Film týraly...
Kópten kúten «Tomiris» filminiń tusaýy kesildi. Qyrkúiek aiynyń 25-inde Nur-sultan qalasynda, keshe Almatyda alǵashqy kórsetilimi ótti. Kórsetilimniń aldynda arnaiy baspasóz jiynyn ótkizip, akterler men filmniń jaryq kórýine atsalysqan barlyq ujym úshin qyzyl kilemmen júrip ótý rásimi uiymdastyryldy.
Premerany qazaqtyń ziialy qaýym ókilderi men óner adamdary jáne buqaralyq aqparat quraldary tamashalady. Negizgi másele osy jerde týyndady. Óitkeni premera orys tilinde qoiylǵan. Bul máselege qaita oralamyz... Áýeli film týraly aitaiyq.
Uly dalany ulyqtaǵan patshaiym týraly film 2,5 jyl boiy túsirilgen. Negizgi lokatsiialary – «Qazaqfilm» pavilondary, Qapshaǵai, Býrabai jáne Shonjy aimaǵy. Film kóne túrki jáne kóne parsy tilderinde túsirilip, qazaq jáne orys tilderine aýdarylǵan.
Tomiris patshaiymnyń rólinde - 28 jastaǵy Almira Tursyn. Bul onyń kinodaǵy debiýti. Filmniń sharyqtaý shegi – Tomiristiń Kirmen soǵysy. Kirdiń rólin Ridli Skottyń «Tsarstvo nebesnoe» filminde Saladin patshany somdaǵan Gollivýd akteri Gasan Masýd somdasa, Tomiristiń joldasy Argýnniń rólin Ádil Ahmetov, uly Spargapisti Asylhan Tólepov oinaǵan.
Sonymen qatar filmde Dimash Ahimov, Erik Joljaqsynov, Baikenje Belbaev, Berik Aitjanov, Erkebulan Daiyrov, Murat Bisenbin, Azamat Satybaldy, Aijan Laidji, Aian Ótepbergen, Ashat Úrpekov jáne taǵy basqa akterlar boi kórsetedi.
Film Tomiristiń dúniege kelýinen bastalady. Sodan keiin bala Tomiristen batyr Tomiriske, sońsoń bileýshi Tomiriske ainalǵan negizgi keiipker – Almiranyń qabaǵy kinonyń basynan-aiaǵyna deiin ashylmaidy. Onyń túksigen qabaǵy 2,5 saǵat boiy kórermendi de «sharshatyp» jibergen siiaqty boldy. Filmde Tomiris oilaǵanynyń bárine tez jetetindei áser qaldyrdy.
Osyndai keibir usaq-túiek kemshilikterin esepke almaǵanda, film ádemi, jaqsy, sapaly. Rejisser Aqan Sataev «Tomiris» filmi arqyly qazaq kinosyn úlken beleske kótere alǵan. «Tomiristen» qazaq kinosynyń alǵa ilgerileýin, jalpy qazaqstandyq kinomamandardyń jetile túskenin baiqaýǵa bolady.
Qazaqtyń tarihi kinosy 116 ultqa kerek pe?
Biz filmdi bastan-aiaq taldap otyrmaimyz. Ony kózi qyraǵy kórermenniń ózine qaldyrdyq. Endi negizgi máselege kóshelik.
Premerany orys tilinde tamashalaǵanymyzdy joǵaryda aittyq. Bul týraly filmdi qazaqshalaǵan Erlan Tóleýtai da jazdy.
«Janymyzdy jabyrqatqany, búgingi Almatydaǵy (keshegi Astanadaǵy da) kórsetilimdi uiymdastyrýshylar filmniń oryssha nusqasyn qoiypty. Memlekettik tilge degen osyndai óreskel ədepsizdik órekpigen kóńilimizdi sý sepkendei basty.
Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin aita keteiin film saq zamanynyń atmosferasyn berý úshin kóne túrik tilinde túsirildi. Mine, osy kóne túrik tilinen atalmysh týyndy qazaq tiline aýdaryldy. Qazaqsha aýdarmasyn jasaǵan men. Maǵan deiin birneshe aýdarmashy talap qylǵan eken, biraq kóńildegidei kinoǵa laiyqtap tərjimalai almapty. Keiin film rejisseriniń ótinishimen bastan aiaq qotaryp aýdaryp shyqtym. Alaida aýdarmamdy «Sataifilmge» tapsyrý ońai bolǵan joq. Rejisser Aqan Sataev júz bettei aýdarmamdy bir aiǵa jýyq ýaqyt qabyldady. Kúnde jylan arbaǵan torǵaidai bir-birimizge qarap birneshe saǵattan ańdysyp otyramyz. Sóilem túgili ərbir sózge úńilisemiz. Meniń kez kelgen tarihi filmdi jazǵandaǵy basty qarýym - qazaqtyń eski qoldy jalpaq tili. Osyny qyrnap, jonyp kinotiline keltiremin, yńǵailaimyn. Ornymen qoldanǵan arhaizmder filmge eskiliktiń sarynyn estirip, baǵzylyqtyń atmosferasyn beredi. Rejisser Aqan Sataev meniń bul tásilime ketəri emes, biraq bul eski sózder jańa kórermenge túsinikti bolsyn dep talap qoiady ol maǵan. Mine, osy jerge kelgende bul paqyryńyzdyń «qinalǵan Jambyl jeri osy» bolady. Sóitip sovremennyi kórermen túsinbeidi degen úkimmen talai qariia sózderim qurbandyqqa shalyndy ǵoi. Esime tússe əli ishim ýdai ashidy.
