فيلم تۋرالى...
كٶپتەن كٷتەن «توميريس» فيلمٸنٸڭ تۇساۋى كەسٸلدٸ. قىركٷيەك ايىنىڭ 25-ٸندە نۇر-سۇلتان قالاسىندا, كەشە الماتىدا العاشقى كٶرسەتٸلٸمٸ ٶتتٸ. كٶرسەتٸلٸمنٸڭ الدىندا ارنايى باسپاسٶز جيىنىن ٶتكٸزٸپ, اكتەرلەر مەن فيلمنٸڭ جارىق كٶرۋٸنە اتسالىسقان بارلىق ۇجىم ٷشٸن قىزىل كٸلەممەن جٷرٸپ ٶتۋ رەسٸمٸ ۇيىمداستىرىلدى.
پرەمەرانى قازاقتىڭ زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ مەن ٶنەر ادامدارى جەنە بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى تاماشالادى. نەگٸزگٸ مەسەلە وسى جەردە تۋىندادى. ٶيتكەنٸ پرەمەرا ورىس تٸلٸندە قويىلعان. بۇل مەسەلەگە قايتا ورالامىز... ەۋەلٸ فيلم تۋرالى ايتايىق.
ۇلى دالانى ۇلىقتاعان پاتشايىم تۋرالى فيلم 2,5 جىل بويى تٷسٸرٸلگەن. نەگٸزگٸ لوكاتسييالارى – «قازاقفيلم» پاۆيلوندارى, قاپشاعاي, بۋراباي جەنە شونجى ايماعى. فيلم كٶنە تٷركٸ جەنە كٶنە پارسى تٸلدەرٸندە تٷسٸرٸلٸپ, قازاق جەنە ورىس تٸلدەرٸنە اۋدارىلعان.
توميريس پاتشايىمنىڭ رٶلٸندە - 28 جاستاعى الميرا تۇرسىن. بۇل ونىڭ كينوداعى دەبيۋتٸ. فيلمنٸڭ شارىقتاۋ شەگٸ – توميريستٸڭ كيرمەن سوعىسى. كيردٸڭ رٶلٸن ريدلي سكوتتىڭ «تسارستۆو نەبەسنوە» فيلمٸندە سالادين پاتشانى سومداعان گولليۆۋد اكتەرٸ گاسان ماسۋد سومداسا, توميريستٸڭ جولداسى ارگۋننٸڭ رٶلٸن ەدٸل احمەتوۆ, ۇلى سپارگاپيستٸ اسىلحان تٶلەپوۆ ويناعان.
سونىمەن قاتار فيلمدە ديماش احيموۆ, ەرٸك جولجاقسىنوۆ, بايكەنجە بەلباەۆ, بەرٸك ايتجانوۆ, ەركەبۇلان دايىروۆ, مۇرات بيسەنبين, ازامات ساتىبالدى, ايجان لايدجي, ايان ٶتەپبەرگەن, اسحات ٷرپەكوۆ جەنە تاعى باسقا اكتەرلار بوي كٶرسەتەدٸ.
فيلم توميريستٸڭ دٷنيەگە كەلۋٸنەن باستالادى. سودان كەيٸن بالا توميريستەن باتىر توميريسكە, سوڭسوڭ بيلەۋشٸ توميريسكە اينالعان نەگٸزگٸ كەيٸپكەر – الميرانىڭ قاباعى كينونىڭ باسىنان-اياعىنا دەيٸن اشىلمايدى. ونىڭ تٷكسيگەن قاباعى 2,5 ساعات بويى كٶرەرمەندٸ دە «شارشاتىپ» جٸبەرگەن سيياقتى بولدى. فيلمدە توميريس ويلاعانىنىڭ بەرٸنە تەز جەتەتٸندەي ەسەر قالدىردى.
وسىنداي كەيبٸر ۇساق-تٷيەك كەمشٸلٸكتەرٸن ەسەپكە الماعاندا, فيلم ەدەمٸ, جاقسى, ساپالى. رەجيسسەر اقان ساتاەۆ «توميريس» فيلمٸ ارقىلى قازاق كينوسىن ٷلكەن بەلەسكە كٶتەرە العان. «توميريستەن» قازاق كينوسىنىڭ العا ٸلگەرٸلەۋٸن, جالپى قازاقستاندىق كينومامانداردىڭ جەتٸلە تٷسكەنٸن بايقاۋعا بولادى.
