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketter aimaǵyndaǵy epidemiialyq qaýip-qaterge qarsy is-qimyldyń birlesken keshendi jospary.
5. Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketter basshylary Keńesiniń Shanhai yntymaqtastyq uiymy hatshylyǵymen jáne Birikken Ulttar Uiymynyń Aziia-Tynyq muhity aimaǵy úshin ekonomikalyq jáne áleýmettik komissiiasy hatshylyǵymen ózara túsinistik jónindegi memorandýmyna qol qoiý týraly sheshimi.
6. Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketter basshylary Keńesiniń Shanhai yntymaqtastyq uiymy hatshylyǵymen jáne Eýraziia ekonomikalyq komissiiasymen ózara túsinistik jónindegi memorandýmyna qol qoiý týraly sheshimi.
7. Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketter basshylary Keńesiniń Shanhai yntymaqtastyq uiymy hatshylyǵymen jáne Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymymen ózara túsinistik jónindegi memorandýmyna qol qoiý týraly sheshimi.
8. Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketter basshylary Keńesiniń Shanhai yntymaqtastyq uiymynyń Mádeni integratsiialyq ortalyǵy týraly sheshimi.
9. Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketter basshylary Keńesiniń Shanhai yntymaqtastyq uiymy Bas hatshysynyń Shanhai yntymaqtastyq uiymynyń ótken jylǵy qyzmeti jónindegi baiandamasy týraly sheshimi.
10. Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketter basshylary Keńesiniń Shanhai yntymaqtastyq uiymynyń Aimaqtyq antiterroristik qurylymynyń 2019 jylǵy qyzmeti jónindegi Shanhai yntymaqtastyq uiymynyń Aimaqtyq antiterroristik qurylymy keńesiniń baiandamasy týraly sheshimi.
11. Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketter basshylary Keńesiniń Ekinshi dúniejúzilik soǵystaǵy Jeńistiń 75 jyldyǵyna bailanysty málimdemesi.
12. Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketter basshylary Keńesiniń terroristik, separatistik jáne ekstremistik ideologiiany, onyń ishinde, Internet júiesinde taratýǵa qarsy is-qimyl týraly málimdemesi.
13. Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketter basshylary Keńesiniń halyqaralyq aqparattyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly málimdemesi.
14. Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketter basshylary Keńesiniń esirtki qaýpine qarsy is-qimyl týraly málimdemesi.
15. Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketter basshylary Keńesiniń jańa koronavirýs infektsiiasyna qarsy birlesken is-qimyl týraly málimdemesi.
16. Shanhai yntymaqtastyq uiymyna múshe memleketter basshylary Keńesiniń tsifrlyq ekonomika salasyndaǵy yntymaqtastyq týraly málimdemesi.