Nesin aitasyz, sol esil eńbek búgingi kórsetilimde jelge ushty. Kórsetilimge filmniń oryssha nusqasy qoiylypty» dep jazdy Erlan Tóleýtai áleýmettik jelide.
Qazaqtyń tarihy týraly kinony qazaqtar nege orys tilinde tamashalaýy kerek? Bul suraqty uiymdastyrýshylar men rejisserge tikelei qoidyq.
«Bizde filmniń qazaqsha nusqasy tolyǵymen bar. Biraq Qazaqfilmniń sheshimi boiynsha, premerany orys tilinde, qazaqsha sýbtitrmen kórsetemiz degen sheshim qabyldandy. Óitkeni Qazaqstanda 116 ult bar, osynyń bárin oilastyryp sondai sheshimge keldik» dedi rejisser Aqan Sataev.
What?! 116 ult bar deisiz... Keshegi premeraǵa 116 ulttyń ókilinen bir-birden 116 adam bóten ulttan boldy ma, Aqan myrza? Ózińiz de kórdińiz, premeraǵa kelgen jurttyń 98 paiyzy qazaqtar. Bul jaýapty oilanbai aityp qaldyńyz-aý...
Jaýaptyń sál qisynǵa kelmeitinin «Qazaqfilmniń» baspasóz hatshysy Baýyrjan Úsenov túsine qaldy. «Osy suraqqa «Qazaqfilmniń» atynan men jaýap bereiin» dep mikrafondy qolyna aldy.
Osy kezde azdap úmittenip qaldyq.
«Ózderińiz bilesizder, bizdegi barlyq kinoteatrlar jekemenshik. Bul negizinen bizdiń prokat jelisimen ainalysatyn mamandardyń qolynda. Negizi biz filmniń eki nusqasyn daiyndadyq: qazaq jáne orys tilderinde. Prokat mamandarynyń tańdaýy orys tili boldy» dedi Baýyrjan Úsenov.
Al biz bul jaýapqa da qanaǵattanbadyq. «Tomiris» filminiń premerasy Respýblika saraiynda boldy. Onyń kinoprokatqa ne qatysy bar? 2,5 mlrd teńge jumsap, 2,5 jyl ýaqytty sarp etip, 2,5 saǵattyq film túsirgende, onyń tanystyrylymynyń prokat pen kinoteatrlarǵa qandai qatysy bar? Bul uiymdastyrýshylardyń tańdaýy emes pe edi?..
Prokat máselesi...
Prokat demekshi... Iá, kinodaǵy prokatta osyndai «kemsitýler» men shekteýler árdaiym baiqalady. Tek osy joly ǵana emes, árdaiym. Bizde «filmniń qazaqsha nusqasyna suranys joq» degen syltaýmen kinony memlekettik tilde qoimaýǵa tyrysady. Bul árine jekemenshik kinoteatrlarymyzdyń istep otyrǵany.
Tek qoǵam bolyp shýlap, áleýmettik jelilerle talqylap, BAQ-tarda jazǵan soń ǵana qazaqsha qoiyla bastaidy. «Jaýjúrek myń bala bala» filmindegi dál osyndai problemalar esterińizde bolar...
Osy tusta taǵy bir suraq týyndaidy. Filmdi «Qazaqfilm» men qazaq rejisser Aqan Sataev túsiredi. Nege qazaqtyń tarihi kinosyn qazaqsha berip, sosyn suranys boiynsha dep orys tilindegi nusqasyn usynbasqa? Nege memlekettik tilimiz ekinshi orynda qala beredi?
Bul suraq sizderge de qyzyq pa? Rejisserdiń jaýaby tipti qyzyq!
«Elimizde 116 ult ókili bar, sondyqtan bul ortaq sheshim boldy. Barlyq kórermen túsinetindei bolsa dedik. Premerada astyna qazaqsha titr jazylady. Kinoteatrda erteńnen bastap qazaqsha nusqasy bar tolyǵymen. Qazaqsha kórgińiz kelse, qazaqshaǵa baryńyz. Sizder bilesizder, Ýkrainada qandai boldy... Olar 100 paiyz ýkrain tiline aýysýǵa zań qabyldady. Orys tilin alyp tastaimyz, tek qana 100 paiyz ýkrain tilinde bolý kerek dedi. Kinoteatrlarǵa adam barǵan joq. Sodan beri búkil prokat búlindi. Kinoteatrlar jabylyp jatyr» dedi rejisser.
Keshirińiz, siz qai elde turasyz, Aqan myrza?
Rejisserdiń «erteńnen bastap qazaqsha nusqasyn da kinoteatrlardan kóre alasyzdar» degeni bar ǵoi... Búgin juma, Almaty qalasyndaǵy barlyq kinoteatrlardaǵy «Tomiris» filmi tek orys tilinde. «Jaraidy» dedik. Erteńdi qaradyq. Senbi, taǵy da barlyq jerde tek orys tilinde. Sonda da úmitimizdi úzgimiz kelmei arǵy kúndi qaradyq. Jeksenbi, «Tomiristiń» qazaqsha nusqasy tizimde taǵy da joq. Senbeseńiz, siz de qarap kórińiz.
Mine, bizdi mazalaǵan saýaldardyń eshqaisyna jaýap ala almadyq. Sondyqtan saýaldy QR Mádeniet jáne sport ministri Aqtoty Raiymqulovaǵa tikelei joldaǵymyz keledi. Sebebi «Tomiris» filmi Áliia Nazarbaevanyń usynysymen, QR Mádeniet jáne sport ministrliginiń qoldaýymen túsirilgen.
Sonymen, qazaq kinosynyń hálin kimnen suraimyz, Aqtoty hanym?
Aqbota Musabek