قازاقتىڭ تاريحي كينوسى 116 ۇلتقا كەرەك پە?
بٸز فيلمدٸ باستان-اياق تالداپ وتىرمايمىز. ونى كٶزٸ قىراعى كٶرەرمەننٸڭ ٶزٸنە قالدىردىق. ەندٸ نەگٸزگٸ مەسەلەگە كٶشەلٸك.
پرەمەرانى ورىس تٸلٸندە تاماشالاعانىمىزدى جوعارىدا ايتتىق. بۇل تۋرالى فيلمدٸ قازاقشالاعان ەرلان تٶلەۋتاي دا جازدى.
«جانىمىزدى جابىرقاتقانى, بٷگٸنگٸ الماتىداعى (كەشەگٸ استاناداعى دا) كٶرسەتٸلٸمدٸ ۇيىمداستىرۋشىلار فيلمنٸڭ ورىسشا نۇسقاسىن قويىپتى. مەملەكەتتٸك تٸلگە دەگەن وسىنداي ٶرەسكەل əدەپسٸزدٸك ٶرەكپٸگەن كٶڭٸلٸمٸزدٸ سۋ سەپكەندەي باستى.
وقىرمانعا تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن ايتا كەتەيٸن فيلم ساق زامانىنىڭ اتموسفەراسىن بەرۋ ٷشٸن كٶنە تٷرٸك تٸلٸندە تٷسٸرٸلدٸ. مٸنە, وسى كٶنە تٷرٸك تٸلٸنەن اتالمىش تۋىندى قازاق تٸلٸنە اۋدارىلدى. قازاقشا اۋدارماسىن جاساعان مەن. ماعان دەيٸن بٸرنەشە اۋدارماشى تالاپ قىلعان ەكەن, بٸراق كٶڭٸلدەگٸدەي كينوعا لايىقتاپ تəرجٸمالاي الماپتى. كەيٸن فيلم رەجيسسەرٸنٸڭ ٶتٸنٸشٸمەن باستان اياق قوتارىپ اۋدارىپ شىقتىم. الايدا اۋدارمامدى «ساتايفيلمگە» تاپسىرۋ وڭاي بولعان جوق. رەجيسسەر اقان ساتاەۆ جٷز بەتتەي اۋدارمامدى بٸر ايعا جۋىق ۋاقىت قابىلدادى. كٷندە جىلان ارباعان تورعايداي بٸر-بٸرٸمٸزگە قاراپ بٸرنەشە ساعاتتان اڭدىسىپ وتىرامىز. سٶيلەم تٷگٸلٸ əربٸر سٶزگە ٷڭٸلٸسەمٸز. مەنٸڭ كەز كەلگەن تاريحي فيلمدٸ جازعانداعى باستى قارۋىم - قازاقتىڭ ەسكٸ قولدى جالپاق تٸلٸ. وسىنى قىرناپ, جونىپ كينوتٸلٸنە كەلتٸرەمٸن, ىڭعايلايمىن. ورنىمەن قولدانعان ارحايزمدەر فيلمگە ەسكٸلٸكتٸڭ سارىنىن ەستٸرٸپ, باعزىلىقتىڭ اتموسفەراسىن بەرەدٸ. رەجيسسەر اقان ساتاەۆ مەنٸڭ بۇل تەسٸلٸمە كەتəرٸ ەمەس, بٸراق بۇل ەسكٸ سٶزدەر جاڭا كٶرەرمەنگە تٷسٸنٸكتٸ بولسىن دەپ تالاپ قويادى ول ماعان. مٸنە, وسى جەرگە كەلگەندە بۇل پاقىرىڭىزدىڭ «قينالعان جامبىل جەرٸ وسى» بولادى. سٶيتٸپ سوۆرەمەننىي كٶرەرمەن تٷسٸنبەيدٸ دەگەن ٷكٸممەن تالاي قارييا سٶزدەرٸم قۇرباندىققا شالىندى عوي. ەسٸمە تٷسسە əلٸ ٸشٸم ۋداي اشيدى.
نەسٸن ايتاسىز, سول ەسٸل ەڭبەك بٷگٸنگٸ كٶرسەتٸلٸمدە جەلگە ۇشتى. كٶرسەتٸلٸمگە فيلمنٸڭ ورىسشا نۇسقاسى قويىلىپتى» دەپ جازدى ەرلان تٶلەۋتاي ەلەۋمەتتٸك جەلٸدە.
قازاقتىڭ تاريحى تۋرالى كينونى قازاقتار نەگە ورىس تٸلٸندە تاماشالاۋى كەرەك? بۇل سۇراقتى ۇيىمداستىرۋشىلار مەن رەجيسسەرگە تٸكەلەي قويدىق.
«بٸزدە فيلمنٸڭ قازاقشا نۇسقاسى تولىعىمەن بار. بٸراق قازاقفيلمنٸڭ شەشٸمٸ بويىنشا, پرەمەرانى ورىس تٸلٸندە, قازاقشا سۋبتيترمەن كٶرسەتەمٸز دەگەن شەشٸم قابىلداندى. ٶيتكەنٸ قازاقستاندا 116 ۇلت بار, وسىنىڭ بەرٸن ويلاستىرىپ سونداي شەشٸمگە كەلدٸك» دەدٸ رەجيسسەر اقان ساتاەۆ.
What?! 116 ۇلت بار دەيسٸز... كەشەگٸ پرەمەراعا 116 ۇلتتىڭ ٶكٸلٸنەن بٸر-بٸردەن 116 ادام بٶتەن ۇلتتان بولدى ما, اقان مىرزا? ٶزٸڭٸز دە كٶردٸڭٸز, پرەمەراعا كەلگەن جۇرتتىڭ 98 پايىزى قازاقتار. بۇل جاۋاپتى ويلانباي ايتىپ قالدىڭىز-اۋ...
جاۋاپتىڭ سەل قيسىنعا كەلمەيتٸنٸن «قازاقفيلمنٸڭ» باسپاسٶز حاتشىسى باۋىرجان ٷسەنوۆ تٷسٸنە قالدى. «وسى سۇراققا «قازاقفيلمنٸڭ» اتىنان مەن جاۋاپ بەرەيٸن» دەپ ميكرافوندى قولىنا الدى.
وسى كەزدە ازداپ ٷمٸتتەنٸپ قالدىق.
«ٶزدەرٸڭٸز بٸلەسٸزدەر, بٸزدەگٸ بارلىق كينوتەاترلار جەكەمەنشٸك. بۇل نەگٸزٸنەن بٸزدٸڭ پروكات جەلٸسٸمەن اينالىساتىن مامانداردىڭ قولىندا. نەگٸزٸ بٸز فيلمنٸڭ ەكٸ نۇسقاسىن دايىندادىق: قازاق جەنە ورىس تٸلدەرٸندە. پروكات ماماندارىنىڭ تاڭداۋى ورىس تٸلٸ بولدى» دەدٸ باۋىرجان ٷسەنوۆ.
ال بٸز بۇل جاۋاپقا دا قاناعاتتانبادىق. «توميريس» فيلمٸنٸڭ پرەمەراسى رەسپۋبليكا سارايىندا بولدى. ونىڭ كينوپروكاتقا نە قاتىسى بار? 2,5 ملرد تەڭگە جۇمساپ, 2,5 جىل ۋاقىتتى سارپ ەتٸپ, 2,5 ساعاتتىق فيلم تٷسٸرگەندە, ونىڭ تانىستىرىلىمىنىڭ پروكات پەن كينوتەاترلارعا قانداي قاتىسى بار? بۇل ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ تاڭداۋى ەمەس پە ەدٸ?..
پروكات مەسەلەسٸ...
پروكات دەمەكشٸ... يە, كينوداعى پروكاتتا وسىنداي «كەمسٸتۋلەر» مەن شەكتەۋلەر ەردايىم بايقالادى. تەك وسى جولى عانا ەمەس, ەردايىم. بٸزدە «فيلمنٸڭ قازاقشا نۇسقاسىنا سۇرانىس جوق» دەگەن سىلتاۋمەن كينونى مەملەكەتتٸك تٸلدە قويماۋعا تىرىسادى. بۇل ەرينە جەكەمەنشٸك كينوتەاترلارىمىزدىڭ ٸستەپ وتىرعانى.
تەك قوعام بولىپ شۋلاپ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەرلە تالقىلاپ, باق-تاردا جازعان سوڭ عانا قازاقشا قويىلا باستايدى. «جاۋجٷرەك مىڭ بالا بالا» فيلمٸندەگٸ دەل وسىنداي پروبلەمالار ەستەرٸڭٸزدە بولار...
وسى تۇستا تاعى بٸر سۇراق تۋىندايدى. فيلمدٸ «قازاقفيلم» مەن قازاق رەجيسسەر اقان ساتاەۆ تٷسٸرەدٸ. نەگە قازاقتىڭ تاريحي كينوسىن قازاقشا بەرٸپ, سوسىن سۇرانىس بويىنشا دەپ ورىس تٸلٸندەگٸ نۇسقاسىن ۇسىنباسقا? نەگە مەملەكەتتٸك تٸلٸمٸز ەكٸنشٸ ورىندا قالا بەرەدٸ?
بۇل سۇراق سٸزدەرگە دە قىزىق پا? رەجيسسەردٸڭ جاۋابى تٸپتٸ قىزىق!
«ەلٸمٸزدە 116 ۇلت ٶكٸلٸ بار, سوندىقتان بۇل ورتاق شەشٸم بولدى. بارلىق كٶرەرمەن تٷسٸنەتٸندەي بولسا دەدٸك. پرەمەرادا استىنا قازاقشا تيتر جازىلادى. كينوتەاتردا ەرتەڭنەن باستاپ قازاقشا نۇسقاسى بار تولىعىمەن. قازاقشا كٶرگٸڭٸز كەلسە, قازاقشاعا بارىڭىز. سٸزدەر بٸلەسٸزدەر, ۋكراينادا قانداي بولدى... ولار 100 پايىز ۋكراين تٸلٸنە اۋىسۋعا زاڭ قابىلدادى. ورىس تٸلٸن الىپ تاستايمىز, تەك قانا 100 پايىز ۋكراين تٸلٸندە بولۋ كەرەك دەدٸ. كينوتەاترلارعا ادام بارعان جوق. سودان بەرٸ بٷكٸل پروكات بٷلٸندٸ. كينوتەاترلار جابىلىپ جاتىر» دەدٸ رەجيسسەر.
كەشٸرٸڭٸز, سٸز قاي ەلدە تۇراسىز, اقان مىرزا?
رەجيسسەردٸڭ «ەرتەڭنەن باستاپ قازاقشا نۇسقاسىن دا كينوتەاترلاردان كٶرە الاسىزدار» دەگەنٸ بار عوي... بٷگٸن جۇما, الماتى قالاسىنداعى بارلىق كينوتەاترلارداعى «توميريس» فيلمٸ تەك ورىس تٸلٸندە. «جارايدى» دەدٸك. ەرتەڭدٸ قارادىق. سەنبٸ, تاعى دا بارلىق جەردە تەك ورىس تٸلٸندە. سوندا دا ٷمٸتٸمٸزدٸ ٷزگٸمٸز كەلمەي ارعى كٷندٸ قارادىق. جەكسەنبٸ, «توميريستٸڭ» قازاقشا نۇسقاسى تٸزٸمدە تاعى دا جوق. سەنبەسەڭٸز, سٸز دە قاراپ كٶرٸڭٸز.
مٸنە, بٸزدٸ مازالاعان ساۋالداردىڭ ەشقايسىنا جاۋاپ الا المادىق. سوندىقتان ساۋالدى قر مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترٸ اقتوتى رايىمقۇلوۆاعا تٸكەلەي جولداعىمىز كەلەدٸ. سەبەبٸ «توميريس» فيلمٸ ەلييا نازارباەۆانىڭ ۇسىنىسىمەن, قر مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸنٸڭ قولداۋىمەن تٷسٸرٸلگەن.
سونىمەن, قازاق كينوسىنىڭ حەلٸن كٸمنەن سۇرايمىز, اقتوتى حانىم?
اقبوتا مۇسابەك
